Кіріспе
Экономикалық өзара тәуелділік – экономикалық жүйеге қатысушылардың бір-біріне тәуелді болуы, олар өздері тиімді өндіре алмайтын өнімдерді алу үшін сауда жасайды. Мұндай сауда қатынастары қатысушының әрекеті сауда серіктестеріне әсер ететінін және олардың қарым-қатынасын үзудің қымбатқа түсетінін білдіреді. А.А. Курно бұл тақырыпқа қатысты: «Бірақ шындығында экономикалық жүйе – бұл барлық бөліктері байланысты және бір-біріне әсер ететін тұтас. А тауарының өндірушілерінің табысының артуы В, С және басқа тауарларға деген сұранысқа, сондай-ақ олардың өндірушілерінің табысына әсер етеді, ал бұл өз кезегінде А тауарына деген сұранысты өзгертеді». Экономикалық өзара тәуелділік еңбек бөлінісінің нәтижесі болып табылады. Дэвид Болдуин халықаралық экономикалық өзара тәуелділікті елдер арасындағы экономикалық байланыстарды үзуден туындайтын мүмкіндік шығындары ретінде қарастырады. Басқалары бұл елдің экономикалық мінез-құлқының, елдің шекарасынан тыс жердегі саясат пен дамуға сезімталдығының деңгейін қамтиды деп санайды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемдік экономикалық өзара тәуелділік технологиялық прогресс (мысалы, компьютерлендіру, контейнерлендіру, төмен құнды жол жүру, арзан байланыс) және ұлттық экономикаларды жаһандық бәсекеге ашуға бағытталған, осыған байланысты саясаттың нәтижесінде өсті. Кейбір халықаралық қатынастар ғалымдары экономикалық өзара тәуелділікті мемлекеттер арасындағы бейбіт қарым-қатынасты нығайтады деп есептейді. Басқа ғалымдар бұл қарым-қатынастың күрделірек екенін немесе өзара тәуелділіктің мемлекеттер арасындағы қақтығыстарға қалай ықпал ететінін атап көрсетеді. Мысалы, «қаруландырылған өзара тәуелділік» тақырыбындағы зерттемелерінде Абрахам Ньюман мен Генри Фаррелл орталық экономикалық түйіндерге тиімді билігі бар мемлекеттердің осы түйіндерді қарсыластарына қарсы мәжбүрлеуші экономикалық құрал ретінде қалай пайдаланатынын көрсетті.
Economic interdependence is the mutual dependence of the participants in an economic system who trade in order to obtain the products they cannot produce efficiently for themselves. Such trading relationships require that the behavior of a participant affects its trading partners and it would be costly to rupture their relationship. The subject was addressed by A. A. Cournot who wrote: " but in reality the economic system is a whole in which all of the parts are connected and react on one another. An increase in the income of the producers of commodity A will affect the demands for commodities B, C, etc. and the incomes of their producers, and by its reaction will affect the demand for commodity A." Economic Interdependence is evidently a consequence of the division of labour. David Baldwin conceptualizes international economic interdependence as the opportunity costs incurred from potential exit costs that incur as a result of breaking existing economic ties between nations. Others argue that it entails the degree of sensitivity of a country's economic behavior to policies and development of countries outside its border. Global economic interdependence has grown in the post World War II period as a result of technological progress (e. g. computerization, containerization, low cost travel, low cost communications) and associated policies that were aimed at opening national economies internally and externally to global competition. Some international relations scholars posit that economic interdependence contributes to peaceful relations between states. Other scholars argue that the relationship is more nuanced or emphasize the ways in which interdependence can contribute to conflict between states. For example, through their work on "weaponized interdependence", Abraham Newman and Henry Farrell have outlined how states that possess effective jurisdiction over central economic nodes can use these nodes for coercive economic leverage against adversaries.
Экономикалық өзара тәуелділік және қақтығыс
Халықаралық қатынастар зерттеушілері экономикалық өзара тәуелділік бейбітшілікке немесе қақтығысқа себеп бола ма деген мәселеде екіге бөлінген. Статистикалық талдаулар экономикалық өзара тәуелділіктің соғысқа да, бейбітшілікке де алып келуі мүмкін екенін көрсетеді, ал өзара тәуелділіктің әсерін әртүрлі факторлар анықтайды. Дейл Копленд болашақ саудаға байланысты күтулер экономикалық өзара тәуелділіктің бейбітшілікке немесе қақтығысқа әкелу ықтималдығына әсер етеді деп санайды; егер басшылар болашақ сауда үлгілерінің тиімді болатынына сенбесе, олар өз мемлекеттеріне пайдалы болатынына сенгеннен гөрі қақтығыс пен бәсекеге түсуге бейім. Джон Мершаймер және Джозеф Грико сияқты реалистер өзара тәуелділік мемлекеттердің құтылуға тырысатын тәуелділік пен осалдықтарды туғызып, қақтығыс қаупін арттырады деп мәлімдейді; мысалы, мемлекеттер басқа мемлекеттердің маңызды ресурстарға қол жеткізуін кесіп тастауынан қорқады. Бет Симмонс пен Патрик Макдональд өзара тәуелділіктің либералды капиталистік мемлекеттерде статус-квоға мүдделі топтарды құратынын, бұл қақтығыс ықтималдығын төмендететінін айтады. Дегенмен, либералды емес мемлекеттер немесе ішкі топтар сауда кедергілерінен пайда көретін мемлекеттер сауда қатынастары бойынша қақтығысқа ұшырауы мүмкін. Кейбір зерттеушілер Бірінші дүниежүзілік соғыстың либералды теорияның сәтсіздігі екенін жоққа шығарады. 2005 жылғы зерттеулерге сәйкес, сауда байланыстары қақтығыстарды азайтады.
