Кіріспе

Шотланд ойыны немесе Шотланд ашылуы – шахматтағы 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. d4 жүргізілімімен басталатын ашылу.

Эрколе дель Рио 1750 жылы жариялаған «Sopra il giuoco degli Scacchi, Osservazioni pratiche d’anonimo Autore Modenese» («Шахмат ойыны туралы, анонимді Моденес авторының практикалық байқаулары») атты еңбегінде қазіргі Шотланд ойыны деп аталатын ашылуды алғаш рет талқылаған автор болды. Ашылу 1824 жылы Эдинбург пен Лондон арасындағы корреспонденциялық матчта өзінің атын алды. 19 ғасырда кең таралған Шотланд ашылуы 1900 жылға қарай жетекші шахматшылардың арасында сұйылып қалды, себебі орталықтағы күштерді тым ерте босатып, қараларға оңай жеңіс мүмкіндігін береді деп есептелді. 20 ғасырда Гарри Каспаров және Ян Тимман Шотланд ашылуын қайтадан танымал етуге көмектесті, олар оны жақсы талданған Рюи Лопестен қашу үшін күтпеген қару ретінде пайдаланды.

Талдау

Ақтар D пешонын қараның E пешонымен айырбастау арқылы басымдыққа ие болуды көздейді. Қаралар әдетте 3...exd4 ойнайды, себебі олардың e5 пешонын ұстап тұрудың жақсы жолы жоқ (осы позицияға орталық ойыннан 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. Nf3 Nc6 арқылы да жетуге болады). 3...d6 ойнағаннан кейін, Ақ 4. dxe5 dxe5 5. Qxd8+ Kxd8 6. Bc4 ойнап, жақсырақ позицияға ие болады, немесе жай ғана 4. Bb5 ойнауы мүмкін, онда 4...exd4 5. Nxd4 Bd7 Ruy Lopez-тегі Steinitz қорғанысына көшеді. 3...Nxd4 ойналса, Lolli вариациясы мүмкін, бірақ қазіргі кезде күшті ойыншылар сирек қолданады. Ол 19 ғасырда танымал болды және Freeborough пен Ranken-нің «Шахмат ашылулары: ежелгі және заманауи» (3-ші басылым, 1896 ж., 53-бет) кітабында бес бағандық талдауға ие болды. Бүгінде бұл стратегиялық қателік деп есептеледі, себебі 4. Nxd4 exd4 5. Qxd4 (5. Bc4 – Наполеон гамбиті) ойнағаннан кейін Ақтың патшайымы орталық алаңда тұрады және оның ерте дамуы тиімсіз болмайды, өйткені оны тиімді түрде қууға болмайды (5...c5 – қаралардың позициясын әлсірететін қозғалыс). Дегенмен, Chess Openings Encyclopaedia (ECO) 5...Ne7 6. Bc4 Nc6 7. Qd5 Qf6 8. O-O Ne5 9. Be2 c6 10. Qb3 Ng6 11. f4 Bc5+ 12. Kh1 d6 (И. Соколов) қозғалыстарымен қараның теңдікке жеткенін көрсетеді. Сол сияқты, Harald Keilhack «Knight on the Left» еңбегінде (1. Nc3, 21-бет) 3...Nxd4 қазіргі кезде «негізгі емес» қозғалыс болғанымен, қаралар дұрыс ойнаса, Ақтың тіпті аз ғана артықшылығы болатыны да анық емес екенін айтады. Keilhack 5. Qxd4 d6 6. Nc3 Nf6 7. Bc4 Be7 8. O-O O-O 9. Bg5 c6 10. a4 Qa5 11. Bh4 және 11...Qe5 немесе 11...Be6 ойналғаннан кейін «Ақтың ең көп дегенде бірінші қозғалыстың артықшылығындай ешнәрсесі жоқ» деген қорытындыға келеді (аталған еңбек, 25-бет). ECO сондай-ақ 4. Nxe5 Ne6 5. Bc4 Nf6 6. Nc3 Be7 7. O-O O-O 8. Be3 d6 9. Nd3 Nxe4 10. Nxe4 d5 (Парма) қозғалыстарымен қараның теңдікке жеткенін көрсетеді. Негізгі қозғалыс 3...exd4 4. Nxd4 осы позицияға көшуі мүмкін, егер қаралар 4...Nxd4 ойнаса. 3...d6 көбінесе қателік деп есептеледі және Аққа автоматты түрде аз ғана артықшылық береді. 3...d6 e5 пешонын қорғаса да, Аққа 4. d5 ойнап, атты ығыстыруға мүмкіндік береді. 4...Nce7 5. c4 Nf6 6. Nc3 Ng6 қозғалыстарынан кейін Ақ орталықты басып алып, жеңіске жету мүмкіндігін арттырады. E5 пешонын алуға тырысса, қараның жағдайы нашарлайды, себебі 4. dxe5 dxe5 5. Qxd8+ оларды қиын жағдайға түсіреді: патшамен алу және рокировкадан бас тарту (5...Kxd8), немесе c6 атты алу және e5 пешонын жоғалту (5...Nxd8 6. Nxe5). Chess.com сайты қараның 3...d6 қозғалысының жеңіске жету көрсеткішінің 18% ғана екенін көрсетеді. 3...f5 4. Nxe5 қозғалыстарымен күмәнді Latvian Gambit-ке көшіледі. Әдеттегі 3...exd4 жауабына Ақ 4. Nxd4 негізгі қозғалысын ойнауы немесе қараға бір-екі пешонын жылдамдық үшін беру арқылы гамбит ұсынуы мүмкін.

