Көне Үндінің зорлық-зомбылыққа қарсы тұру қағидасы

Кіріспе

Ахимса (, IAST: ahiṃsā, ) – барлық тірі жандарға қатысты әрекеттерге қолданылатын ежелгі үнділік зорлықсыздық қағидасы. Бұл джайнизм, буддизм, индуизм және сикхизм сияқты үнді діндеріндегі маңызды қасиет. Ахимса – барлық тірі жандардың бойында құдайлық рухани энергияның ұшқыны бар деген алғышартқа негізделген басты қасиеттердің бірі. Сондықтан, басқа бір тірі иеге зиян келтіру – өзіңе-өзіңе зиян келтірумен тең. Ахимса сондай-ақ, барлық зорлық әрекеттерінің кармалық салдары болатындығы түсінігімен де байланысты. Брахманизмнің ежелгі ғалымдары ахимса қағидаларын зерттеп, жетілдіргенімен, бұл ұғым джайнизмнің этикалық философиясында ерекше дамуға жетті. Джайнизмнің жиырма төртінші және соңғы тиртханкарасы Махавира бұл идеяны одан әрі нығайтты. Шамамен 2000 жыл бұрын, Тируваллувар ахимсаны және моральдық вегетариандықты жеке тұлға үшін қасиеттер ретінде баса көрсетті, бұл оның Курал өлеңдеріндегі оқуларының негізін құрады. Қазіргі заманда ахимса қағидасын ең танымал жақтаушысы – Махатма Ганди болды. Ахимсаның адам баласы басқа тірі жанға "ешқандай зиян келтірмеуі" керек деген қағидасы, іс-әрекеттерге, сөздерге және ойларға да қатысты. Соғыс және өзін-өзі қорғауды талап ететін басқа да жағдайлар сияқты жағдайларда ахимса қағидасы не нәрсені білдіреді дегенде пікір қалыптасады. Осылайша, тарихи үнді әдебиеті әділ соғыс және өзін-өзі қорғау теорияларының қалыптасуына үлес қосты.

Этимология

Ахимса сөзі, кейде Ахинса деп те жазылатын, санскрит тіліндегі "химс" түбірінен шыққан, ол "соққы беру" мағынасын білдіреді; "химса" – жарақат немесе зиян, ал "а-химса" (теріске қойғыш префиксімен басталады), оның керісінше – зиян келтірмеу немесе зорлықсыздық.

Шығу тегі

Ахимсаға деген құрмет джайни, индуист және буддалық канондық мәтіндерде кездеседі. Паршванатта (джайнизмнің 24 Тиртханкарасының 23-і) ахимсаны төрт серттің бірі ретінде уағыздаған делінеді. Үнді діндерінің ешқайсысы джайнизмдей зорлық-зомбылықсыздық ілімін және оның күнделікті өмірге тигізетін әсерін осы деңгейде дамытқан жоқ.

Қазіргі заман

19-20 ғасырларда Шримад Раджчандра және Свами Вивекананда сияқты үнді руханияттарының көрнекті өкілдері ахимсаның маңыздылығын баса көрсетті. Мохандас Карамчанд Ганди ахимса қағидасын өмірдің барлық саласына, әсіресе саясатқа (сварадж) табысты енгізді. Оның зорлықсыз қарсылық қозғалысы – сатьяграха Үндістанға зор әсер етті, Батыс елдеріндегі қоғамдық пікірді қозғады және Американың азаматтық құқық қозғалысының лидерлері Мартин Лютер Кинг және Джеймс Бевел сияқты түрлі азаматтық және саяси құқық қозғалыстарының басшыларына әсер етті. Гандидің пікірінше, ахимса тек физикалық зиян келтіру ғана емес, сонымен қатар зұлым ойлар, жеккөрушілік сияқты психикалық күйлерге, қатал сөздер, адалдықсыздық және жалған айту сияқты бейшаралық мінез-құлыққа да жол бермейді, ол мұның бәрін ахимсаға қайшы келетін зорлық-зомбылықтың көрінісі деп есептеді. Ганди ахимсаны өзін-өзі сатьяға, "Құдай Шындығына" жеткізетін барлық өзара әрекеттестікті қамтитын шығармашылық энергия күші деп санады. Шри Ауробиндо Гандидің ахимса тұжырымын шындыққа келмейтін және барлық жағдайға қолданылмайтын деп сынады; ол жағдайдың нақты мән-жайларына байланысты зорлық-зомбылықты ақтауға болатынын айтып, прагматикалық бейбітшіл емес ұстанымды қабылдады. Ганди «ахимса индуизмде, христиандық пен исламда да бар» деген сенімін білдірді. Ахимсаның тарихын және философиясын зерттеу Альберт Швейцердің «өмірге құрмет» қағидасына ықпал етті. Ол үнді дәстүрлерін ахимса этикасы үшін мақтады, өлтіру мен зиян келтіруге тыйым салуды «адамзаттың рухани тарихындағы ең ұлы оқиғалардың бірі» деп санады. Алайда, ол «өлтірмеу» және «зиян келтірмеу» белгілі бір жағдайларда, мысалы, өзін-өзі қорғау кезінде немесе ұзаққа созылған ашаршылық сияқты жағдайларда этикалық тұрғыдан қиын болуы мүмкін екенін атап өтті.

