Кіріспе
Зорлаудың физикалық дәлелдемелерін жинауға арналған жиынтық. Зорлау жиынтығы немесе зорлауды тексеру жиынтығы – медициналық, полиция немесе басқа да қызметкерлердің жыныстық зорлау оқиғасы немесе күдігінен кейін физикалық дәлелдемелерді жинау және сақтау үшін пайдаланатын заттардың жиынтығы. Жәбірленушіден жиналған дәлелдер қылмыстық зорлау тергеуіне және күдіктінің қудалануына көмектеседі. ДНҚ-ның дәлелдері жыныстық зорлық-зомбылық қылмыстарын тергеу және қудалау кезінде өте пайдалы болуы мүмкін, қылмыскерлерді анықтауға, ДНҚ сәйкестігі арқылы бірнеше қылмыскерді анықтауға және адалсыз айыпталғандарды ақтауға мүмкіндік береді. Бұл жиынтық 1970 жылдардың ортасында Чикаго қаласында жыныстық зорлық-зомбылықтан кейін дәлелдерді жинаудың біркелкі әдістемесін қамтамасыз ету мақсатымен жасалды. Луис Р. Витулло жиынтықтың бірінші нұсқасын жасаған ретінде жиі танылса да, бастапқы зерттеуді және ұсынысты Витуллоға Марта "Марти" Годдард жасаған, ол Chicago's Citizens for Victims Assistance ұйымының негізін қалаушы, құрбандардың адвокаты және өзі жыныстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккен адам. Бірнеше жыл бойы стандартталған құрал Витулло жиынтығы деп аталды. Бүгінде бұл жиынтыққа зорлау тестінің жиынтығы немесе зорлау жиынтығы деп тілдеседі, бұл екі атау да зорлау жиынтығын пайдалану арқылы алынған нақты дәлелдерді білдіру үшін қолданылады. Басқа да терминдер мен аббревиатуралар қолданылады: жыныстық шабуыл жиынтығы (SAK), жыныстық шабуылдың сот-медициналық дәлелдеме жиынтығы (SAFE), жыныстық шабуылдың дәлелдемелерін жинау жиынтығы (SAECK), жыныстық қылмыстың дәлелдемелерін жинау жиынтығы (SOEC) және физикалық дәлелдемелерді қалпына келтіру жиынтығы (PERK).
A rape kit or rape test kit is a package of items used by medical, police or other personnel for gathering and preserving physical evidence following an instance or allegation of sexual assault. The evidence collected from the victim can aid the criminal rape investigation and the prosecution of a suspected assailant. DNA evidence can have tremendous utility for sexual assault investigations and prosecution by identifying offenders, revealing serial offenders through DNA matches across cases, and exonerating those who have been wrongly accused. The kit was developed in Chicago in the mid 1970s, in order to provide a more uniform protocol for evidence collection after sexual assaults. While Louis R. Vitullo is frequently credited as the developer of the first kit, it was originally researched and proposed to Vitullo by Martha 'Marty' Goddard, who was a victim advocate and founder of Chicago's Citizens for Victims Assistance organization, and herself a sexual assault survivor. For years, the standardized tool was referred to as a Vitullo kit. Today it is colloquially referred to as a rape test kit or a rape kit, which is used interchangeably to refer to the specific evidence that is obtained through the use of the rape kit. Other terms and abbreviations used are sexual assault kit (SAK), a sexual assault forensic evidence kit (SAFE), sexual assault evidence collection kit (SAECK), sexual offense evidence collection kit (SOEC) and physical evidence recovery kit (PERK).