Негізгі өзгерістер

1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. d4 exd4, ең маңызды жалғасулар:
4. Nxd4 (Басты жол)
4. Bc5 (Классикалық вариация)
4. Nf6 (Шмидт вариациясы)
4. Qh4 (Штейнциц вариациясы)
4. Qf6
4. Nxd4
4. Bb4+
4. Bc4 (Шотландтық гамбиті)
4. c3 (Геринг гамбиті)
4. Bb5 (Релфссон гамбиті)

Негізгі жол: 4.Nxd4

Негізгі бағытта 4. Nxd4 соңынан, қараның екі маңызды мүмкіндігі бар. 4 Bc5 немесе 4 Nf6 қараға тең мүмкіндіктермен ойынды жалғастыруға жақсы мүмкіндік береді.

Классикалық вариация: 4...Bc5

4 Bc5 кейін ақтың 5...Be3, 5. Nxc6 немесе 5. Nb3 мүмкіндіктері бар. 5. Be3-тен кейін ойын көбінесе 5...Qf6 6. c3 Nge7 7. Bc4 (IM Gary Lane-нің «Scotch-пен жеңіс» кітабында ұсынғандай; мұнда аққа жетінші қадамның бірнеше баламалары бар, мысалы 7. g3) жалғасады, ал 7...Ne5 қараның ең күшті жауабы болып көрінеді. Ойын әдетте 8. Be2 (ақ Ne5-ті ырғақты f4 қарсы шабуылына мүмкіндік беру үшін қабылдайды). 8...Qg6 (8...d5 де мүмкін) 9. 0-0. Мұнда ақ қараға e4-тегі қорғалмаған пешканы алу опциясын береді, бірақ ол «улы» деп есептеледі.) 8. 0-0 Bb6, мұндағы позиция шамамен тең. 5. Nxc6-дан кейін ойын көбінесе 5...Qf6 (қара c6-да бір фигурасын жоғалтпайды, себебі ол 6. Qxf2-мен шах бере алады) 6. Qd2 dxc6 7. Nc3 немесе 6. Qf3 dxc6, содан кейін 7. Bc4 немесе 7. Nc3. 5. Nb3-тен кейін ойын көбінесе 5...Bb6 6. Nc3 немесе 5...Bb6 6. a4 a6 7. Nc3 жалғасады. 6. Nc3-тен кейін ақ көбінесе (кейбір ретпен) Qe2, Be3 немесе Bg5 ойнайды.

Шмидт нұсқасы: 4...Nf6

4 …Nf6 кейін ақ 5. Nxc6 (Миес вариациясы) немесе 5. Nc3 (Шотландиялық төрт атты ойын) таңдай алады. 5. Nc3 кейін көбінесе 5…Bb4 6. Nxc6 bxc6 7. Bd3 d5 8. exd5 cxd5 9. O-O-O 10. Bg5 c6 ойналады. 5. Nxc6 bxc6 6. e5 Qe7 7. Qe2 Nd5 8. c4 да жиі кездеседі. Осы негізгі бағыттар аяқталатын жерде, осы шолу үшін тым егжей-тегжейлі болатын алғашқы маңызды шешімдер қабылданады.

