Кіріспе

Карма – индуизмдегі түсінік. Карма – бұл өткен пайдалы іс-әрекеттерден пайдалы нәтижелер мен өткен зиянды іс-әрекеттерден зиянды нәтижелер туындайтын жүйе. Бұл жүйе жанның (живатманның) қайта туған өмірінде іс-әрекеттер мен оларға жауап ретінде болатын жағдайлардың тізбегін құрап, қайта туу циклын қалыптастырады. Мұндай себеп-салдар заңдылығы ғана емес, сонымен қатар біздің ойларымызға, сөздерімізге, іс-әрекеттерімізге және біздің нұсқауымыз бойынша басқалардың жасаған істеріне де қатысты. Мысалы, егер біреу жақсылық жасаса, оған жақсылық оралады, ал егер жамандық жасаса, соның салдарымен беттеседі. Пураналарда айтылғандай, карманың иесі – Шани деп аталатын Сатурн планетасы болып табылады. Веданта философиясы бойынша, индуизм теологиясының ең ықпалды мектебі, карманың әсерін Құдай (Ишвара) бақылайды. Прарабдха карма қазіргі дене арқылы басынан өткізіледі және ол санчита карманың бір бөлігі ғана, ал санчита карма – адамның өткен өмірінде жасаған барлық істерінің жиынтығы, ал агами карма – қазіргі уақыттағы шешімдер мен іс-әрекеттердің нәтижесі.

Шығу тегі

"Карма" сөзі ең алғаш рет Ригведада кездеседі. Карма термині Ведада да маңызды рольде қолданылады. Брахмандар бойынша, "оның жаратылыстары жасаған әлеміне дүниеге келеді" және адам басқа әлемде өзінің жақсы және жаман істерінің бағасы бойынша тепе-теңдікке қойылады. Сондай-ақ, адамның құштарлықтарымен "қалыптасқаны" айтылады, ол осы құштарлықтарына байланысты басқа әлемде туылады. Терминнің этикалық салаға қарай кеңеюінің ең ерте куәлігі Упанишадтарда келтірілген. Ең ерте Упанишадтардың бірі – Бхадаранякада, Веда теологы Яджнавалкья былай деді: "Адам жақсы істер арқылы жақсы нәрсеге, ал жаман істер арқылы жаман нәрсеге айналады". Бұл ілім жанның өлімнен кейінгі тағдыры туралы талқылау контекстінде айтылады. Жасаған істері үшін тағдырмен байланысты жазаны көздейтін жанның қайта көшуі туралы ілім Ригведада (Мандала 1, Сукта 24, Мантра 2) кездеседі, онда "saha na mahye aaditaye punar daath pitharam drisheyam matharam cha" (Сіз сондай-ақ бір Құдайдың қайта туу сыйлаушы екенін білуіңіз керек, осы жұмысты ешкім басқа істей алмайды. Ол Махакалпаның соңында ата-ана арқылы босаған адамдарды да тудырады.) деп айтылған. Радакришнанның пікірінше, қайта тууға сенім Брахманаларда да байқалады, онда пунар мртю (қайта өлім), пунар асу (қайта тірілу) және пунараджати (қайта туу) сияқты сөздер оны білдіру үшін қолданылады. Радакришнан басқа ғалымдар Ригведаның кейбір пунар мртю жолдарында "қайта-қайта өлім" туралы сөз қозғалғанын мойындайды; алайда, ол оны "қайтадан үйге оралу" сияқты қайта тууды білдіретіндей түсіндіруге болады деп санайды. Карма тақырыбы Пураналарда да айтылады.

Анықтамалар

Біз ойлаған, айтқан, істеген немесе себеп болған нәрселердің бәрі – карма, сонымен қатар осы сәтте ойлаған, айтқан немесе істеген нәрселеріміз де. Криямана – бұл біздің қазіргі өмірімізде жасайтын барлық нәрсеміз. Барлық криямана кармалар санчита кармаға ағылып, осылайша біздің болашағымызды қалыптастырады. Тек адам өмірінде ғана біз болашақ тағдырымызды өзгерте аламыз. Өлгеннен кейін біз Крия Шакти (әрекет ету қабілеті) және криямана (істеу) кармасын жоғалтамыз, егер басқа адам денесінде қайта туылғанға дейін. Кейбіреулер, дұрыс пен бұрысты ажырата алатын адамдар ғана (криямана) карма жасай алады деп санайды. Сондықтан, жануарлар мен жас балалар дұрыс пен бұрысты ажырата алмайтындықтан, жаңа карма жасауға қабілетсіз деп есептеледі (демек, олардың болашақ тағдырына әсер ете алмайды). Тулсидас, индуист қасиеттісі: «Біздің тағдырымыз дене пайда болғанға дейін көп бұрын қалыптасқан» деді. Санчита карманың қоры бар болғанша, оның бір бөлігі бір өмірде басынан кешіру үшін прарабдха карма ретінде алынып отырады, бұл туу мен өлім цикліне алып келеді. Жива, жинақталған санчита кармасы толығымен сарқылғанша, мокшаға (бостандыққа) туғаннан өлгенге дейінгі циклден жете алмайды. Жамандық жасау шіріген жемістерді, яғни папаны тудырады, ал жақсылық – тәтті жемістерді, яғни пуняны. Адам қандай әрекет жасаса, сондай болады: ізгілікпен әрекет етсе ізгіленеді, жамандықпен әрекет етсе – жаман болады.