Дәлелдерді жинау
Зорлауға қатысты жиынтықтың жинақталу процесі өте жақын арада жасалатын және уақытты көп алатын процедура. Медициналық тексеру құрбанның денесінен немесе киімінен түсіп қалуы мүмкін кез келген іздік дәлелді жинау үшін үлкен қағазға тұрып, киімдерін шешуден басталады. Жәбірленушінің киімдері мұқият тексеріледі, содан кейін әрбір киім бөлек бумаланады, бүктемелер арасына қағаз салынады, бұл өзара ластанудың алдын алуға көмектеседі. Тексерушілер содан кейін құрбанның жыныс мүшелерінен, тіктөртбұрышынан, аузынан және денесінен сынап алып, шәует, қан, сілекей және басқа да дене сұйықтықтарының биологиялық үлгілерін жинайды. Сонымен қатар, тырнақтардың астынан сыпырғышпен сырып алып, бас және кілегей шашын жұлып алады. Егер мекемеде мүмкіндік болса және құрбан келісім берсе, тексеруші жыныс мүшелерінің зақымдануын колпоскоп арқылы суретке түсіреді. Тексеру кезінде құрбан кез келген сәтте сұрақ қоюға немесе тексеруді тоқтатуға құқылы. Зорлауды тергеумен айналысатын құқық қорғау органы зорлауға қатысты жиынтықтың толық немесе бір бөлігін сараптамаға криминалистикалық зертханаға жіберуге құқылы. Сот-медициналық сарапшылар жиналған үлгілерді пайдаланып, күдіктінің ДНК профилін анықтауға тырысады. Сәтті болған жағдайда, қылмыстық-құқықтық зертхана ДНК профилін сотталған қылмыскерлердің және басқа да қылмыс орындарының ДНК профильдерімен салыстырып, ДНК дерекқорынан іздейді. Мысалы, АҚШ-тағы қылмыстық зертханалар ДНК профильдерін 1990 жылы құрылған және ұлттық, штаттық және жергілікті деңгейлерде ДНК профильдерін қамтитын үш деңгейлі Біріктірілген ДНК Индекстік жүйесі (CODIS) арқылы жүргізеді. Сол сияқты, Бразилияда жыныстық зорлық-зомбылық қылмыстарын шешу қажеттілігі Федералды округтік азаматтық полицияның Соттық ДНК зерттеу институтын 1998 жылы жыныстық зорлық-зомбылық жағдайларында арнайы жиналған дәлелдемелерді қамтитын ДНК деректер базасын құруға итермеледі. Жыныстық зорлық-зомбылық істерінің көптігіне байланысты сот-медициналық сарапшылар зорлауға қатысты жиынтықтарды тиімді және қылмыстық істерге қатысты мерзімділік шегінде қалай өңдеу керектігін анықтауға шақырылды. Зорлауға қатысты жиынтықтардағы зақымдалған дәлелдердің болуы жиі кездеседі, өйткені зорлық-зомбылықтан зардап шеккендер шабуылдан кейін мүмкіндігінше тезірек жуынуға тырысады. Тексеруге дейін пациенттердің дәретханаға бармауы, шашын тарауы, жуынуы, киім ауыстыруы немесе зорлық-зомбылық орын алған жерді тазалауы ұсынылады. Дәлелдердің көп бөлігін 72 сағат ішінде жинау қажет, сондықтан пациенттерге шабуыл кезінде киген киімдерін алып келу немесе кию ұсынылады. Зорлауға қатысты дәлелдердің маңыздылығы зорлық-зомбылықтың сипатына байланысты.
Ерекше жағдайлар
Бейтаныс жыныстық шабуыл жағдайларында, шабуыл жасаушы жәбірленушіге белгісіз болады. Мұндай жағдайларда ДНК арқылы шабуыл жасаушыны анықтау үшін зорлау жиынтығы маңызды рөл атқарады, және зерттеулер көрсеткендей, бұл ұстауға көмектесуі мүмкін. Мысалы, 2009 жылы АҚШ-тағы 389 криминалистикалық зертхананың екеуінен алынған жыныстық шабуыл деректерін зерттеу, сот-медициналық дәлелдері бар бейтаныс зорлау жағдайларында, дәлелдері жоқ жағдайларға қарағанда ұстау мүмкіндігі 24 есе артық екенін көрсетті. Бейтаныс жағдайларда қылмыскерді анықтау ұзаққа соғуы мүмкін, себебі сот-медициналық дәлелдерсіз істі сотқа беру әлдеқайда қиын. Осы себепті көптеген құрбандар зорлыққа ұшырағанын хабарлаудан тартынады.