Штайниц Вариациясы: 4...Qh4!?

Штайництің 4 Qh4!? жүрегімен бір пешканы күшпен ұтып алуға жақын, бірақ Ақ түстің дамуы мен шабуыл мүмкіндіктеріне өтеу болады. 2005 жылға дейін Ақ түстің ең сәтті желісі 5. Nc3 Bb4 6. Be2 Qxe4 7. Nb5 Bxc3+ 8. bxc3 Kd8 9. O-O болды, онда Қараның дұрыс емес орналасқан патшасы қосымша пешкадан гөрі көбінесе маңыздырақ болып көрінеді.

Шотланд гамбиті: 4.Bc4

4. Nxd4 орнына, ақтардың гамбит ұсынудың екі жолы бар. Шотланд гамбиті 4. Bc4-тен басталады. Шотланд гамбитіне итальян гамбиті арқылы да, 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Bc5 4. d4 exd4 арқылы жетуге болады; алайда, бұл қадамдар тізбегі қараға 4... Bxd4 арқылы шотландтық гамбиттен қашу мүмкіндігін береді. 4. Bc4-тен кейін, қара 4... Nf6 арқылы екі аттық қорғаныстың 4. d4 exd4 желісіне көшуге немесе 4... Bc5 жалғастыруға болады, ал ақ үш негізгі нұсқаға ие. 5. c3, Эрик Шиллер Haxo гамбиті деп атаған, дербес маңызы шамалы. Ең танымал және, мүмкін, ең жақсысы – 5. Nf6, бұл Giuoco Piano нұсқасына көшуге мүмкіндік береді, онда қараның қанағаттанарлық ойынға ие болуы мүмкін. Қара 5... dxc3 арқылы гамбитті қабылдауға да болады, бірақ бұл тәуекелді, себебі ақ 6. Bxf7+ Kxf7 7. Qd5+ және Qxc5 соңынан дамуда үстемдік алады. Басқаша, қара 5... d3 арқылы гамбитті қабылдамай, c5-тегі слонға диагональ ашып, ақтың атты ең қолайлы c3 шаршысынан айыра алады. 5. O-O әдетте 5... Nf6 6. e5 кейін Макс Ланге шабуылына әкеледі. 5. Ng5!? , 5... Nh6 (ең жақсысы) 6. Nxf7 Nxf7 7. Bxf7+ Kxf7 8. Qh5+ g6 9. Qxc5 идеясымен, материалды қайтаруға бағытталған. Бұл жол ашылудың қалыпты принциптерін бұзады: бір фигураны екі рет жылжыту, даму толыққанша аяқталмағанда шабуыл жасау және патшаны шабуылға ұшырау қаупі бар жерге орналастыру. Осы себепті ол дәстүрлі түрде нашар деп есептеледі, мүмкін, Meek–Morphy (Mobile, 1855) ойынының әсерінен. Алайда, бұл желі жақында гроссмейстерлердің ойындарында пайда болды және екі тарапқа да шамамен тең мүмкіндіктер ұсынатын сияқты. Қара 9... d5 (қараның Nb4 және Re8+ тұтқындық қауіптері d5 пешкасын ұстауға кедергі келтіреді; егер 10. Bf4 dxe4 11. Nd2 Re8 12. O-O-O Bf5 болса, қараның басымдығы болады [Parma]) немесе 9... d6 (ақтың ашық патшасынан пайдалану) арқылы теңдікке қол жеткізе алады. Шотланд гамбитіне қараның 4... Bb4+ жауабы Лондон қорғанысы деп аталады.