Йога

Ахимса Патанджалидің сегіз мүшелі Раджа йога жүйесін тәжірибелеушілер үшін міндетті. Ол бірінші мүшеге кіреді және бес яманың (өзін-өзі шектеудің) біріншісі болып табылады, олар екінші мүшемен бірге йога философиясындағы этикалық мінез-құлық кодексін құрайды. Ахимса, сонымен қатар, Хата-йоганың классикалық нұсқаулығы "Хата-йога Прадипика" кітабының 1.1.17 тарауына сәйкес он яманың бірі. Йоганың бірінші мүшесіндегі (яма) алғашқы шектеу ретінде ахимсаның маңыздылығы, йога арқылы даму үшін қажетті негізді анықтайды. Ол асанаға дейінгі шарт, яғни ой, сөз және іс-әрекетте ахимса арқылы өзін-өзі шектеу арқылы тазару болмаса, йогасанада сәттілікке қол жеткізу мүмкін емес.

Джайнизм

Джайнизмде ахимсаны түсіну мен іске асыру кез келген басқа дінге қарағанда радикалдырақ, ұқыптырақ және толыққандырақ. Кез келген тірі жанды өлтіру – химса (жарақат келтіру) деп есептеледі, ал мұндай әрекеттен бас тарту – ахимса (жарақат келтірмеу). Ахимсаға берілген серт – «джайнизмнің бес серті» ішіндегі ең маңыздысы болып саналады. Ахимса сертін сақтау үшін шындыққа (сатья) ұқсас басқа да серттер қолданылады. Ахимсаны іске асыруда ануврата (кіші серттер) қабылдаған қарапайым жандар (сравакалар) үшін талаптар, Махаврата – «үлкен серттерге» байланысқан джайнизм монахтарына қарағанда қатаң емес. «Ахимса парамо дхарма» (немесе «Зардапсыздық/зорлық-зомбылықсыздық/зияны жоқ – ең жоғары/үлкен/абсолютті міндет/ізгілік/қасиет/дін») деген мәлімдеме джайни ғибадатханаларының қабырғаларында жиі кездеседі. Индуизмдегідей, мақсат – зиянды карманың жиналуын болдырмау. Махавира джайни дінін жаңартып, қайта ұйымдастырғанда, ахимса қатаң сақталатын ереже болды. Ришабханатха (Адинатха), джайнизмнің бірінші Тиртханкарасы, қазіргі заманғы батыс тарихшылары оны тарихи тұлға деп санайды, ал одан кейін Паршванатха (Паршванатха) – жиырма үшінші Тиртханкара шамамен ол Махавираның ата-анасы жататын қауымды құрды. Ахимса Паршваның ізбасарлары қабылдаған «Төрт еселік шектеудің» (Кауджама) бір бөлігі болды. Махавираның заманында және одан кейінгі ғасырларда джайнистер буддистермен де, ведалық діннің жақтастарымен де, яғни индуистермен де келіспеушілікке ұшырады, оларды ахимсаны іске асыруда немқұрайлылыққа және сәйкессіздікке айыптады. Джайни