Кіріспе

Ағылшын жазушысы, өмірбаянушысы және саяхатшы (1792–1881)
Ямайканың британдық губернаторы

Эдвард Джон Трелани (13 қараша 1792 – 13 тамыз 1881) – британдық өмірбаянушы, романист және саяхатшы, романтикалық ақындар Перси Биш Шелли мен Лорд Байронмен достығымен танымал. Трелани шағын кірісі бар, бірақ бай ата-тегі бар отбасында дүниеге келген. Әкесі бала кезінде байыса бірақ, Эдуард онымен жаман қарым-қатынаста болды. Бақытсыз балалық шағынан кейін, ол мектепке жіберілді. Он үш жасқа толғанға дейін Корольдік теңіз флотына ерікті болып қабылданды. Трелани жасөспірім кезінде теңізші-ерікті ретінде бірнеше кемеде қызмет етті. Ол Үндістанға сапар шегіп, француз теңіз флотымен шайқасқа қатысты. Алайда, ол теңізшілік өмір салтын ұнатпады және он тоғыз жасында офицерлік шен алмай кетіп қалды. Теңіз флотынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Англияда қысқа және бақытсыз некеде тұрды. Содан кейін Швейцарияға, кейін Италияға көшіп, Шелли мен Байронмен танысты. Ол екеуімен дос болып, оларға теңіз жүзуді үйретті. Теңіз флотындағы өмірі туралы қызық әңгімелер ойлап табуды ұнататын. Бір әңгімесінде ол дезертирлік жасап, Үндістанда қарақшы болғанын айтқан. Шелли қайтыс болғаннан кейін Трелани оның денесін анықтап, жерлеу рәсімін ұйымдастырды. Содан кейін Трелани Грек тәуелсіздік соғысында күресу үшін Лорд Байронмен бірге Грекияға барды. Байрон мен Трелани Грекияға жақын жерде ажырасып, Трелани Лорд Байронның өкілі ретінде Грекияға сапар шекті. Байрон қайтыс болғаннан кейін Трелани оның жерлеу рәсіміне дайындық жасады және денесін Англияға қайтарды. Ол оның некрологын да жазды. Трелани грек революционері Одиссей Андрутсостың ісіне қосылып, оған қосымша қару-жарақпен көмектесті. Сондай-ақ, Андрутсостың қарындасы Тарсицаға үйленді. Андрутсос грек үкіметінің құрметін жойып, тұтқындалғаннан кейін Трелани оның тау бекінісін басқарды. Осы уақытта Треланиға қастандық жасауға тырысты. Грекиядан кеткеннен кейін ол Тарсицадан ажырасып, Англияға оралды, онда ол Лондон қоғамының мүшелерімен жақсы қабылдады. Содан кейін ол «Жас ұлының оқиғалары» атты мемуарын жазды. Кітап жарық көргеннен кейін ол екі жыл бойы Америкаға саяхаттап, содан кейін Ұлыбританияға оралды. Ол саяси белсенділікке қатысты, бірақ көп ұзамай қайтадан үйленіп, Уэльс ауылдарына көшіп кетті. Содан кейін ол 12 жыл бойы ауылдық помещик өмірін сүріп, үшінші әйелімен отбасын өсірді. Олар ажырасып, ол сүйіктісімен Лондонға көшіп кетті. Содан кейін ол Шелли мен Байрон туралы жақсы қабылдаған кітап жазды. Көп ұзамай ол Лондонның бірнеше танымал суретшілері мен жазушыларымен дос болды. Ол романтика дәуіріндегі жазушыларымен алған тәжірибесін сол кездегі Виктория дәуіріндегі жетекші жазушылармен бөлісті. Кейіннен ол Сомтингке көшіп, аскеттік өмір салтын ұстанды. Ол 88 жасында Сомтингте қайтыс болды, романтика дәуіріндегі барлық достарынан көп өмір сүрді.

Ерте өмір

Трелавнидің туған жері белгісіз, бірақ ол Корнуоллда туғанын айтқан. Кейбір зерттеушілер оның шын мәнінде Лондонда туғанын, себебі ол 29 қараша 1792 жылы Мэрилебонда Джон Трелоуни деген атпен крещениеден өтті деп санайды. Ол әкесінен шамалы сома ақша мұраға алған, бірақ отбасы көп ұзамай мұраның басым бөлігін жұмсап қойды. Эдуард алты жасқа келгенде, әкесі бай туысынан ірі сома ақша мұраға алды. Содан кейін отбасы мұралық ақшаға Лондонға көшіп, үлкен үйге қоныстанды. Мұраны алу шарты ретінде әкесі "Бреретон" тегін қабылдауға міндетті болды. Оның туысы Оуэн Бреретон өзінің байлығымен бірге тегінің де жалғасып, сақталып қалуын қалады. Жастық шағында ол өзін көптеген достары қолданғандай Эдвард деп атай бастады. Өмірінің кейінгі кезеңдерінде бірнеше жыл бойы өзін "Джон Эдвард" деп атады. Кейін Эдуард әкесінің қатал мінезді болғанын есіне алды. Ол әкесінің мінезін көбінесе "деспоттық" деп сипаттады. Әкесі сондай-ақ барлық туыстарының қаржылық жағдайын есептеп, нақты жазбалар жүргізетін. Әкесінен басқа, Эдвард Трелавнидің көптеген басқа да ата-аналарының мінезі қатал болған. Анасының ағасы, сэр Кристофер Хокинс та бай адам болған. Ол Парламенттің Төменгі палатасында орын алды, ал 1809 жылы Трелавнидің әкесі де Британ Парламентінің депутаты болды. Оның отбасының тарихы Эдуард Исповедник тұсында басталып, көптеген белгілі азаматтарды қамтыды. Трелавнидің ата-анасы балаларын күнә жасауы мүмкін деп қарады және оларға тәртіп орнату үшін жиі қатал шаралар қолданды. Ол осылай қарауға наразы болды. Эдуардтың тек бір інісі болды, ол Гарри Трелавни. Олар жас жағынан жақын болды және бала кезінен бері жақын дос еді. Бірде ол әкесіне тиесілі қатыгез қарғаны өлтіргенін айтқан. Ол бұл оқиғаны белгілі бір шекке дейін кінәларды көтеріп, кейін кінәлар жиналған сайын кек алуға бейімділігінің мысалы ретінде келтірді. Кейіннен ол "Жас Ұлының Оқиғалары" атты өмірбаяндық кітабында қарғамен болған оқиғаны сипаттады. Кітапта ол қарғамен болған күресті "ең қорқынышты жекпе-жек" деп атады.

