Андрижа Артукович: Екінші дүниежүзілік соғыстағы қылмыскер

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери қылмыскер (1899–1988)

Андрия Артукович (19 қараша 1899 – 16 қаңтар 1988) – хорват заңгері, саясаткер және ультраұлттық және фашистік «Усташа» қозғалысының жетекші мүшесі. Ол Югославиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің (NDH) үкіметінде Ішкі істер министрі және Әділет министрі болып қызмет еткен. Ол сербтерге, яһудилерге және цығандарға (ромаларға) қарсы бірнеше нәсілдік заңдарға қол қойды және 100 000-нан астам бейбіт азаматтар азапталған және өлтірілген концентрациялық лагерьлер желісіне жауапты болды. Соғыстан кейін ол АҚШ-қа қашып кетіп, 1986 жылы Югославияға экстрадицияланғанға дейін онда тұрды. Ол NDH-де көптеген жаппай өлтірулерге кінәлі деп танылды және өлім жазасына кесілді, бірақ жасы мен денсаулығына байланысты жаза орындалмады. Ол 1988 жылы қамауда қайтыс болды.

Ерте өмір және мансап

Андрия Артукович 1899 жылғы 19 қарашада Любуски қаласының жанындағы Клобук ауылында, Австрия-Мажарстан оккупациялаған Герцеговинада Мариян мен Ружа (құрметті әкесі Рашич) Артуковичтің отбасында дүниеге келді. Ол шаруа шаруасында өскен 14 баланы тәрбиелеген отбасының бір мүшесі еді. Ол жақын орналасқан Широки Бриегтегі монастырь басқаратын францискан гимназиясын бітірді және 1924 жылы Загреб университетінен құқық ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1926 жылдан бастап Югославия Корольдігінің Лика аймағындағы Госпич қаласында заңгер болып жұмыс істеді.

Уставша қызметі

Артукович 1929 жылы құрылған хорват ұлтшыл және террористік «Усташе» ұйымына қосылды. 1932 жылы ол Ликадағы шағын Велебит көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі болды, ол Югославия жандармериясының бекетіне «Усташе» тобының шабуылымен аяқталды. Артукович көтеріліс басталғанға дейін Югославиядан қашып, 31 тамызда Риека арқылы Венецияға жетті. Италияға келгеннен кейін «Усташе» ұйымының жоғарғы басшысы Анте Павелич Артуковичті Басты штабтың адъютанты және Италиядағы барлық «Усташе» күштерінің командирі етіп тағайындады. Артукович «Хаджия» (саяхатшы) деген псевдонимді қабылдады. Ол ұйымдастырған көтеріліс Югославия билігі тарапынан тез және қатыгездікпен басылды, бұл «Усташе» ұйымына халық назарын аударды және олардың беделін арттырды. Италияда Артукович әріптесі «Усташе» Мийо Бабичтің («Джованни» деп танылатын) жақтастарымен қақтығысқа түсті. 1933 жылдың соңында Артукович елден кетіп, Будапештке, содан кейін Венаға барды. 1934 жылдың наурыз айында ол тұтқындалып, қысқа мерзімге қамауға алынып, кейін Австриядан қуылды. Ол Будапештке оралды, ал қазан айының басында Миланда Павеличпен кездескеннен кейін Лондонға сапар шекті. Францияның Марсель қаласында «Усташе» ұйымы Югославия королі Александр I-ге жасаған қастандықтан кейін ол онда тұтқындалды. Тұтқындалғаннан кейін ол француз билігіне тапсырылып, Париж түрмесінде үш ай өтті. 1935 жылдың қаңтар айында ол Югославияға экстрадицияланды және Белградтағы түрмеде 16 ай өткізгеннен кейін Мемлекетті қорғау соты оны ақтады. Ол 1936 жылдың 16 сәуірінде босатылып, мамыр айында Австрияға сапар шегуден бұрын қысқа уақытқа Госпичке оралды. Кейін ол Германияға барып, «Усташе» ұйымының пропагандасын таратумен айналысты. 1937 жылдың басында ол Берлинде тұрып, Гестапоның тергеуіне түсті және тұтқындалу қаупінен Францияға қашып кетті. Бұдан кейін ол Будапештте болды, содан кейін Берлинге қайта оралды. 1930 жылдардың соңына қарай «Усташе» ұйымы өзінің қаржылық демеушісі және қорғаушысы Италияның фашистік принциптерін қабылдады.