дәстүріне сәйкес, лакто-вегетариандық немесе вегандық диета ұсынылады. Джайнизмдегі ахимса тұжырымы бірнеше аспектілермен сипатталады. Жануарларды тамақ үшін өлтіруге қатысты тыйым мүлдем қолданылады. Джайнистер күнделікті өмірде өсімдіктерге зиян келтірмеуге бар күштерін салады. Олар өсімдіктерді тамақ үшін жою қажеттігін мойындаса да, мұндай зорлық-зомбылықты тек адамның тіршілігі үшін қажет болған жағдайда ғана қабылдайды, ал өсімдіктерге қатысты қажетсіз зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін арнайы нұсқаулар бар. Джайни монахтары мен монахтары тіпті кішкентай жәндіктерге және басқа да ұсақ жануарларға зиян тигізбеу үшін барлық мүмкіндіктерді жасайды. Джайни дінінің жақтастары мен монахтары ет, балық, алкоголь және балдан бас тартады, өйткені олардың үлкен немесе кішкентай тіршілік нысандарына зиян келтіретініне сенімді. Джайни ғалымдары кез келген мамандық кезінде басқа тіршілік нысандарына зиян келтіру мүмкіндігін талқылаған. Кейбір джайни мәтіндері (джайнизм ғалымы Падманнабх Джайниге сәйкес), джайни дінінің жақтастарына мал шаруашылығымен, егіншілікпен және жануарлардан алынған өнімдермен сауда жасауға тыйым салады. Қарапайым жандар үшін ахимсаны прамадамен – яғни дұрыс ниетпен зорлық-зомбылықты азайту және күнделікті іс-әрекеттерінде барлық тіршілік нысандарына зиян келтірмеу үшін сақтық таныту қағидасы ұсынылады. Джайни мәтіндері, әділ соғыс туралы индуистік және буддистік мәтіндерден айырмашылығы, кейде сәйкессіздіктерге толы. Монастырлық қауым үшін – саду және саду үшін тарихи қабылданған практика – шабуыл жасаушыға «өз өмірін ерікті түрде құрбан ету» және «толық зорлық-зомбылықсыздық» бірінші Ұлы сертін сақтау үшін қарсылық көрсетпеу болып табылады. Дундас былай мәлімдейді: «Ахимсаға қатысты мұндай шешімдер джайни мәтіндерінде сирек кездеседі». Махатма Ганди былай деді: «Дүниедегі ешбір дін Ахимса қағидасын джайнизмдегідей терең және жүйелі түрде түсіндірген жоқ, оның әрбір адам өмірінде қолданылуы туралы талқылаулар бар. Егер әлем халқы осы дүниеде және одан кейін өмірлік мақсатына жету үшін Ахимса немесе зорлық-зомбылықсыздық қағидасын ұстануға кіріссе, джайнизмнің ең жоғары мәртебесі болады және Махавира Ахимсадағы ең үлкен билік ретінде құрметтеледі».