Білім

Сегіз жасында Чарльз Бреретон Эдвардты Бристольдегі үйінен екі шақырым қашықтықта орналасқан Сейер мектебіне жіберуді шешті. Кейін Трелони әкесінің оны мектепке жіберуге біраз уақыт қарсылық көрсеткенін, бірақ артқы аулада алма ұрлап жатқан жерінен ұстағаннан кейін оқуға қабылдауға келіскенін айтты. Трелони мектепті жек көріп, оны сонда жібергеніне ашуланды. Ол мектептегі тамақтың қорлық екенін және жаза ретінде жиі сабақталғанын жиі айтқан. Оның бір сыныптасы жазалаудан өзге, сонда таяқпен ұру да жиі қолданылғанын жазған. Оған басқа оқушылар да қатыгездікпен қараған. Мектеп директоры француз революциясын жиі айыптаған. Бұл айыптаулар Трелониге революциялық идеяларға ерте симпатия тудырған болуы мүмкін. Оны екі жылдан кейін мұғалімдерге зорлық көрсеткені және жаза ретінде бөлмесіне қамалғаннан кейін өрт қойғаны үшін мектептен қуылды.

Теңіз мансабы

Чарльз Бреретон бастапқыда ұлдары Оксфордқа оқуға баруына үміттенеді. Ол Эдвардтың бала кезінде білімін жайлап алуына көңілі толады. 1805 жылдың қазан айында, он үш жасқа толуына аз қалғанда, ол Эдвардты Корольдік теңіз күштеріне бірінші сыныпты ерікті ретінде тіркеді. Сол кезде әулеттің кіші ұлдары дәстүрлі түрде әскери қызметке қабылданатын. Теңіздегі алғашқы тәжірибесі Трафальгар шайқасынан қайтып келген, көптеген жаралы теңізшілері бар кемелерде қызмет ету болды. Қарашада ол «Темераирге», содан кейін «Колоссқа» ауыстырылды. Кейін Портсмуттегі теңіз мектебінде оқыды. 1806 жылы «Вулвич» кемесінде қызмет етті. «Вулвичте» қызмет еткенде ол Жақсы Үміт мүйісіне және Сент-Еленаға сапар шекті. 1808 жылы «Резистенс» фрегатына, ал 1809 жылы «Корнелия» фрегатына көшті. «Корнелияда» қызмет еткенде ол Бомбейге сапар жасады. 1812 жылдың қазан айында Трелавнидің аты HMS Superb кемесінің тізіміне бірінші сыныпты ерікті ретінде енгізілді. Теңізде болғанда ол жиі жасын арттырып айтқан. Кейбір өмірбаян жазушылар оның 1810 жылы Маврикийде француздықтармен болған шайқаста мичман ретінде кемеге басшылық еткенін айтады. Кейбіреулері оның 1811 жылдың тамызында Явада француздықтармен шайқаста жараланғанын санайды. Ол 1812 жылы 19 жасында теңіз күштерінен кетіп, 1815 жылы соңғы есептесуін алды. Теңіз күштерінің қатаң тәртібіне наразы болды, себебі ол жиі жазаланды. Ол көбінесе бірнеше сағатқа мачта басына жіберілетін. Сол уақытта ол жиі бүлік тудыру және қашу туралы армандады. Кейбір өмірбаян жазушылар Трелавни француз қарақшысы Роберт Суркуф туралы әңгімелерді естігеннен кейін шабыттанғанын айтады. Ол ешқашан лейтенант шеніне жетпеді, бірақ оның көптеген құрбылары жетті. Бұл оны ренжітті, бірақ ол өзін лейтенант Трелавни деп атауын жалғастырды.

Бірінші неке

Трелани 1812 жылы Англияға оралды. Ол келгеннен кейін көп ұзамай Бенгалиялық Джон Аддисонның қызы Каролинаға ғашық болды. Ол күйеуінен бірнеше жас кіші болғанмен, жақсы білім алған, француз тілін меңгерген және шебер пианист болған. Екі отбасы да бұл одаққа қарсы болса да, олардың ниеттері өзгермеді. Трэйлонидің әкесі ұлының бағынбауына қатты ашуланды. Олар 1813 жылдың мамыр айында үйленді және Бристолге көшкенге дейін алдымен Лондонда тұрды. 1814 жылы олардың тұңғыш қызы дүниеге келгеннен кейін, қаржылық қиындықтарға тап болды, бұл Трелавниді әкесінен ақша сұрауға мәжбүр етті. Ол қосымша қаражат алуға қол жеткізді. Эдвард пен Кэролайн көп ұзамай бақытсыз болды, нәтижесінде Эдвард достарымен уақыт өткізу үшін жиі үйден шыға бастады.