Танысу арқылы зорлау
Жыныстық зорлық-зомбылықтың басым көпшілігі бейтаныс емес (немесе "таныс") жағдайларда болады, онда құрбандық шабуыл жасаушыны біледі. Басқа таныс жағдайларда шабуыл жасаушы жыныстық қатынас болғанын мүлдем жоққа шығаруы мүмкін. Мұндай жағдайларда жыныстық қатынастың фактісін дәлелдеу үшін сперма немесе ұрық сұйықтығына тән нақты ферменттер (простаталық қышқыл фосфат немесе қышқыл фосфатаза ферменттері) анықталған үлгілер қолданылуы мүмкін. Сериялық зорлау жыныстық серіктес зорлық-зомбылығын немесе серіктес емес жыныстық зорлық-зомбылығын қамти алады, және ол бір отбасының ішінде, бір қаланың бір немесе әртүрлі аудандарында, немесе әртүрлі қалаларда немесе штаттарда орын алуы мүмкін. Зорлау жиынтықтарынан алынған ДНК сериялық зорлау жасаған адамды анықтауға және қамауға көмектеседі. Мәселе екі қырынан қарастырылады: біріншіден, зорлау жиынтықтары қылмыстық сараптама орталықтарына тексеру үшін жіберілмейді, екіншіден, сараптама орталықтарының барлық жіберілген жиынтықтарды тексеруге жеткілікті ресурстары жоқ. Зорлау жиынтықтарының тексеруге тоқталып қалуының бір себебі – детективтердің және/немесе прокурорлардың ДНК-сараптамасын сұрамай қоюы. Егер ДНК-сараптамасын сұрамаса, жиынтық полицияның материалдық дәлелдер сақталатын қоймасында тексерілмей жатады. Зорлау жиынтығы, егер дәлелдер ұсынылғаннан кейін 10 күн ішінде сараптамаға жіберілмесе, тоқталып қалған деп есептеледі. Екінші себеп – қылмыстық сараптама орталықтары зорлау жиынтықтарын уақтылы тексермейді. Актриса және қоғамдық белсенді Мариска Харгитай құрған жыныстық зорлық-зомбылыққа қарсы "Joyful Heart Foundation" қайырымдылық қоры, жиынтық зертханаға жіберілгеннен кейін 30 күн ішінде талдамаса, оны тоқталып қалған деп санайды. Тексерілмеген зорлау жиынтықтарының нақты саны белгісіз, себебі жағдайларды есепке алу үшін жалпыұлттық жүйе құрылмаған. Бұл ортақ анықтаманың болмауына байланысты болуы мүмкін, ол тапсырылғаннан кейін бір ай ішінде жұмыс істемеген немесе сот-медициналық сараптама орталықтарына жіберілмеген жағдайларды қамтиды.
Жою
Кейбір жерлерде зорлауға қатысты жиынтықтар тексерілмей тұрып жойылады, кейде осы туралы құрбанға хабарланбайды. Мысалы, АҚШ-та жыныстық шабуылға ұшыраған адамдар үшін жиынтықтың тексерілмей қалған уақыты қылмыстық іс қозғау мерзімінен қысқа болуы мүмкін. Кейбір юрисдикцияларда, мысалы Массачусетс штатында, зорлау жиынтықтары алғаш сақталғаннан кейін алты айдың ішінде жойылған. 2016 жылғы HuffPost баяндамасына сәйкес, Колорадо, Кентукки және Солтүстік Каролина штаттарында зертханалар тексерілмеген жиынтықтарды, кейде заңсыз түрде, кәдеге шығаруы жиі кездеседі. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-тың ешбір штаты зорлау жиынтығын қылмыстық іс қозғау мерзімі біткенге дейін сақтауға құқық бермейді, ал тек алты штат және Вашингтон, округ Колумбиясы жиынтықты жылдам тексеруге құқық береді. АҚШ-тағы ең қысқа қылмыстық іс қозғау мерзімі үш жылды құрайды, бірақ көптеген штаттарда зорлауға қатысты мұндай мерзім қарастырылмаған. Кейбір штаттар, оның ішінде Вашингтон және Айдахо, құқық қорғау органдарына, медициналық мекемелерге және құрбан болғандарға жиынтықтың күйін бастапқы жинаудан талдауға және соңғы шешімге дейін бақылауға мүмкіндік беретін жүйені енгізетін заңнамаға ие, сондай-ақ жиынтықты тексермеу немесе жою туралы шешім қабылданған жағдайда құрбан болғандарға хабарлауды қамтамасыз етеді.