Artuković joined the Croatian nationalist and terrorist Ustaše organisation which had been formed in 1929 and in 1932, he was one of the organisers of their small Velebit uprising in Lika, which involved an attack on a Yugoslav gendarmerie station by a group of Ustaše. Artuković fled Yugoslavia before the uprising commenced, escaping via Rijeka to Venice on 31 August. On arrival in Italy, the poglavnik (supreme leader) of the Ustaše, Ante Pavelić, appointed Artuković as an adjutant to Main Ustaša Headquarters and commander of all Ustaše in Italy, and Artuković adopted the pseudonym "Hadžija" (pilgrim). The uprising he helped organise was quickly and brutally suppressed by the Yugoslav authorities, which brought the Ustaše some public attention and prestige. In Italy, Artuković came into conflict with a group of supporters of fellow Ustaša Mijo Babić (known as "Giovanni"). In late 1933, Artuković left the country. After that he went to Budapest and then Vienna where he was arrested and briefly detained in March 1934 before being expelled from Austria. He returned to Budapest, then after meeting Pavelić in Milan in early October, he travelled to London. He was arrested there after the Ustaše assassination of the Yugoslav King Alexander I in Marseilles, France. After his arrest, he was handed over to French authorities and spent three months in a Paris prison. In January 1935 he was extradited to Yugoslavia, and after 16 months spent in prison in Belgrade, he was acquitted by the Court for the Protection of the State. He was released on 16 April 1936, and briefly returned to Gospić before travelling to Austria in May. He later went to Germany, where he was involved in spreading Ustaše propaganda. In early 1937 he was living in Berlin when he was interrogated by the Gestapo, and under threat of arrest, he fled to France. This was followed by a stint in Budapest after which he returned to Berlin. By the late 1930s, the Ustaše had adopted the fascist principles of their financial backer and protector, Italy.

Тәуелсіз Хорватия мемлекеті

1941 жылдың наурыз айының соңында Югославия Осі державаларымен бірікті, бірақ екі күннен кейін одақтас күштердің жасаған төңкерісі келісімге қол қойған үкіметті құлатты. Оған жауап ретінде Адольф Гитлер Югославияны басып алып, бөліп-жаруды шешті. Сәуір айының басында Германия бастаған Осі державаларының Югославияға басып кіруі Югославия армиясын толық жеңіске ұшыратып, елді Осі державалары арасында бөлісті. Югославия үкіметі капитуляцияламастан бұрын, немістер Тәуелсіз Хорватия мемлекетін құруды жоспарлады және Павелич пен Усташеге билікті тапсырды. Югославиядағы ең жоғары дәрежелі Усташе, Славко Кватерник 1941 жылдың 10 сәуірінде Хорватияның Тәуелсіз мемлекетін жариялады, ал Артукович және басқа эмигрант Усташелер Загребке оралды. 12 сәуірде Кватерник Артуковичті де қамтитын уақытша үкімет құрды. Павелич 15 сәуірде Загребке келді, ал ертесі күні Артукович бірінші хорват үкіметіндегі Ішкі істер министрі болды. Павеличтің сенімді жақындарының бірі ретінде Артукович өзіне берілген бұйрықтарды орындады. 17 сәуірде НДХ ішінде сербтерді, еврейлерді, цыгандарды және Усташеге қарсы хорваттарды нысанаға алған Усташе саясатын жүзеге асыру үшін Павелич Халық пен мемлекетті қорғау туралы Декрет-заңын жариялады. Ол хорват халқы мен оның мүдделеріне қарсы әрекет етуге тыйым салды, мұндай құқық бұзушылықтар үшін жаза – өлім. Мұндай айыптамалар сот-әскери трибуналына ұқсас комиссиямен жедел қаралуға тиіс болды. 22 сәуірде Артукович НДХ үкіметінің «еврей мәселесін» неміс үкіметі сияқты шешетінін мәлімдеді, ал бір аптадан кейін ол тағы да нәсілдік заңдар шығарды және террор саясатын қолдады. Бұл алғашқы және кейінгі нәсілдік заңдар дұрыс емес, кең интерпретацияға мүмкіндік беретіндей жазылған. Бұл заңдарды орындауға жауапты ұйым – Артуковичтің Ішкі істер министрлігіне бағынышты Қоғамдық тәртіп және қауіпсіздік басқармасы болды. Басқарма мамыр айында құрылды және оны Славко Кватерниктің ұлы Эуген «Дидо» Кватерник басқарды. Осы уақытта Артукович 1941 жылдың 25 сәуірінде Италияның Любляна қаласында Павелич пен Италия Сыртқы істер министрі граф Галеаццо Чиано арасында өткен хорват-итальян шекарасы туралы келіссөздерге қатысты. Италиялықтар Адриатика теңізінің бүкіл шығыс жағалауын талап етті, бірақ Павелич 1915 жылғы Лондон шартында Италияға ұсынылған Далмацияның сол бөлігін ұсынды. Бұрынғы Павелич-Чиано келісімі Рим шарттарының негізіне айналды, осы аумақтар Италияға берілді, ал Артукович Павеличпен бірге мамыр айының ортасында осы шарттарға қол қою рәсіміне де қатысты. 6 маусымда Артукович Адольф Гитлерге жасаған сапарында Павеличке сүйемелдеді. 1942 жылдың 24 ақпанында Хорватия Парламентінің ашылуында Артукович Хорватия Православ шіркеуінің құрылуын жариялады, ол НДХ аумағында тұратын сербтер үшін Сербия Православ шіркеуін алмастыруға арналған. Сол сөйлеу барысында ол НДХ еврейлерге қарсы нацистік Германиядан да радикалды шаралар қолданатынын уәде етті, НДХ еврейлерін «қанғашқан және уытты паразиттер» деп атап, оларды жоятынын және хорваттардың «лас» пайда мен «материалистік және ашкөз» мақсаттарына жету үшін еврейлерге қызмет етуге мәжбүр болғанын айтты. Бұл сөз хорват еврейлеріне қарсы жүйелі науқанға дейін болды, оның ішінде НДХ концлагерьлеріне және неміс жойқын лагерьлеріне жаппай депортациялар жасалды. 1942 жылдың 10 қазанында үкімет қайта құрылғаннан кейін Артукович Әділет және Дің министрі болды, содан кейін 1943 жылдың 29 сәуірінен 1943 жылдың 1 қазанына дейін ол қайтадан Ішкі істер министрі болды. Ол 1943 жылдың 11 қазанынан бастап 1945 жылдың 8 мамырында Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің құлауына дейін мемлекеттік хатшы қызметін атқарды.