Кэролайн көп ұзамай одан әлдеқайда үлкен адаммен, Коулман есімді теңіз капитанымен сырлы қарым-қатынасқа түсті. Олар бұл істі біраз уақыт бойы Трелавниден жасырып жүрді; ол мұны көптеген адамдар білгеннен кейін ғана анықтады. Ол Коулманмен жекпе-жек өткізгісі келсе де, оның орнына ажырасуға өтініш берді. Бұл сот процесі Лондонның көптеген "центовик пресса" таблоидтарында кеңінен жарияланды. Бұл жариялылық Трелавниге зор реніш пен ұят әкелді. 1817 жылдың шілдесінде ажырасу туралы шешім шығарылды, бірақ ол 1819 жылға дейін күшіне енбеді. Каролинаға үлкен баласына қамқорлық құқығы берілді, ал Эдвард кіші баласын өзінде қалдырды.

Зерттеулер

Трейлонидің әкесі көп ұзамай оған Британ армиясында қызмет ету үшін шенеулік сатып алуға тырысты, бірақ ол әскерге қосылу туралы ойлағаннан бас тартты. Әкесі оның бас тартуына қатты ашуланып, олардың қарым-қатынасы уақытша үзілді. Бреретон да сол кезде Гарримен арасы суытылып, әкесінің қарсылығына қарамастан үйленуіне байланысты алыстады. Теңіз флотынан кеткеннен кейін ол жаратылысқа толы оқуға берілді. Ол көбінесе Шекспирдің пьесаларын оқып, Ковент-Гардендегі театрларға барып тұратын. Ол жеке хаттарында Шекспирге сілтемелер жасауды бастады. Сонымен қатар, Лорд Байронның шығармаларын, оның ішінде «Чайльд Гарольдтың саяхаты» атты туындысын оқығанды ұнататын. Осы кезеңде ол анасы мен қарындастарымен бірге Парижге сапар шекті.

Швейцария

Олар жиі дауласса да, Чарльз Бреретон Треланиге жәрдем ақы төлеуді жалғастырды. Ол жылына 300 фунт стерлинг көлемінде жәрдем ақы алды, бұл сол кезде зейнеткерлікке шыққан капитанның зейнетақысымен шамалас болатын. Ол өзін Корольдік теңіз күштерінің зейнеткер капитаны Эдвард Трелани деп таныстыра бастады. 1820 жылдың жазында Лозанна қаласында болғанда Трелани жергілікті кітап дүкенінің иесімен танысты. Кітап дүкенінің иесі оған Перси Биш Шеллидің "Маб патшайымы" поэмасын оқуды ұсынды. Ол Перси Шелли туралы алғаш рет осы кезде естіді. Ол "Маб патшайымы" поэмасын оқып, одан қатты ләззат алды. Біраз уақыттан кейін ол Эдвард Эллеркер Уильямс пен Томас Медвинді Женевадағы досының үйінде кездестірді. Ол теңіз күштерінде Уильямспен бір кемеде қызмет еткен, бірақ әртүрлі уақытта. 1820 жылдың күзінде Трелани әкесінің қайтыс болғанын естіп, Швейцариядан Англияға қайтып келді.