In Jainism, the understanding and implementation of ahimsa is more radical, scrupulous, and comprehensive than in any other religion. Killing any living being is considered hiṃsā (to injure) and abstaining from such an act is ahimsā (noninjury). The vow of ahimsā is considered the foremost among the "five vows of Jainism". Other vows like truth (satya) are meant for safeguarding the vow of ahimsā. In the practice of ahimsa, the requirements are less strict for the lay persons (sravakas) who have undertaken anuvrata (Smaller Vows) than for the Jain monastics who are bound by the Mahavrata "Great Vows". The statement ahimsā paramo dharmaḥ (or, "Non injury/nonviolence/harmlessness is the supreme/ultimate/paramount/highest/absolute duty/virtue/attribute/religion") is often found inscribed on the walls of the Jain temples. As in Hinduism, the aim is to prevent the accumulation of harmful karma. When Mahavira revived and reorganised the Jain faith in , ahimsa was already an established, strictly observed rule. Rishabhanatha (Ādinātha), the first Jain Tirthankara, whom modern Western historians consider to be a historical figure, followed by Parshvanatha (Pārśvanātha) the twenty third Tirthankara lived in about He founded the community to which Mahavira's parents belonged. Ahimsa was already part of the "Fourfold Restraint" (Caujjama), the vows taken by Parshva's followers. In the times of Mahavira and in the following centuries, Jains were at odds with both Buddhists and followers of the Vedic religion or Hindus, whom they accused of negligence and inconsistency in the implementation of ahimsa. According to the Jain tradition either lacto vegetarianism or veganism is prescribed. The Jain concept of ahimsa is characterised by several aspects. Killing of animals for food is absolutely ruled out. Jains also make considerable efforts not to injure plants in everyday life as far as possible. Though they admit that plants must be destroyed for the sake of food, they accept such violence only inasmuch as it is indispensable for human survival, and there are special instructions for preventing unnecessary violence against plants. Jain monks and nuns go out of their way so as not to hurt even small insects and other minuscule animals. Both the renouncers and the laypeople of Jain faith reject meat, fish, alcohol, and honey as these are believed to harm large or minuscule life forms. Jain scholars have debated the potential injury to other life forms during one's occupation. Certain Jain texts (according to Padmannabh Jaini, a Jainism scholar) forbid people of its faith from husbandry, agriculture, and trade in animal derived products. For the layperson, the teaching has been of ahimsa with pramada – that is, reducing violence through proper intention and being careful in every action on a daily basis to minimize violence to all life forms. The Jain texts, unlike most Hindu and Buddhist texts on just war, have been inconsistent. For its monastic community – sadhu and [[sadhu – the historically accepted practice has been to "willingly sacrifice one's own life" to the attacker, to not retaliate, so that the mendicant may keep the First Great Vow of "total nonviolence". Such exemptions to ahimsa is a relatively rare teaching in Jain texts, states Dundas. Mahatma Gandhi stated, "No religion in the World has explained the principle of Ahiṃsā so deeply and systematically as is discussed with its applicability in every human life in Jainism. As and when the benevolent principle of Ahiṃsā or non violence will be ascribed for practice by the people of the world to achieve their end of life in this world and beyond, Jainism is sure to have the uppermost status and Mahāvīra is sure to be respected as the greatest authority on Ahiṃsā".

Буддизм

Буддистік мәтіндерде ахимса (немесе оның пали тіліндегі туысы авихимса) Бес ережелердің (Панкасила) бір бөлігі болып табылады, олардың біріншісі – өлтіруден аулақ болу. Ахимсаның бұл ережесі буддалық мирянға да, монах қауымына да қатысты. Ахимса ережесі – бұл пәрмен емес, және мирян үшін бұзушылықтар жазасыз қалғанмен, олардың күші буддалықтардың кармалық салдарларға сенуі мен қайта туған кездегі өмірден кейінгі әсерінен туындайды. Буддистік сенім бойынша, адам өлтіру тозақ әлеміне қайта тууға алып келуі мүмкін, ал егер құрбан болған адам монах болса, одан да ауыр жағдайларда ұзақ уақытқа созылуы мүмкін. Жануарларды ет үшін союдан құтқару – жақсы қайта тууға лайықтылық алудың жолы деп есептеледі. Бұл моральдық ережелер мирян буддистік мәдениетінде карма мен қайта тууға сенім арқылы ерікті түрде сақталады. Буддистік мәтіндер ахимсаны ғана емес, зорлық-зомбылыққа себепші немесе оның нәтижесі болып табылатын тауарлармен сауда жасаудан да аулақ болуды ұсынады:

«О, монахтар! Мирян ізбасарлар былай бес кәсіппен айналыспауы керек: қару-жарақпен сауда жасау, тірі жандармен сауда жасау, етпен сауда жасау, масқұйрықпен сауда жасау, умен сауда жасау». (Ангуттара Никая V.177) Мартин Батчелор аудармасы.

Мирян буддистерден айырмашылығы, монахтардың жасаған бұзушылықтары санкцияларды тудырады. Монахтық никаялық мінез-құлық кодексіне қарсы жасалған басқа да ауыр қылмыстар сияқты, адам өлтіру жағдайларында монах Сангхадан (Буддизм) толық қуылды.