In late March 1941, Yugoslavia joined the Axis, but two days later, a pro Allied coup d'état overthrew the government that had signed the treaty. In response, Adolf Hitler decided to invade and dismember Yugoslavia. The German led Axis invasion of Yugoslavia in early April comprehensively defeated the Yugoslav military, and the country was divided up between the Axis powers. Before the Yugoslav government had capitulated, the Germans engineered the creation of the Independent State of Croatia, and placed Pavelić and the Ustaše in charge. Slavko Kvaternik, the most senior Ustaše still in Yugoslavia, proclaimed the Independent State of Croatia on 10 April 1941, and Artuković and the other émigré Ustaše returned to Zagreb. On 12 April, Kvaternik formed an interim government, which included Artuković. Pavelić arrived in Zagreb on 15 April, and on the following day, Artuković became the Interior Minister in the first Croatian government. As a member of Pavelić's trusted inner circle, Artuković carried out the orders he was given. On 17 April, to provide authority for Ustaše policies targeting Serbs, Jews, Roma, and anti Ustaše Croats within the NDH, Pavelić proclaimed the Law Decree on the Defence of the People and the State. It prohibited any person from acting against the Croatian people and their interests, for which the penalty was death. Such alleged offences were to be dealt with in a summary manner by a panel similar to a court martial. On 22 April, Artuković announced that the NDH government would solve the "Jewish question" in the same way as the German government, and a week later, he issued further racial laws, and advocated a policy of terror. These first and subsequent racial laws were vaguely worded, permitting wide interpretation. The organisation charged with enforcing these laws was the Directorate of Public Order and Security, which was subordinated to Artuković's Interior Ministry. The Directorate was established in May, and was headed by Eugen "Dido" Kvaternik, the son of Slavko Kvaternik. In the meantime, Artuković participated in the Croatian Italian border negotiations that took place between Pavelić and the Italian Foreign Minister Count Galeazzo Ciano in Italian annexed Ljubljana on 25 April 1941. The Italians made a claim for the entire eastern shore of the Adriatic, but Pavelić made a counter offer of that part of Dalmatia that had been offered to Italy in the secret Treaty of London of 1915. The earlier Pavelić Ciano agreement became the basis for the Treaties of Rome, which ceded these areas to Italy, and Artuković also accompanied Pavelić to the signing of those treaties in mid May. On 6 June, Artuković accompanied Pavelić during his visit to Adolf Hitler. On 24 February 1942, at the opening of the Croatian Parliament , Artuković announced the creation of the Croatian Orthodox Church, which was intended to replace the Serbian Orthodox Church for Serbs living within the NDH. During the same speech, he promised that the NDH would take more radical action against Jews than Nazi Germany, referring to the Jewish people of the NDH as "insatiable and poisonous parasites" who would be destroyed, and stating that Croats had been forced to serve the Jews in pursuit of their "filthy" profits and "materialistic and grasping" ambitions. This speech preceded a systematic campaign against Croatian Jews which included mass deportations to NDH concentration camps and German extermination camps. After the government reshuffle on 10 October 1942, Artuković became Minister of Justice and Religion, then from 29 April 1943 until 1 October 1943 he was again the Minister of Interior. He was Secretary of State from 11 October 1943 until the collapse of the Independent State of Croatia on 8 May 1945.

Өлім

Артукович 1988 жылғы 16 қаңтарда Загребтегі түрме ауруханасында табиғи себептерден қайтыс болды. Оның ұлы Радослав Югославия билігінен әкесінің жерленген жері туралы ақпарат сұрады. Югославияда өлім жазасына кесілген, бірақ орындалмаған жазадан құтылғандардың мәйіті, жаза орындалған адамдардың мәйіті сияқты жойылсын деген арнайы заң қабылданды. Оның мәйітіне не болғаны белгісіз. 2010 жылы Артуковичтің ұлдарының бірі, Калифорнияда туған Радославтың өтінішімен Хорватия Хельсинки комитетінің төрағасы Иван Звонимир Чичак билік органдарына мәйітке не болғанын зерттеуді талап етті.