Пиза

1822 жылдың басында ол Пизаға Эдвард Эллеркер Уильямс пен оның әйелі Джейн, Томас Медвин, Перси Биш және Мэри Шелли, Лорд Байронмен кездесуге барды. Трэлони Перси мен Мэри Шеллимен кездескеніне қатты қуанды, оларды көптен бері күтіп келген еді. Сондай-ақ ол Мэридің жарты әпкесі Клэр Клермонтпен танысты. Трелони көп уақытын Мэри Шеллимен өткізе бастады. Ол көбінесе оны кештерге алып жүрді, себебі Перси Шелли одан бас тартты. Жасы, әлеуметтік тегі және талғамдары бойынша Трэлони Перси Шеллиге ұқсады, оның билік өкілдеріне деген көзқарасын үлгі етіп алды. Мэри Шелли оның серігін жақсы көріп, теңізшілік мансабы туралы айтқан әңгімелеріне қызығушылық танытты. Трэлони бұл романтик достар үшін қызығушылық тудырған тұлға болды, өйткені оның байлығы мен білімі болмаса да, өмірде бастан өткерген оқиғаларымен және Байрон жазған нәрселермен ерекшеленді. Шындығында, Байрон Трэлониді «Менің корсарымның бейнесі» деп сипаттаған еді. Трэлони өз оқиғаларын жиі әшекейлеп айтатын, әсіресе теңізшілік мансабының егжей-тегжейін баяндағанда. Мысалы, ол теңіз күштерінен дезертир болып, Азияны аралап, британдық теңіз күштерімен шайқасқан қарақшылар тобын құрғанын айтқан. Оның оқиғаларында көбінесе дуэльдер мен махаббат туралы әңгімелер кездесетін, мысалы, Зелля есімді араб қызына үйленгені, кейін қызғанышпен толған бәсекелесі оны улап өлтіргені туралы. Мұндай әшекейлеу немесе шындықтан ауытқу оның өткені туралы әңгімелерінде жиі кездесетін, ал оның өмірбаяндары оның әлемге көрсеткен бейнесін қасады жасаған-ды, әлде оның өзі айтқан әңгімелеріне шын сенген-ді деген мәселеде екіге бөлінген. Трэлони Пизада өткізген уақытын қатты ұнатып, достарымен бокс пен фехтованиені жаттықтырды. Көбінесе олармен бірге кешкі театрларға баратын. Сонымен қатар, Джейн Уильямстың ән айтуын және Шелли сыйлаған гитарада ойнауын тыңдағанды ұнататын. Шелли мен Эдвард Уильямс көптен бері теңізге шығуды жоспарлап жүрген еді, ал Трэлони теңіз тәжірибесімен оларға жоспар жасауға көмектесті. Бірге олар американдық стильдегі шхуна жасауға келісті, себебі ол теңіз күштерінде қызмет еткен кезінде осындай қайықтарды көріп жүрген. Шелли мен Уильямс «Дон Хуан» атты қайығын салғаннан кейін, Трэлони Байронның «Боливар» кемесіне капитан болып тағайындалды. Сол кезде Трэлони Байронның сарайындағы бөлмеге көшіп орналасты. Екі кеменің құрылысын Трэлонидің досы Дэниел Робертс жобалап, бақылауға алды. Трэлони «Дон Хуан» кемесімен бірге «Боливар» кемесінде саяхаттауды жоспарлаған, бірақ кеме батып кеткен кезде. Ол порт басқармасынан ұсталды, себебі кемеге кіру рұқсатын алып келмеген еді, бірақ бұрын бірнеше рет рұқсатсыз теңізге шыққан болатын. Шелли мен Уильямс күтілген уақытта үйлеріне оралмағаннан кейін, Джейн Уильямс пен Мэри Шелли Трэлониге күйеулерінің жоғалғанын хабарлады. Ол дереу іздестіру жұмыстарын бастап, олар туралы жаңалықтар табуға тырысты. Келесі бірнеше күн бойы ол итальяндық жағалау күзетінің өкілдерімен кездесіп, қайықты таба алса сыйақы беруге уәде берді. Шеллидің денесі табылғаннан кейін Трэлони оның кім екенін растады. Содан кейін ол олардың әйелдеріне хабарлап, Мэри мен Джейнды жерлеу рәсіміне Пизаға алып барды. Трэлони кремация рәсімін ұйымдастырып, оның дұрыс өтуін қадағалады. Шеллинің денесі өртелгеннен кейін Трэлони оның күймеген жүрегі деп ойлаған нәрсені оттан алып шықты. Кейіннен ол жерлеу рәсімі туралы толық баяндама жазды. Ол сондай-ақ Шеллинің Римдегі соңғы демалыс орнында ескерткіш орнатуды ұйымдастырды. Содан кейін Трэлони сол зиратта өзіне де орын қалдырды. Жерлеуден кейін Трэлони Дэниел Робертспен аң аулауға шықты. Оралғаннан кейін, ол Байронмен арақатынасы нашарлап, себебі Байронның есептерін төлемейтін әдеті болған. Бұл Трэлониді кеме капитаны ретінде қиын жағдайға түсірді. Байрон 1822 жылдың соңында «Боливарды» 400 гинеяға сатты және оған Англияға оралуға қаражат берді. Біраз уақыттан кейін Трэлони Клэр Клермонтқа ғашық болды, бірақ ол оның ұсыныстарын қабылдамады. Ол анасы мекенжайын тауып, хаттар жіберіп жүрген соң, көшіп кетуге шешім қабылдады.

Грекия

Шелли өлер алдында гректердің Осман империясынан тәуелсіздік алу идеясын қолдаған болатын. 1823 жылғы маусымда Байрон Грекияға барып, тәуелсіздік үшін күресуге шешім қабылдады, ал Трелони оны ынтамен ертіп жүрді. Саяхат барысында Трелони мен Байрон кейде бір-бірін ренжітіп алатын. Олар сапарда жиі жүзу, бокс және фехтованимен айналысты. Сонымен қатар, олар мергендікке арналған нысаналарды ату арқылы да жаттықты. Бастапқыда олар көп уақытты бірге өткізді, себебі Байронның қалған серіктері теңіз ауруына шалдығып, олардың іс-шараларына қатыса алмады. Саяхат барысында «Байрон кейде егер оның қызметі Грекияға пайда келтірмесе, Оңтүстік теңіздегі кішкентай аралды сатып алу немесе басқа жолмен иеленуге тырысатынын айтты, содан кейін Англияға барып, қалған өмірін зейнетке шығаруға болады, және Трелони онымен бірге баруға бола ма деп қатты сұрады, ал ол ойланбастан келісім білдірді». Ион аралдарына келгеннен кейін Байрон Грекиядағы саяси жағдай туралы Лондондық грек комитетімен және басқа да сарапшылармен кеңесу үшін біраз уақыт сол жерде қалуға шешім қабылдады, содан кейін олар оны Кефалонияда қалдырып, Грекияға сапарлады. Байрон Трелонидің Грекияға тереңірек сапар шегу жоспарын мақұлдады және оған кетер алдында қылыш пен таныстыру хатын сыйлады. Байрон сондай-ақ, оларға жақын арада оған қосымша ақпарат әкелулерін өтінді. Грекияға келгеннен кейін, бастапқыда қойшымен бірге болғаннан кейін, олар Триполиге сапар шекті. Трелони саяхат барысында нағыз сулиот киімін киді. Триполиге келгеннен кейін Трелони Александрос Маврокордатоспен кездесті, оны ол көп ұзамай ұнатпай қалды. Ол сондай-ақ кейіннен құрметтеген Теодорос Колокотронисті де кездестірді. Олар бірге Саламиске сапар шекті, саяхат барысында Трелони бұрынғы шайқастардың орындарын көрді. Ол сол жерде қаза тапқандардың сүйектерін көргенін жазды. Саламиске келгеннен кейін ол көптеген грек көшбасшыларымен сөйлесіп, олардың пікірлерін білді. Ол Лорд Байронның өкілі ретінде құрметке ие болды, оны олар жоғары бағалады. Ол Лорд Байронмен жиі хат алмасып, оны Грекияға келуге шақырды. Байронның көп уақыт келмегеніне көңілі қалды, ал ол келгенде Маврокордатостың бақылауындағы аумаққа келді. Дегенмен, Трелониге Коринф пен Афина өте ұнады. Кейіннен Афинада тұрғанда ол он екіден он беске дейін әйелдерді сатып алғаны туралы әңгімелер тарады. Алайда, кейбіреулер оның әйелдерді құлдықтан босатқан болуы мүмкін деп санайды. Көп ұзамай ол Шығыс Грекияның көп бөлігін бақылаған Одиссей Андрутсоспен бірге шабуылға шықты. Трелони Одиссейді ағасы сияқты сыйлап, оны Джордж Вашингтон мен Симон Боливармен салыстырды. Осы уақыт аралығында Трелони жиырма бес арвандық сарбаздан тұратын отрядқа басшылық етті. Трелони Байроннан оларға көбірек қару-жарақ жіберуді өтінді, бірақ Байрон саяси салдарларын қарастыру үшін қару-жарақ жіберуді кейінге қалдыруға шешім қабылдады. Кейбіреулер Одиссейдің науқанының тиімділігіне күмән келтірді және көптеген адамдар Байронның кешігуін сыпайы бас тарту деп қарастырды. Байрон 1824 жылғы сәуірде қайтыс болғаннан кейін Трелони Одиссеймен бірге экспедициядан оралды. Трелони Мессолонгиге келгеннен кейін жерлеу рәсімін ұйымдастыруды бастағанын айтты. Өлер алдында Байрон Трелонидің өзіне қайта оралуын тілегенін жиі айтқан. Содан кейін Трелони Байронның соңғы жылдары туралы бірнеше мақала жазып, оларды Англиядағы газеттерге жіберді. Бұл мақалаларда ол Байронның өміріндегі рөлін көбінесе асыра көрсетті. Байрон қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Трелони Байронның қызметшісімен оның деформацияланған аяғын көруге мүмкіндік алды.