Герингтің гамбиті: 4.c3

Геринг гамбиті – 4. c3 жүргізілісімен басталатын Дания гамбитінің туысқан нұсқасы. Ақ жақ бір немесе екі пішікті даму артықшылығына қол жеткізу үшін құрбан етеді, және әдетте Bc4, Qb3 және кейде Ng5 жүргізілістерімен f7-ге қысым жасайды, ал Nc3–d5 – тағы бір жиі кездесетін мотив. «Chess Oxford Companion» басылымында бұл гамбитті алғаш рет 1840 жылдары Говард Стаунтон жоғары деңгейде ойнағаны, ал осы гамбит бойынша ең ерте ойын 1843 жылы өткені айтылады. Гамбит қабылданған алғашқы ойын Мик – Морфи, Нью-Йорк 1857 болуы мүмкін. Карл Теодор Геринг оны 1872 жылы шеберлік деңгейінде қолданды, бірақ Герингтің есімі көбінесе бір пішікті гамбитпен (5. Nxc3) байланысты болғанымен, Геринг әрқашан 5. Bc4 қос пішікті гамбитті қолданған. Бұл гамбитті Любомир Любоевич, Дэвид Бронштейн, Франк Маршалл және Джонатан Пенроуз ойнаған. Кездейсоқ ойындарда Александр Алехин жиі 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. c3 dxc3 4. Nxc3 жүргізілісі арқылы оған өтіп, қара үшін Nc6, ал ақ үшін Nf3 жүргізілістері жасаған. Жалпы алғанда, бұл ашылу шеберлік деңгейінде жиі қолданылмайды, бірақ клуб деңгейінде танымал. Дания гамбитімен бірге Геринг гамбитін де зерттеу ұсынылады.

4...d5

Қара 4 d5 арқылы теңдікке жеткізе алады, бұл кезде қиын жағдай 5. exd5 Qxd5 6. cxd4 Bg4 7. Be2 Bb4+ 8. Nc3 Bxf3 9. Bxf3 Qc4 (немесе 6 Bb4+ 7. Nc3 Bg4 8. Be2 Bxf3 9. Bxf3 Qc4, нәтижесінде сол позицияға жетеді), көбінесе Капабланка варианты деп аталады, себебі 1926 жылғы Маршалл – Капабланка, Хопатконг көліндегі ойында қараның идеясының күші зор болды. Бұл жағдай (сонымен қатар патшайымның гамбитіне қарсы Шыгорин қорғанысынан да туындауы мүмкін), ақтарды патшайымдарды алмасуға немесе тәуекелді 10. Be3 арқылы рокада жасау құқығынан бас тартуға мәжбүр етеді, бұл көптеген ойыншыларды осы гамбиттен бас тартуға итермелейді. Егер 10. Qb3 Qxb3 11. axb3 Nge7 немесе 10. Bxc6+ bxc6 11. Qe2+ Qxe2+ 12. Kxe2 Ne7 болса, тең нәтижеге қол жеткізіледі. Егер қаралар Капабланканың соңғы ойынына ұмтылмаса, мысалы, жоғарыдағы жағдайларда 6 Nf6 немесе 7 0-0-0 жасаса, ақтар оқшауланған d пешкаға орнына жақсы ойын алады. Ақтар 6 Bg4 7. Nc3 арқылы басқа жолға бұрылуы мүмкін, 7 Bb4-ке 8. a3 (немесе 6 Bb4+ 7. Nc3 Bg4 8. a3) жауабын беруді көздеп, немесе сирек кездесетін 5. Bd3-ты таңдауы мүмкін, ешқайсысы да артықшылықты қамтамасыз етпейді, бірақ осы соңғы ойындардан аулақ болады.

Басқа да төмендеу жолдары

Қара 4 Nf6 арқылы да бас тартуы мүмкін, бұл Ponziani ашылысының бір бағытына көшуге алып келеді. 5. e5 Ne4 жалғасы "Қауіпті қарулар", 1. e4 e5 (Everyman Chess, 2008) кітабында мақұлданған, бірақ Тим Хардинг 5 Nd5-ті теңдікке жетудің жақсы жолы деп санайды, онда Ақ 6. Bb5 a6 7. Ba4 Nb6 8. Bb3, 6. Qb3, 6. Bc4 немесе 6. cxd4 деп жалғастыра алады. Тағы бір мүмкіндік – 4 Nge7, 5 d5 ойластырып жасау, ондағы маңызды жалғасы 5. Bc4 d5 6. exd5 Nxd5 7. O-O. IM Джон Уотсонның сөзіне сәйкес, Қара 7 Be7 арқылы теңестіруге тырысуы мүмкін. Дегенмен, 4 d3 арқылы бас тарту Аққа 5. Bxd3 d6 6. Bf4 Be7 7. h3 Nf6 8. Nbd2 Bd7 9. Qc2 кейін артықшылық береді, деп "Batsford Chess Openings 2" кітабында көрсетілген.