Қолжетімділік
Жәбірленушілердің зорлау жиынтығына қол жеткізуі жиі шектеулі. Көптеген жағдайларда зорлау жиынтығының болмауы жәбірленушілерге қылмыстық тергеу және шабуылдаушыны сотқа беруге көмектесетін медициналық-құқықтық дәлелдер алуға мүмкіндік бермейді. Мысалы, Нигерияда жыныстық шабуылды талдаған зерттеуде, Иле-Ифедегі зорлық-зомбылық құрбандарының көпшілігі жыныстық шабуылдан кейін 24 сағат ішінде ауруханаға келген, бірақ елде зорлау жиынтығы әлі енгізілмегендіктен сот-медициналық сараптамадан өтпеген. Зорлау жиынтықтары бар жерлерде, білікті мамандардың жетіспеуі жәбірленушілердің уақтылы жыныстық шабуылға қатысты тексеруден өтуіне кедеріл келтіруі мүмкін. Қажетті мамандардың жетіспеуі салдарынан жәбірленушілер емтиханды бірнеше сағат күтуге немесе ұсынылған 72 сағат ішінде зорлау жиынтығын алу үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттауға мәжбүр болады. Бұл мәселелер Канадада және АҚШ-тың ауылдық аймақтарында байқалды, онда мамандардың жетіспеушілігі жақында анықталды. Жақсы даярланбаған мамандар зорлау жиынтығында кемшіліктерге әкелуі мүмкін. Оңтүстік Африкада зорлау жиынтығын жинау бойынша жүргізілген зерттеуде кейбір жағдайларда жиынтықтар тиісті емес пайдаланылған, қажетті үлгілер немесе формалар жетіспеген. Зерттеу осы кемшіліктерді жою үшін денсаулық сақтау қызметкерлерінің біліктілігін арттыруды ұсынды. Кейбір елдерде шығындарды өтеу үшін жәбірленушінің полицияға хабарлауы қажет. Мысалы, Жапонияда жыныстық шабуылға ұшыраған адам зорлау жиынтығы үшін алдын ала төлеуі керек, бірақ полиция жәбірленуші шабуыл туралы хабарласа медициналық төлемдерді қайтарады. АҚШ-та жыныстық шабуылға ұшыраған адамдар 2005 жылы Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңның (VAWA) қайта бекітілуіне дейін ұқсас қиындықтарға тап болды, ол штаттардан құрбанның полицияға хабарлау шешіміне қарамастан зорлау жиынтығының құнын төлеуді талап етеді. 2015 жылдың наурызында күшіне енген 2013 жылғы VAWA қайта бекітілуіне сәйкес, құрбандар емтиханның бастапқы құнын төлеуге міндетті емес. Штаттар құрбандардан зорлау жиынтығының тексерулері үшін жеке сақтандыру компанияларына талап етуді талап ете алады, егер олардан шегерім немесе қосымша төлем алынбаса. АҚШ-та бірнеше ұйым сот-медициналық зертханаларда зорлау жиынтықтарын талдауды қаржыландыруға көмектесу үшін миллиондаған доллар көлемінде гранттар беруге уәде берді.
Ирландия Республикасы
Ирландия Республикасында зорлау және жыныстық шабуылға ұшыраған адамдар жыныстық шабуылдан зардап шеккендерге арналған емдеу бөлімінде (SATU) сот-медициналық сараптамадан өтеді. Дәлелдер Финикс паркінде орналасқан Ирландияның сот-медициналық ғылым орталығына (FSI) жіберіледі. 2018 жылдың соңында 70 іс қарастырылмастан қалды, ал нәтижелерді алуға бір жылға дейін уақыт кетіп жатты.