Таудағы бекініс

Содан кейін Трелавни Лондондық грек комитетінің мүшелеріне Одиссейді толық қолдау көрсету үшін лоббилеуді бастады. Ол сондай-ақ грек конгресін шақыру үшін лобби жасады және Маврокордатосты сынады. Мэри Шеллиге жазған хатында Трелавни Маврокордатосты "нақасты яһуди" деп сипаттап, оның басы кесілгенін көргісі келетінін айтты. Трелавни Лондоннан Одиссейге қару-жарақ жеткізілімдерінің бір бөлігін ауыстыруға қол жеткізді. Бұл грек көшбасшылары мен Лондондық грек комитеті арасында қырқыс дауға себеп болды, олардың көпшілігі оны ақымақтық деп есептеді. Ол сондай-ақ грек билігіне түрік кемелерін мазалау үшін каперлерді (жеке кемелерді) жалдауды ұсынды. 1824 жылдың мамыр айында Трелавни Одиссейдің бекітілген үңгіріне қару-жарақ әкелді. Ол британдық әскери офицері Уиткомб пен әскери инженер Фентонмен бірге келді. Трелавни Одиссейдің 5000 адамнан тұратын күшке басшылық еткенін және олардың жорығында 20000-нан астам адамды өлтіргенін жазды. Одиссей мен оның адамдары грек үкіметі оларға қосымша қаржы бөлмейтінін білгеннен кейін Парнасқа шегінді. Грек үкіметі тұрақты армия құрып, әскери көшбасшылардың билігін алуды көздеді. Оның күші тез азайды. Трелавни Одиссейді Ион аралдарына бірге кетуге көндіруге тырысты, бірақ Одиссей бас тартты. Ол сондай-ақ Одиссейге бірнеше құнды ескі заттарды жасыруға көмектесті, олар ешқашан табылған жоқ. Кейбір деректерге сәйкес, Одиссей сол кезде түріктермен келісімге келуге тырысқан. Біраз уақыттан кейін Трелавни Одиссейдің жартылай қарындасы Тарсицаға үйленді. Ол одан әлдеқайда жас, тіпті жасөспірім болған болуы мүмкін. Тарсица содан кейін онымен бірге үңгірде тұрды. Осы кезде Трелавнидің өмірі бұрынғыдағы өзі туралы айтқан көптеген әңгімелеріне ұқсап келе бастады. Англияда Трелавнидің енді Одиссеймен бірге түріктерге жұмыс істеп жатқаны туралы хабар тарады. Трелавни Одиссейді грек үкіметінің тұтқындауына жол бермеу үшін онымен бірге Ион аралдарына қашуға көндіруге тағы да тырысты.