Соғыс

Буддизмде қылмыскерлер мен соғыс тұтқындарын жазалаудың қатаң тәсілдері нақты айыпталмаған, бірақ дау-жанжалды шешудің бейбіт жолдары және ең аз зиян келтіретін жазалар қолдауға ие болды. Ерте мәтіндер зорлыққа ұшырататын саналық жағдайларды айыптайды. Зорлықсыздық Пали канонындағы маңызды тақырыптың бірі. Ерте мәтіндер өлтіруді ең қатаң түрде айыптайды және идеалды патшаны/патшайымды бейбітшіл адам ретінде бейнелейді, бірақ мұндай патшаның/патшайымның қасында әскери құрылым болады. Бұдданың зорлықсыздық туралы үйретісі ерте буддистер тарапынан толыққанды бейбітшілдікке немесе әскери қызметке қарсы тұру ретінде түсінілмеген және қолданылмаған сияқты. Ерте мәтіндер соғысты өмірдің бір шындығы деп санайды және жақсы дайындалған жауынгерлерді қорғаныс соғысы үшін қажет деп есептейді. Пали мәтіндерінде зорлықтан және әскери істерге қатысудан аулақ болу туралы нұсқаулар сангха мүшелеріне бағытталған; кейінірек Махаяна мәтіндері, көбінесе монастырлық нормаларды қарапайым халыққа жалпылайтын, осыны қарапайым халықтан да талап етеді. Ерте мәтіндерде «әділ соғыс» идеологиясы жоқ. Кейбіреулер Гамани Самуттаядағы сутралар барлық әскери қызметті тоқтатуды талап етеді деп санайды. Бұл үзіндіде бір әскер сарбазы Буддадан соғыста қаза тапқан сарбаздардың көкте қайта туатыны туралы естігендерінің рас екенін сұрайды. Будда оған өте тартыншақтап, егер ол соғыста өлтіру ниетімен өлтірілсе, жағымсыз жаңа өмірге ие болады деп жауап береді. Ерте мәтіндерде адамның өлім кезіндегі саналық жағдайы келесі өмірге үлкен әсер етеді деп есептеледі. Кейбір буддистер қорғаныс соғысын ақтау үшін басқа ерте мәтіндерге сілтеме жасайды. Мысалы, Косала Самуттаяда Будданың құрметіне ие болған әділ патша Пасенади өзінің мемлекетіне шабуыл жасалатынын біледі. Ол өзін қорғау үшін қаруланып, әскерін соғысқа бастап, мемлекетін шабуылдан қорғайды. Ол бұл шайқаста жеңіліп, соғыста жеңіске жетеді. Пасенади патша Аджатасатту патшасын жеңіп, оны тірідей тұтқынға алады. Ол Мағадха патшасы оның мемлекетіне қарсы бұзық әрекет жасағанын, бірақ жеке оған қарсы бұзық әрекет жасамағанын ойлады және Аджатасатту оның жүрегімен туыс екенін білді. Ол Аджатасаттуды босатып, оған зиян келтірмеді. Оралғаннан кейін Будда (басқа нәрселермен қатар) Пасенадидің «әдептілік досы, әдептілікпен таныс, әдептілікке жақын» екенін айтты, ал шабуылшы Аджатасатту патша туралы керісінше айтылды. Тхеравада түсіндірмелеріне сәйкес, әрекеттің өлтіру әрекеті және кармалық тұрғыдан теріс болуы үшін бес қажетті фактор орындалуы керек. Олар: 1) тірі жанда (адам немесе жануар) болуы; 2) жанданың тірі екенін білу; 3) өлтіру ниеті; 4) қандай да бір жолмен өлтіру әрекеті; 5) соның салдарынан болатын өлім. Кейбір буддистер осы негізде өлтіру әрекетінің күрделі екенін және оның этикалық тұрғысы ниетке байланысты екенін айтады. Кейбіреулер, мысалы, қорғаныс позициясында, әскердің негізгі ниеті өлтіру емес, агрессиядан қорғану және мұндай жағдайдағы өлтіру әрекетінің кармалық салдары азырақ болады деп санайды. Бабасахеб Амбедкардың айтуынша, Будданың «Барлығын жақсы көріңдер, сонда ешкімді өлтіргіңіз келмейді» деген доктринасынан ахимсаны қолдауға шақыратын дәлелдер бар. Гаутама Будда принцип пен ереже арасындағы айырмашылықты көрсетті. Ол ахимсаны ереже ретінде жасамады, бірақ оны принцип ретінде ұсынды. Бұл буддистерге әрекет ету еркіндігін береді.