Исвараның (Құдайдың) рөлі

Индуизмде карманың әсерін немесе оның болмауын бақылаудағы құдайлық жандардың рөліне қатысты әртүрлі көзқарастар бар, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған, ал кейбіреулері тарихи.

Маркандейя Пурана

Маркандейя Пуранаға сәйкес, Шани (Сатурн) Күн құдайы Сурья мен оның әйелі Чхаяның (көлеңке) ұлы ретінде сипатталады. Сатурнның ішкі құрылымы мұздан тұрғандықтан, ол суық және құрғақ деп есептеледі. Іштей ол таза саналады. Пурана сондай-ақ, Шаниге Тримурти Карма мен Әділдік Иесінің қызметін тапсырғанын мәлімдейді.

Ведантада

Веданта философиясында құдіретті Ишвара әлемді карма заңы арқылы басқарады. Ведантаның әртүрлі мектептері карма өздігінен жұмыс істей алмайды деп санайды. Олар оның іс-қимылының нәтижесін (фала) Алла (Ишвара) беруші екенін ойлайды. Бұл идея Ведантаның маңызды жазбалық көзі – Брахмасутраларда қорғалған. Брахмасутралар (3.2.38) былай дейді: «Іс-қимылдың жемісі (фалам) Одан (Ишварадан) келеді, себебі бұл логикалық (упапаттех)». Веданталық мәтін – Брахмасутраға (III, 2, 38 және 41) түсіндірме жазған Адвайта Веданта мектебінің доктринасын біріктірген үнді философы Ади Шанкара, бастапқы кармалық іс-қимылдардың өзі болашақта дұрыс нәтижелерге әкеле алмайды деп аргументтейді; сондай-ақ, адршта – көрінбейтін күш, іс-қимыл мен оның нәтижесі арасындағы метафизикалық байланыс – өздігінен лайықты, әділ қуаныш пен азабын сыйлай алмайды. Оның пікірінше, нәтижелер саналы агент, яғни жоғары мәртебелі (Ишвара) арқылы жүзеге асырылуы керек. Шанкара (8 ғасыр) былай деп түсіндіреді: «Карма сезімсіз және аз өмір сүреді, сондықтан ол болашақта адамның лайықтылығына қарай іс-қимылдың жемісін беруі күтілмейді. Біз ешбір сезімсіз нәрсенің оған табынғандарға жеміс сыйлағанын көрмейміз. Сондықтан олардың игілігі мен зияны тек Иемізден келеді, Оған іс-қимыл арқылы табынушылық етеді. Осылайша, Құдай адамның қоршаған ортасына, тіпті оның атомдарына дейін әсер етеді және қайта туған жандар үшін кармалық тұрғыдан тиісті тәжірибе алуы үшін жаңа дене жасайды. Шри-Бхасьяда Рамануджаның Брахмасутраларды вайшнавтық теистік көзқараспен түсіндіруінде, ол Вишну деп санайтын Брахман, жеке жандардың әртүрлі кармасына сәйкес жаратылыстың әртүрлілігін ұйымдастырады. Рамануджа әлемдегі теңсіздік пен әртүрліліктің әртүрлі жандардың кармасының нәтижесі екенін және жанның барлық жердегі энергиясы өз кармасына байланысты азап немесе ләззат сезінетінін қайталайды. Семит діндерінен, мысалы, Алла жан мен әлемді «ешненеден» жаратты деп сенетін Ибрахим діндерінен айырмашылығы, Рамануджа жаратылыстың мәңгілік қайталанатын циклдік процесс екеніне сенді; сондықтан Құдай оны бастау және одан туындайтын зұлымдықтар үшін жауапкершіліктен босатылады. Рамануджаның пікірінше, барлық живалар өздерінің кармалық жүктемесімен жүктелген, ол оларға ләззат пен азапты ғана емес, сонымен қатар белгілі бір жолдармен әрекет етуге ұмтылыс пен бейімділікті де береді; моральдық жауапкершілік тек живаға ғана тиесілі, өйткені ол өз кармасымен алған бейімділіктері мен құштарлықтарына сәйкес әрекет етеді, бірақ Рамануджа Құдай олардың жемісін ғана қалайды деп санайды.