Адам өлтіруге әрекеті

Трелони мен оның екі ағылшын серігі Фентон мен Уиткомб арасындағы шиеленіс күшейе түсті. Бірде атыс жарысы ұсынылғанда, Трелони өзі тіпті пистолетпен де, екінші екеуінің мылтықтарынан жақсы атуға болатынын мақтана айтты. Жарыс барысында, Трелони нысананы тексеріп тұрғанда, Фентонның ынталандыруымен Уиткомб оны артынан атып жаралады. Фентонды Трелонидің грек сарбаздарының бірі дереу атып өлтірді. Бұл көрініске куә болған Уиткомб қашуға тырысты, бірақ сарбаздар оны ұстады. Әскерлер бастапқыда Уиткомбты жаза ретінде аяқтарынан тіліп, жартастан іліп қойды, бірақ Трелони оларды тоқтатуды өтінді, сосын оны түрмеге қамады. Дәрігер табылмай, Трелони әйелі ұсынған шикі жұмыртқамен тамақтанды. Дегенмен, одан мылтық оқын алу қажет еді. Көп ұзамай, оның адамдары Клепт дәрігерін құрлыққа алып келіп, оны қарумен қорқытып операция жасауға мәжбүр етті. Дәрігердің күш-жігері нәтижесіз аяқталды. Трелони бірнеше апта бойы нашар күйде болса да, ақырында жазылып кетті. Оның тірі қалған шабуылшысы кейін босатылды. Сарбаздар Уиткомбты тірідей жаққысы келді, бірақ Трелони оны босатуға талап етті. Трелони оқтан жараланғаннан кейін бес апта төсекке жатты. Англияға Трелонидің аман қалғаны туралы хабар жеткен соң, оның көптеген туыстары британ үкіметінен оны Грекиядан алып шығуды өтінді. Британ армиясының майоры Д’Арси Бэкон оның жағдайынан хабар алып, Маврокордатоспен келісіп, Трелонидің Грекиядан кетуіне рұқсат алды. Кейбір зерттеушілер Фентон мен Уиткомбты Маврокордатос Трелониді өлтіріп, үңгірді беру үшін пара бергенін айтады. Бэкон грек үкіметінен елден кетуге рұқсат сұрады.

Англияға оралу

1826 жылы мамыр айында Трелавни Зантеге көшіп, бір жыл тұрды. Зантеде тұрғанда Тарсица олардың тұңғыш қызы Зелланы дүниеге әкелді. Ол 1827 жылы Кефалонияда төрт жыл некеде тұрғаннан кейін Тарсицадан ажырасуға өтініш берді. Кейін Трелавни оған зорлық көрсеткенін және грек емес киім киюге тыйым салғаны туралы әңгімелер тарады. Тарсица монастырға көшіп, онда екінші баласын дүниеге әкелді. Ол Мэри Шеллиге де барып, онымен романтикалық қарым-қатынасқа түсуді ұсынды. Бірақ ол оның ұсынысын қабылдамады. 1828 жылы ол Италиядағы Клэр Клермонтқа қысқа ғана сапар жасады. Оған қызығушылық танытса да, ол да оның ұсынысын қабылдамады, алайда олар 1879 жылы қайтыс болғанға дейін хат алмасып тұрды. 1828 жылдың соңында ол Англияға оралып, Томас Джефферсон Хогг пен Джейн Уильямспен кездесті. Бірақ ол көп ұзамай Хоггты ұнатпай бастады. Содан кейін Трелавни Шелли мен Байронмен болған достығы мен өмірі туралы кітап жазуға шешім қабылдады. Бастапқыда ол Шелли туралы жазуды жоспарлаған, бірақ Мэри Шеллинің көмегін ала алмағандықтан бұл жоспардан бас тартты. Сосын ол өзі туралы жазуға бел буды. Ол өміріндегі көптеген шын оқиғаларды баяндады, бірақ көптеген мәліметтерді әсемдеп көрсетті. Кітапта радикалды саясат туралы да айтылды. 1829 жылы Трелавни үш қызымен Италияға көшуді жоспарлады. Бірақ үлкен қызының қазасы мен қаржылық қиындықтар туғаннан кейін ол бұл жоспардан бас тартты. Оның қаржылық мәселелерінің бір себебі Медвин отбасына жасаған үлкен сыйлық болды, олар қаржылық қиындыққа тап болғаннан кейін көмекке мұқтаж болды.

Кіші ұлымның оқиғалары

Трелани Аркеттиде "Жас ұлының оқиғалары" атты романды Чарльз Армитаж Брауннан жалға алған бөлмеде тұрып жазды. Браун Треланидің жиһаздарды отынға күйдіргеніне ашуланды, бірақ кітапты оған көшіріп өңдеуге келісті. Ол 1829 жылы кітапты жазуға кірісіп, 1831 жылы ғана аяқтады. Оның дислексиясы болуы мүмкін, сондықтан оның қолжазбасын Браун мұқият редакциялауға тура келді. Трелани содан кейін қолжазбасын Мэри Шеллиге "Адамның өмірі" деген атпен басылымға дайындау үшін жіберді. Мэри кітаптан ұстанымсыздық тудыруы мүмкін кейбір бөлімдерді алып тастауды талап етті. 1831 жылдың күзінде кітабы наконец жарық көрді. Кітап анонимді түрде жарияланды, бірақ бір ай ішінде оның авторы Трелани екені белгілі болды. Көптеген замандас сыншылар кітапты шындыққа жақын деп қабылдады, бірақ кейінгі зерттеулер кітаптың көп бөлігі оның өмірінің ойдан шығарылған баяны екенін көрсетті. 1956 жылы "Китс-Шелли журналында" жарияланған Энн Хиллдің қорытындысы бойынша, "Жас ұлының оқиғаларындағы шындық пен қиялы арақатынасы өте төмен, оннан аспайды". Оның өмірбаяны француз, неміс, швед және гэль тілдеріне аударылды. 1832 жылы Ливерпульге сапармен келгенде, ол АҚШ-қа баруды шешті. Содан кейін олар Ниагараға сапарлады. Олар қайда барса да, ол тұрақты түрде сол жерде қалу туралы айтатын. Ол жиі саяси мәселелерді көтеріп, келіспеген жағдайда ызамен пікірталасқа түсетін. Тамыз айында ол сарқыраманың астындағы ағыс су арқылы жүзуге тырысты. Ол сәтті өтіп кетті, бірақ кері қайтқанда жартылай суға батып кетті. Содан кейін ол Саратога, Нью-Хейвен, Нью-Йорк және Филадельфия қалаларына сапарлады. Ол Чарльстонға оралды, себебі ол жердегі климат оған көбірек ұнады. Ол АҚШ-тағы атеизміне дұрыс қарамағанына көңілі қалды. Кейіннен ол 1833 жылы Калифорнияға сапарлағанын мәлімдеді. Оған бай американдықтардың еуропалық әдет-ғұрыптарды қайталауға тырысуы ұнамады. 1833 жылдың соңы мен 1834 жылдың басында ол не істегені белгісіз; кейбіреулер оның утопиялық қоғам құруды жоспарлағанын болжады. 1834 жылдың күзінде ол қайтадан Филадельфияға оралды. Ол сол кезде депрессияға ұшырады және 1835 жылдың көктемінде Англияға қайтып келді.