Калифорния
2009 жылы Human Rights Watch ұйымының баяндамасына сәйкес, Лос-Анджелес, Калифорния АҚШ-та зорлауға қатысты жиынтықтардың ең көп саны бар штат болып табылады. Лос-Анджелес полиция департаментінің, Лос-Анджелес округі шериф департаментінің және Лос-Анджелес округіндегі 47 тәуелсіз полиция бөлімшелерінің қоймаларында кем дегенде 12 669 жиынтық сақталып тұр, сонымен қатар полиция қылмыстық зертханаларында да "шағын, бірақ назардан тыс қалмайтын" жиынтықтар бар. Бұл жиынтықтардың ішінде тергеуші детективтер ДНК-талдауды сұрамағандықтан дәлелдемелерді сақтау орындарында сақталғандары да, қылмыстық зертханаларға тестілеу үшін жіберілген, бірақ уақтылы тестіленбегендері де бар. Билік бұл мәселені шешуге тырысқанымен, қаржыландыру мәселелері мен саяси кедергілерге тап болды. Осының салдарынан зорлық құрбандары өз жиынтығының жағдайы туралы немесе ісінің барысы туралы ақпарат ала алмайды.
Нью-Йорк
Нью-Йорк штатында зорлау жиынтығы жыныстық қылмыстарға қатысты дәлелдерді жинау жиынтығы (СОЕК) деп те аталады. 1999 жылға қарай, әсіресе Нью-Йорк қаласында 17 000-ға жуық тексерілмеген зорлау жиынтығы болды, олар кейін сыртқы зертханалардың көмегімен жойылды. 2007 жылы қала 290 миллион долларлық сот-медициналық биология зертханасын ашты. 2015 жылы Нью-Йорк округінің аудандық прокуратурасы ел бойынша жинақталған зорлау жиынтықтарын тексеру үшін 38 миллион доллар көлемінде гранттар бөлетінін хабарлады.
Техас
Техас штатында шабуылдан кейін 72 сағаттан асса, зорлауға қатысты жиынтықтың (дәлелдерді жинау жиынтығының) қажеті жоқ деп есептеледі, себебі пайдалы мәліметтерді алу мүмкін емес деп саналады. Алайда, медициналық тексеру барысында зорлық көруден зардап шеккен адамның айғақтары, көзімен көрінетін көгалданулар, жарақаттар немесе тістеу іздері сияқты басқа да дәлелдер фотосуреттер мен жазбалар арқылы тіркелуі мүмкін.
Вашингтон, округ.
Вашингтон қаласында 2009 жылы күшіне енген Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңға дейін, зорлауға қатысты жиынтықтар ауруханаларда стандартты жабдық болғанымен, оларды алу қиындық тудырған, деп хабарлайды Washington City Paper 2009 жылғы сәуір айындағы баяндамасында. Баяндамаға сәйкес, зорлаудан аман қалғандар DC жедел жәрдем бөлімшелерінде 12 сағатқа дейін күтетін, ал қабылдаудағы OB-GYN мамандары босану сияқты шұғыл жағдайлармен айналысқаннан кейін, инвазивті тексеруді тәжірибесіз интерндер жүргізетін, олар сотта жақсы куәгер бола алмаған. Бұл мәселені шешу үшін 2000 жылы Говард университетінің ауруханасында Жыныстық зорлық-зомбылық бойынша сарапшы (SANE) бағдарламасы құрылды. Бұл бағдарламаны өткізуге дайын ірі аурухананы табу үшін DC Rape Crisis Center (DCRCC) атқарушы директоры Денис Снайдер он жыл бойын тырысты, бірақ көпшілігі экономикалық қиындықтарды айтты немесе оның сұрақтарына жауап бермеді. Говард университеті бағдарламаны қабылдағаннан кейін, аман қалғандар зорлау сараптамасын алу үшін полициядан рұқсат алу мәселесіне тап болды, Снайдердің пікірінше, бұл құқық қорғау органдарының қылмыс деңгейін төмен ұстауға тырысуымен байланысты, ал Washington Paper мәліметінше, олар зорлау құрбандарына көңілсіздік танытатын. Полиция департаментінің Жыныстық зорлық-зомбылық бөлімінің детективы Винсент Сприггс зорлау туралы жалған немесе сенімсіз айыптаулардың, сондай-ақ жүктілік тестін жасау немесе «ертеңгілік таблетканы» алуды қалаған әйелдердің зорлау жиынтықтарын сұрауының жиынтықтың қолжетімділігіне кедергі келтіретінін айтады. 2008 жылы Говард университеті SANE бағдарламасын тоқтатты, содан кейін ол қала әкімшілігінің бақылауымен қайта ашылды. Бұл оқиға адвокат және зорлаудан аман қалған Хелена Лазароның нақты өмірдегі оқиғасына негізделген.