Мадва (двайта)

Ал Двайта мектебінің негізін қалаушы, Ведантаның тағы бір кіші мектебі – Мадва, егер карманың бастауы болмаса және жамандық проблемасының себебі ретінде қабылданса да, кармадағы айырмашылықтардың түпкі себебі болуы керек деп санайды. Себебі, живалардың (жандардың) жақсыдан жаманға дейін әртүрлі кармалары бар, сондықтан олардың барлығы уақыттың басынан бір түрлі кармамен басталуы мүмкін емес. Осылайша, Мадва дживалардың (жандардың) христиан дініндегідей Құдайдың жаратылысы емес, бірақ Вишнумен бірге бар болған, әрі Оның толық бақылауындағы нәрселер екенін қорытындылайды. Сондықтан жандар өздерінің бастапқы табиғатында да, кез келген өзгеріске ұшырағанда да Оған тәуелді. Осылайша, Құдай санкция беруші немесе құдайлық есепші ретінде әрекет етеді, сондықтан дживалар өздерінің туа біткен табиғаты мен жинаған жақсы және жаман кармаларына сәйкес еркін әрекет етеді. Құдай санкция беруші ретінде әрекет ететіндіктен, барлық нәрсенің ең үлкен күші Құдайдан келеді және джива тек сол күшті өзінің туа біткен табиғатына сәйкес пайдаланады. Алайда, бұрын айтылған Шанкараның Брахма-сутраларды түсіндіруіне ұқсас, Мадва да Құдайдың сыйлықтары мен жазалары олар жасаған жақсылық пен жамандыққа қарай реттеледі деп келіседі, және Ол әділдікті сақтап, өз еркімен мұны жасайды. Оның іс-әрекеттеріне адамдардың кармасы ықпал ете алмайды және Оны кез келген адамға қатысты бейбас немесе қатыгездікке айыптауға болмайды.

Тиругнана Самбандар

VII ғасырда Шейва Сиддханта мектебінің өкілі Самбандар Шейвизмнің негіздерін баяндағанда карма туралы жазады. Ол индуизмдегі карма ұғымын буддизм мен джайнизмдегіден ажырата отырып түсіндіреді, себебі оларда Құдай сияқты сыртқы күштің болуы қажет емес. Олардың сенуіне сәйкес, көптеген сиырдың арасындағы бұзау сүт еміп анасын таба алатындай, карма да өзіне тиісті адамды тауып, нәтижесіне жетеді. Бірақ, теистік индуистер карманы бұзаудан өзгеше, санасыз күш деп есептейді. Сондықтан адамдар өзінің бұрынғы өмірлерінде қалыптасқан ұмтылыстарына сәйкес жақсылық немесе жамандық жасайды, ал осы істеріне қарай, карма заңының орындалуы үшін жаңа өмір туады. Шейвалар жаратылыс циклдары бар екеніне сенеді, онда жандар кармаға сәйкес белгілі бір денелерге тартылады, ал карма санасыз объекті ретінде тек Шиваның еркіне бағынады.

Шриканта

Шриканта, тағы бір саиваиттік теолог және Шива Адвайтаның жақтаушысы, жеке жандардың өздері өздерінің өткен іс-әрекеттерінің жемісіне сәйкес, белгілі бір іс-әрекеттерді жасау немесе олардан бас тарту себебін өздері анықтайды деп санайды. Шриканта сондай-ақ Шиваның адам белгілі бір әрекет жасағысы келгенде немесе одан бас тартқысы келгенде ғана көмектесетініне сендіреді. Карма өз нәтижелерін тікелей тудырады деген пікірге қарсы, Шриканта карманың өзінде интеллект болмағандықтан, түрлі туылмалар мен түрлі денелер арқылы сан алуан нәтижелерді тудыруы күтілмейді дейді. Керісінше, адамның карма жемістері тек Құдайдың еркімен, адамның еркімен үйлесімде орындалады, немесе кейінірек адамның өзінің кармасымен анықталғандай, сондықтан барлық карманың іздері Шива құдайының рақымымен дұрыс ретпен таратылады.