Философиялық радикалдар

Англияға оралғаннан кейін Трелани "Философиялық радикалдар" деп аталатын топпен саяси белсенділікке кірісті. Бұл топ солшыл саясатты жақтады және көбінесе әйелдер құқықтарын қорғауға баса назар аударды. Трелани олардың қолдаушыларымен байланыс жасады, олардың көпшілігі Лондон қоғамының жоғарғы топтарының өкілдері болды. Лондон қоғамының көп бөлігі оның бұрынғы қанағатсыздығы туралы айтқандарын ескермей, оны қоғамға қабылдады. Осы кезде көптеген әйелдер оған қызығушылық танытты және "The Satirist" сияқты лондондық таблоидтарда оның жеке өмірі туралы көптеген болжамдар тарады. Бірақ, ол Мэри Шеллимен араздасып қалды. Оның себебі, Мэри оған ақыл сұрамай, Томас Джефферсон Хоггқа жүгінгеніне ренжіді. Кейін ол Клэр Клермонтқа жазған хатында Мэриді "әңгімешілдердің әңгімешілі" деп атады. Трелани мен Мэри Шелли "Философиялық радикалдар" ұсынған қамқорлық реформасы туралы заң жобасы бойынша да келіспеді. Осы кезеңде ол қақтығыстар туралы қысқа әңгімелер жариялады. 1839 жылы ол жаңа, даулы махаббат оқиғасынан кейін Лондон қоғамынан гүміс суырып алды.

Үшінші неке

Ол Путни Хиллдегі Джон Темпл Лидерге тиесілі виллаға көшті, ол оның саяси досы еді. Ол Англияға оралғаннан кейін көп ұзамай Аугуста Горингпен қарым-қатынас бастады. Ол күйеуінің, Парламент мүшесінің, өзіне жаман қарым-қатынас жасағанын айтты. Лондон қоғамындағы көптеген адамдар оның қатаң аскетикалық өмір салтын ұстанатынына сенді. Содан кейін Трелони Аугустамен қашып кетті. Күйеуінен ажырасқаннан кейін ол псевдоним қолдана бастады. 1839 жылдың тамызында ол ұл туды. Ол ферманы күтіп-ұстауға көп еңбек етті және қаланың бірнеше көрнекті азаматтарымен достық қарым-қатынаста болды. Ол Уэльстегі Уск қаласында барлығы он екі жыл өмір сүрді, бұл оның өмірінде бір орында тұрған ең ұзақ мерзім еді. Ол ағаштар, көгалдар және гүл бақтарын отырғызды. Қала тұрғындары сенбі күнін сақтап үзбегені үшін оған наразылық білдірді. 1850 жылдардың ортасында ол Байрон және Шелли туралы естеліктерін жазуды бастады. 1857 жылы ол жас әйелмен болған қарым-қатынасы салдарынан әйелінен ажырасты, ол оның сүйіктісіне, кейіннен заңды әйеліне айналды. Ол қыздың атын білуге мүмкін болмады, ол тек "Мисс Б" деп белгілі. Ол Уск шіркеуінің пасторымен жексенбі күндері кешке шай ішетін. Ускте әйелінен ажырасқаннан кейін ол көптеген жиһаз бен кітаптарды сатты және ауыл тұрғындарына иелігін сатып алуға мүмкіндік беретін ашық есік ұйымдастырды. Үшінші рет ажырасқаннан кейін ол Клэрге жазған хатында неке институтын сынады. Ол хаттарына жиі дұрыс емес күндерді жазатын.