Бір пешканың гамбиті: 4...dxc3 5.Nxc3

Егер қара 4 dxc3 гамбитті қабылдаса, ақ 5 Nxc3 арқылы тек бір пешканы құрбан етуге міндеттенеді. Қараның ең маңызды жауабы 5 Bb4 саналады, онда ақ 6 Bc4 d6 7. O-O Bxc3 8. bxc3 Nf6! кейін жеткілікті өтемақы ала алмайды, және 9 Ba3 Bg4 жеткіліксіз, ал 9. e5 Nxe5 10. Nxe5 dxe5 11. Qb3 (11. Qxd8+ Kxd8 12. Bxf7 Ke7 қара үшін де жақсы) 11 Qe7 12. Ba3 c5 екі пешка үшін жеткілікті өтемақы бермейді. Ақ 7 Qb3 арқылы басқа жолға бұрыла алады, онда ескі негізгі желі 7 Qe7 8. O-O Bxc3 жүреді, және мұнда 9. Qxc3 аққа жақсы өтемақы береді. Осылайша Джон Уотсон мен USCF шебері Марк Морс 8 Qxc3-қа қарсы 7 Bxc3+ ұсынады, онда 8 Qf6! жүрісімен ақ патшайыммен көп уақыт жоғалтады. Сондықтан ақ көбінесе 8. bxc3 жалғастырады, онда 8 Qe7 9. O-O Nf6 10. e5 (7. O-O Bxc3 8. bxc3 Nf6 9. e5 желісіне қайта оралады, бірақ ақ үшін жеткіліксіз) немесе салыстырмалы түрде зерттелмеген 10. Bg5 жауабы мүмкін. Ақ үшін басқа да бұрылыстар бар, мысалы 7. Ng5 және 6. Bg5. Қараның басты баламасы 5 d6, ол әдетте 6 Bc4 Nf6 7. Qb3 Qd7 8. Ng5 Ne5 9. Bb5 c6 10. f4 немесе 7. Ng5 Ne5 8. Bb3 h6 9. f4 қызықтыруларға және шамамен тең мүмкіндіктерге әкеледі. 5 Bc5 де ойнауға болады, ол 6 Bc4 кейін Шотланд гамбитіне көшеді, бірақ Bxf7+ мүмкіндігін жояды. 5 Nf6 6. Bc4 6 d6 арқылы 5 d6 желісіне қайта оралуға мүмкіндік береді, немесе қара 6 Bb4 арқылы 5 Bb4 желісіне өтуге тырыса алады, бірақ бұл 7. e5 d5 8. exf6 dxc4 9. Qxd8+ Nxd8 10. fxg7 Rg8 11. Bh6 жүрісіне мүмкіндік береді.

Екі жақты пешпен: 4...dxc3 5.Bc4

Сонымен қатар, ақ түсті 5...-ке екінші пешканы ұсыну арқылы Даниялыққа көшуге болады: 5. Bc4 cxb2 6. Bxb2, Джон Эммс қара үшін әлдеқайда қауіпті деп санайтын тәсіл. Егер қара 5...cxb2 екінші пешканы қабылдамаса, ақ 5. Nxc3-ке (5...Bb4 6. Bc4 d6) қараның ең маңызды жауабын болдырмауы мүмкін. Мысалы, 5...d6 болғаннан кейін ақтың ең жақсысы 6. Nxc3 болып табылады, бұл 5. Nxc3 d6 сызығына қайта оралады. 5...Nf6 6. Nxc3 5. Nxc3 Nf6 сызығына көшеді, 5...Bb4 6. O-O немесе 6. bxc3 (Шотланд гамбитіне көшіріледі) жақсы қарсы алынады, 5...Bc5 де Шотланд гамбитіне көшіреді, ал 5...Be7?! (бұған 6. Qd5 жақсы қарсы тұрады) Венгр қорғанысына көшіреді. Осылайша, қараның ең маңызды жауабы – 5...cxb2 6. Bxb2 арқылы екінші пешканы алу. Нағыз Даниялықтан айырмашылығы, қара c6-ға міндеттенгеннен кейін 6. Bxb2-ге 6...d5 арқылы қауіпсіз жауап бере алмайды. Оның орнына, ойын көбінесе 6...d6 7. O-O Be6 8. Bxe6 fxe6 9. Qb3 Qd7 немесе 7. Qb3 Qd7 8. Bc3 Nh6 ретімен жалғасады. 6...Bb4+ – қара үшін баламалы негізгі мүмкіндік, онда лагерь құру қара үшін қауіпті деп есептеледі, мысалы, 7. Nc3 Nf6 8. Qc2 d6 9. O-O-O.