Бхагавата Пурана

Бхагавата Пурананың 10-шы кітабының 1-ші тарауында Кришнаның әкесі Васудева Камсаны әйелі Девакиді, Кришнаның анасын өлтіруден тыйым салуға шақырады. Ол өлімнің барлық туғандарға міндетті екенін, ал дене бес элементке оралғанда, жан денені тастап, карма заңдарына сәйкес, өздігінен басқа бір формаға ие болатынын айтады, бұл туралы Brihadaranyaka Upanishad, IV:4:3-те айтылған. Сонымен қатар, ол өлім кезінде адам қандай ойда болса, сол сәйкес денеге ие болатынын қосады; яғни, өлім кезінде жан және оның ақыл-ойы, интеллектісі және эгосынан тұратын нәзік денесі, сол кездегі ой-өрісіне ең сәйкес дене бере алатын адам немесе жануардың жатырына түседі; бұл үзінді Bhagavad Gita, VIII, 6-шы аятқа ұқсас мағынаға ие екенін ескеріңіз. Вишнудың осы құдайлық табиғатын көрсететін басқа да есімдері: Бхавана – 32-ші есім, Видхата – 44-ші есім, Апраматта – 325-ші есім, Станада – 387-ші есім және Шривибхавана – 609-шы есім. Шанкараның түсіндірмесіне сәйкес, Бхавана – «Барлық Живалардың (жандардың) кармасының жемісін олардың ләззат алуы үшін жасайтын Бір» дегенді білдіреді. Брахма Сутра (3.2.28) «Палматах упапаттех» жывалардың барлық іс-әрекеттерінің жемісін сыйлайтын Иенің қызметі туралы айтады. Құдай карма заңын жаратты және оны бұзбайды. Дегенмен, егер сұраса, Құдай батылдық пен күш сыйлайды.

Дхармашастралар

Индуизмде, әсіресе Дхармашастраларда, Карма – «себеп пен салдардың физикалық әлемде ғылыммен қабылданатындай, моральдық салаға да ажырамас байланыста екендігі» қағидасы. Жақсы амалдың сыйағаты бар, ал жаман амал жазаға алып келеді. Егер жаман амалдардың салдары осы өмірде көрінбесе, жан жаңа өмірге көшіп, өткен істері үшін жаңа ортада азап тартады. Сондықтан карманың жойылмайтынын түсіну маңызды; адам өткен іс-әрекеттерінің пайдасын жинауы немесе салдарына ұшырауы тиіс. Брихадарняка-Упанишад былай дейді: «Адамның іс-әрекеттеріне және сеніміне қарай болашағы шешіледі; ізгі амал жасаған адам ізгілікке жетеді, жамандық жасаған адам күнәлі болады. Жақсылық істеу арқылы тазаланады, жамандық істеу арқылы бұзылады. Олар адамның құштарлықтан тұратынын айтады. Құштарлығындай тілегі болады, тілегіндай ісі болады, ал ісінің нәтижесін өзі көреді». Карма доктринасы көне заманнан бастау алады және жоғарыда аталған авторлардан басқа, Гаутама дхарма сутрасында, Шатапатха Брахманада, Катхака грия сутрасында, Чандогья Упанишадада, Маркандея Пуранада және тағы да көптеген шығармаларда кездеседі. Карма туралы жазылған шастралар, оның мүмкін болатын салдары туралы егжей-тегжейлі мәлімет береді. Көптеген жағдайларда, қайта туу және бұрынғы өмірлер туралы сөз болғанда, түрлі нысандарға айналып қайта оралу мүмкіндігі талқыланады. Бұл жағдайда, мәтіндерде айтылғандай, бұл шындыққа сәйкес келеді немесе кемінде солай қарастырылады. Катхака грия сутрасында: «Кейбір адамдар денелі өмір сүру үшін ананың құрсағына кіреді; ал басқалары өз іс-әрекеттері мен білімдеріне қарай, тірі емес нәрселерге (ағаш діңі және т.б.) айналады». Карманың күнәмен байланысты салдары кеңінен талқыланады. «Кармавипака» – жаман амалдардың немесе күнәлардың пісіп-жетілуін (немесе нәтижесін) білдіреді. Бұл нәтиже үш түрге бөлінеді, туралы Йогасутра ІІ.3-те айтылған: жати (құрт немесе жануар ретінде туу), аюх (өмір, яғни бес немесе он жылдай қысқа мерзімде өмір сүру) және бхога (тозақтың азабын сезіну).