Шелли мен Байронның соңғы күндері туралы естеліктер

Трелани бірнеше суретшілермен және жазушылармен, соның ішінде Алгернон Чарльз Суинберн, Джозеф Боем, Эдвард Лир және Ричард Эджкамбпен дос болды. 1844 жылы Роберт Браунинг Италияда Треланимен кездесті. 1858 жылы Трелани «Шелли мен Байронның соңғы күндерінің естеліктері» деген кітабын жариялады. Бұл кітап Шеллидің бұрынғы өмірбаяндарынан, мысалы «Перси Биш Шеллинің өмірі» сияқты жақсы қабылданды. Ол Шеллиді алты ай ғана білгенімен, хаттарын жарияламас бұрын жиі өңдеп түзетушілік жасады. Бұл түзетулер оның кейбір осалдықтарын жасырып, беделін қорғауға бағытталған. Ол өзінің жазбаларында өзін көбінесе аман қалған адам ретінде сипаттады. Трелани сол кезде қоғамда кеңінен танылды және Лорд Байронға ескерткіш орнату мүмкіндігі туралы өткен мәжілісте Бенджамин Дизраэлимен кездесті. Ол ешқашан кездеспегенімен, Трелани Перси Шеллидің бірінші әйелі Харриетті жиі қорғады. Ол Шеллидің дінсіздігін мақтап, Браунинг пен Теннисонды сынайтынымен адамдарды таң қалдырды. Ол сексен жасында «Түрлердің пайда болуы туралы» еңбегін оқып, оның қорытындыларын қуана қарсы алды. Ол сондай-ақ Гарибальди мен Джон Браунды өте жоғары бағалады. Трелани француз суретшісі Жан Леон Жероммен Шеллидің портретін салу жұмысын бастағаннан кейін сөйлесті. 1878 жылы Треланидің естеліктері Россетти тарапынан «Шелли, Байрон және автордың жазбалары» деген атпен қайта басылды және өңделді. Бұл кітапта бұрынғы басылымға қарағанда ақындарға қатысты біршама қатал бағалаулар болды, және кейбіреулер бұл Россеттидің ықпалынан туындаған болуы мүмкін деп болжады. Ол әсіресе Мэри Шеллиге, Годвиндер отбасына және Ли Хантқа сын көзбен қарады. Леди Шелли ашуланып, Треланидің естелік заттарын Шелли ғибадатханасынан алып тастады.

Зейнеткерлік

Содан кейін Трелони аскетикалық өмір салтын қабылдап, Сассекс графтығының Сомтинг қаласына көшіп барды. Қартайған кезінде де ол белсенді өмір сүрді. Өте қарт болғанша үй шаруасына қызметші жалдаған жоқ. Ол үнемі жүзіп, отын шауып, бақшасын жыртып тұрды. Ол сексен жасқа дейін белсенді болды. Бағын құстарға пана болатын жерге айналдырып, аңшыларды мүлкіне кіргізбеді. Көрші балалармен жақын қарым-қатынаста болып, оларға жиі дәмді-тәмділер сыйлады. 1859 жылдан 1876 жылға дейін Клэрмен үнемі хат алмасып тұрды. Оны өзінің өмірбаянын жазуға көндіруге тырысты, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталды. Достары мен қонақтарына әлемді шарлаған кезінде немесе Шелли мен Байронмен бірге өткізген күндері тапқан заттарды жиі көрсетіп тұратын. Қартайған шағында Емма Тейлор деген жас әйелмен бірге тұрды. Олар оны қызы деп таныстырды. Ұлдарының біліміне қатысты үлкен қамқорлық жасап, оларға шет тілдерін үйретті. Оларды Германиядағы әскери академияға жіберді. Зелла Лондонда үй шаруасымен айналысты. Трелони жеті баласының төртеуінен де ұзақ өмір сүрді. Ол жақсы қарым-қатынаста болған жалғыз баласы – Лейтиция, ол да Сомтингте онымен бірге тұрды. Оған Лейтиция есімін қойған, себебі сэр Джонатанның әулетіндегі бірнеше әйелдің аты Лейтиция болған. Өмірінің соңына қарай ол мүлдем ішімдік ішпейтін және вегетариандыққа көшкен адамға айналды. 1874 жылы Джон Эверетт Миллеастың «Солтүстік-Батыс жолы» картинасын салу кезінде үлгі болды. Бұл картинада Англия Солтүстік-Батыс жолы арқылы өтетінін жариялаған ескі теңізші бейнеленген. Миллеастың бірнеше жыл бұрын Джон Личтің қосылуында Трелониді көріп, оның сурет үшін өте қолайлы тұлға болатынын шешкен. Ақырында сыншылар картинаны жақсы қарсы алды. Трелони 1874 жылы Аугуста Дрейперді, ал 1872 жылы Джейн Уильямсты көріп қайтты. Уильямс – Перси Шеллидің Трелониден кейін тірі қалған жалғыз жақын досы еді. 1881 жылдың тамыз айында серуендеп жүргенде құлап, жарақат алды. Төсекке жатып, екі аптадан кейін қайтыс болды. Оның күлі Римде Перси Бише Шеллинің қабіріне жақын жерге жерленді. Ол бұл жерді 1822 жылы сатып алып, сол кезде Шеллинің күлін протестант зиратындағы лайықты жерге қайта жерлеуді ұйымдастырған.

Қабылдау

Трелони туралы алты өмірбаян жазылған. Оның мінездемелері әртүрлі. Көптеген авторлар оны бейнелеуде теріс көзқарас білдірді, ал басқалары оның романтикалық бейнесін жасады, кейбіреулері болса оның мінезін аралас сипаттады. Өмірбаян жазушылары әртүрлі зерттеулер жүргізіп, Трелони өмірінің мәліметтері бойынша жиі бір-бірімен қайшылыққа түсті. Трелони Байрон мен Шеллинің өлімнен кейін танымал болуына үлкен үлес қосты. Джонатан Бейт оны "қазіргі заманғы жұлдыздарды жасаушылардың" бірі деп атады. Ол Виктория дәуірінде өмір сүрген Романтизм дәуірінің соңғы маңызды өкілі болды. Сансыз өмірбаянның нысаны болғаннан бөлек, Трелони Тим Пауэрстің "Тастарды лақтыруға уақыт" (Chapbook 2009) повесіндегі, сондай-ақ "Библия жөндеуші және басқа да әңгімелер" [Тачион, 2011] және "Тазартақта төмен және сыртқа: Тим Пауэрстің жинағы" [Бэен, 2017] жинақтарындағы және "Жер бетінде жасыр" (William Morrow, 2012) романындағы басты кейіпкерлердің бірі болып табылады. Ол сонымен қатар Джулиан Роучтің "Шеллидің қайығы" (Harbour Books, 2005) кітабында маңызды рөл атқарады.