Халықаралық экономикалық өзара тәуелділікті өлшеу тәсілдері
Экономикалық өзара тәуелділік көлемі мен жағдайына қарай әртүрлі түсінілуі мүмкін болғандықтан, елдер арасындағы және ел ішіндегі өзара тәуелділік деңгейін өлшеу үшін әртүрлі әдістер пайдаланылады. Экономикалық өзара тәуелділіктің деңгейін анықтауға қолданылған тәсілдердің кейбіреуі төменде келтірілген.
Иерархиялық желілік тәсіл
Бұл тәсіл жаһандану әртүрлі елдердің экономикалары арасындағы интеграция мен өзара тәуелділікті арттырады деген қағидаға негізделген. Иерархиялық желілік тәсіл экономикалық өзара тәуелділікті өсу кластерлерін, елдер аралық байланыстарды және бизнес циклдерінің синхрондалуын талдау арқылы өлшеу үшін қолданылады. Елдер немесе мемлекеттер арасындағы байланыс немесе экономикалық өзара әрекеттесу көбінесе Пирсонның өзара корреляциялық коэффициентімен өлшенеді. Корреляциялық матрица – бұл белгілі бір кезеңде елдердің өзара қарым-қатынасын көрсететін жүйелі әдіс. Экономистер өсім кластерлерін өлшеу үшін әр елдің ЖІӨ-дегі өзгерістерін белгілі бір кезеңде талдауы керек. Өзара тәуелділік пен бизнес циклдері арасындағы байланыс 10 жылдық кезеңде ара қашықтық корреляциялық матрицалары арқылы есептеледі. Деректердің нәтижелерінің үйлесімі елдердің уақыт өте келегі экономикалық өзара тәуелділігін көрсетеді. Осы өлшем бойынша деректердің көрсеткен тенденциясы жаһандануға байланысты әлемдік экономикалық өзара тәуелділіктің деңгейінің артып келе жатқанын көрсетеді. Экономикалық өзара тәуелділікті өлшеу үшін вертикальдық және горизонтальдық өзара тәуелділік деректері қолданылуы тиіс. Себебі, егер X және Y елдері арасында вертикальдық өзара тәуелділік жоғары болса, бірақ екі ел арасында горизонтальдық өзара тәуелділік (тауарлар, қызметтер немесе капитал айналымы) болмаса, X және Y елдерінің экономикалық өзара тәуелділігі төмен болады. Горизонтальдық өзара тәуелділіксіз вертикальдық өзара тәуелділік әлемдік экономикалық күштердегі өзгерістер сияқты басқа факторлардың салдарынан туындауы мүмкін. Мысалы, Араб мемлекеттері арасындағы сауда және факторлар ағыны (әдетте өте шектеулі) туралы қарастырайық; фактор бағаларының параллель қозғалысын байқағанымен, бұл барлық экономикаларға бірдей әсер ететін жаһандық нарық күштерінің салдары болуы мүмкін.
Шығу үлгісі
Болдуин мен Кресценци ұсынғандай, экономикалық өзара тәуелділікті саяси қақтығысты ұялтпайтын, ынталандыратын немесе әсер етпейтін әлеуетті экономикалық шығындар функциясы ретінде модельдеуге болады. Кездесетін басты мәселе – көптеген елдерді қамтитын жүйелі талдау (үлкен n талдау) жүргізіле отырып, шығыс шығындарын және өзара тәуелділікті өлшеудің дұрыс әдісін табу қажеттігі. Кресценци бұл мәселені екіжақты баға эластикалық деректерін сауда белсенділігі деректерімен байланыстыру арқылы шешеді, бұл нарық құрылымын және әлеуетті экономикалық шығындардың қарқындылығын көрсетеді. Баға эластикалық деректері бір мемлекеттің екінші мемлекет бастаған экономикалық өзгерістерге қалай ден қоятынын көрсетеді, ал оның сауда үлесі деректерімен байланысы маңызды, себебі ол әр мемлекеттің экономикасы мен сауда портфеліне шаққанда өзара тәуелділік қарым-қатынасының қаншалықты күшті екенін көрсетеді. Осы екі компонентті ескере отырып, Кресценци экономикалық өзара тәуелділік пен оның саяси қақтығыстармен байланысы арасындағы қатынасты түсіндіре отырып, зерттеуін одан әрі жалғастырады.