Ведалар

Ведантика әдебиетінде бір теңеу бар. Мерген оқ атқан, ол қолынан шығып кеткен. Оны қайта шақыра алмайды. Ол тағы бір оқ атуға дайын. Арқасындағы қамытшадағы оқтар жиынтығы – санчита; атқан оғы – прарабдха; ал садағынан атуға дайындалып тұрған оғы – агами. Оның санчита мен агами/Крияманаға толық бақылауы бар, бірақ прарабдхасын міндетті түрде өтеуі керек. Өткеннің нәтижесін бастан кешіруге тиіс. Тағы бір теңеу бар. Астық қоймасы – санчита карманы көрсетеді; қоймадан алынып, күнделікті сату үшін дүкенге қойылған бөлігі – агами; ал күнделікті сатылатын нәрсе – прарабдха.

Еркін ерік-жігерді карма шектейді

Свами Мукунаннанданың Гитаның 18-тарауының 63-аятын түсіндіруіне сәйкес, ол "Құдай жанға қолда бар нұсқалардың арасынан таңдау жасау еркіндігін сыйлаған. Таңдау еркіндігі шексіз емес. "Мен әлемдегі ең зиялы адам болуға шешім қабылдаймын" деу арқылы ешкім шешім қабылдай алмайды. Біздің таңдауларымыз өткен және қазіргі кармамызбен шектеледі. Дегенмен, біз Құдайдың қолындағы машина емеспіз, сондықтан белгілі бір деңгейде ерік бостандығына иеміз. Кейде адамдар Құдай бізге ерік бостандығын бермесе, жамандық жасамас едік дейді. Бірақ, онда жақсылық та жасамас едік. Жақсылық жасау мүмкіндігі әрқашан жамандық жасау қаупімен бірге келеді. Көбірек айтсақ, Құдай бізді сүйсін деп қалайды, ал сүйіспеншілік тек таңдау жасағанда ғана мүмкін. Өйткені таңдау еркіндігі болмағандықтан машина сүйе алмайды. Құдай бізді ерік бостандығымен жаратып, таңдау мүмкіндігін берді, осылайша біз оны таңдап, оған деген сүйіспеншілігімізді білдіре аламыз. Тіпті құдіретті Құдай да жанды өзіне сүйіспеншілікпен қарауға және бағынуға мәжбүрлей алмайды; бұл шешімді жан өзі қабылдауы керек. Осы жерде Шри Кришна Арджунның назарын оның ерік бостандығына аударып, одан таңдау жасауын сұрайды."

Жаман карманы жеңілдету

Теистік көзқарас бойынша, жаман карманың салдары жеңілдетілуі мүмкін. Жаман карманы жеңілдетудің мысалдары: ізгілік, немесе ізгі өмір сүру; басқаларға көмектесу сияқты жақсы амалдар жасау; йога, немесе Құдайға құлшылық ету арқылы одан инабат алу; және қасиетті орындарға саяхат жасау, мысалы, Құдайдың инабатын алу үшін. Тағы бір мысал ретінде, Ганеша өзінің адалдарының кармасын тоқуын тоқтатып, олардың өмірін жеңілдетіп, тазарта алады, бірақ бұл олармен жеке қарым-қатынас орнатқаннан кейін ғана болады.

Упанишадтар

Шветашватара Упанишаданың 7 және 12-ші аяттарында іс-әрекеттер жасаған адам өз істеріне сәйкес қайта туады, бірақ сонымен қатар құдіретті жаратушы, яғни Ысвара және оның рақымы туралы ұстанымды айтады. Ысвара – баршаның үлкен панасы, және адам Ысвараның құрметіне ие болғанда немесе Ысвара қалағанда мәңгілікке жетеді.

Астрология мен карманың арасындағы байланыс

Чарльз Кейс пен Валентин Дэниелдің пікірінше, көптеген индуистер аспан денелері, оның ішінде планеталардың, адам өміріне әсер ететініне сенеді, ал осы планеталық әсерлер – "карма жемісі" деп есептеледі. Наваграха және планеталық құдайлар, Шани (Сатурн) сияқты, Ишвараға (яғни Жоғарғы Күшке) бағынышты деп саналады және көптегендер олардың әділдікті орнатуға көмектесетініне сенімді.

Индуизмдегі басқа да қолданыстар

Басқа қолданыстарының ішінде "угра карма" сияқты түсініктер бар, яғни ащы, пайдасыз еңбек.