Violent ways of punishing criminals and prisoners of war were not explicitly condemned in Buddhism, but peaceful ways of conflict resolution and punishment with the least amount of injury were encouraged. The early texts condemn the mental states that lead to violent behavior. Nonviolence is an theme within the Pāli Canon. While the early texts condemn killing in the strongest terms, and portray the ideal queen/king as a pacifist, such a queen/king is nonetheless flanked by an army. It seems that the Buddha's teaching on nonviolence was not interpreted or put into practice in an uncompromisingly pacifist or anti military service way by early Buddhists. The early texts assume war to be a fact of life, and well skilled warriors are viewed as necessary for defensive warfare. In Pali texts, injunctions to abstain from violence and involvement with military affairs are directed at members of the sangha; later Mahayana texts, which often generalise monastic norms to laity, require this of lay people as well. The early texts do not contain just war ideology as such. Some argue that a [[suttas in the Gamani Samyuttam rules out all military service. In this passage, a soldier asks the Buddha if it is true that, as he has been told, soldiers slain in battle are reborn in a heavenly realm. The Buddha reluctantly replies that if he is killed in battle while his mind is seized with the intention to kill, he will undergo an unpleasant rebirth. In the early texts, a person's mental state at the time of death is generally viewed as having a great impact on the next birth. Some Buddhists point to other early texts as justifying defensive war. One example is the Kosala Samyutta, in which King Pasenadi, a righteous king favored by the Buddha, learns of an impending attack on his kingdom. He arms himself in defence, and leads his army into battle to protect his kingdom from attack. He lost this battle but won the war. King Pasenadi eventually defeated King Ajātasattu and captured him alive. He thought that, although this King of Magadha has transgressed against his kingdom, he had not transgressed against him personally, and Ajātasattu was still his nephew. He released Ajātasattu and did not harm him. Upon his return, the Buddha said (among other things) that Pasenadi "is a friend of virtue, acquainted with virtue, intimate with virtue", while the opposite is said of the aggressor, King Ajātasattu. According to Theravada commentaries, there are five requisite factors that must all be fulfilled for an act to be both an act of killing and to be karmically negative. These are: (1) the presence of a living being, human or animal; (2) the knowledge that the being is a living being; (3) the intent to kill; (4) the act of killing by some means; and (5) the resulting death. Some Buddhists have argued on this basis that the act of killing is complicated, and its ethicality is predicated upon intent. Some have argued that in defensive postures, for example, the primary intention of a soldier is not to kill, but to defend against aggression, and the act of killing in that situation would have minimal negative karmic repercussions. According to Babasaheb Ambedkar, there is circumstantial evidence encouraging ahimsa from the Buddha's doctrine, "Love all, so that you may not wish to kill any." Gautama Buddha distinguished between a principle and a rule. He did not make ahimsa a matter of rule, but suggested it as a matter of principle. This gives Buddhists freedom to act.

Заңдар

Суй, Тан және ерте Сун династияларының императорлары ай күнтізбесінің 1-ші, 5-ші және 9-шы айларында кісі өлтіруге тыйым салған. 692 жылы У Цзэ Тянь императрица жарты жылдан астам уақытқа кісі өлтіруге тыйым салды. Кейбір билеушілер жыл сайын белгілі бір мерзімге балық аулауға тыйым салған. Императорлардың қайтыс болуынан кейін, буддалық және даостық дұғалардан кейін, сондай-ақ 1926 жылғы Шанхайдың жазғы құрғақшылығы сияқты табиғи апаттардан кейін де тыйым салынды. 7 тамыздағы су тасқынынан кейін 1959 жылдың 12 тамызынан бастап сегіз күндік тыйым салынды – бұл 88 жылғы Тайвань су тасқынына дейінгі соңғы ірі су тасқыны болды. Халық даостық әруақтар мерекесі, Тоғыз император құдайлар мерекесі және вегетариандық мереке сияқты кейбір мерекелерде, сондай-ақ басқа да мерекелерде кісі өлтіруден сақтануға тырысады.