Кіріспе
Үнді философиясы мен шығыс діндеріндегі негізгі ұғым, бірнеше мағынасы бар. Үнді діндерінде кездесетін ұғым – Дхарма ('/d//ɑːr//m//ə/; ,) – индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизм сияқты діндерде көп мағыналы негізгі ұғым. Дхарма сөзінің ағылшын тілінде (немесе басқа еуропалық тілдерде) бірде-бір сәйкес аудармасы болмаса да, индуизмде дхарма – өмір мен ғаламның болуын қамтамасыз ететін "тәртіп пен әдет-ғұрып" – Ртаға сәйкес мінез-құлықтарды білдіреді. Бұл міндеттерді, құқықтарды, заңдарды, жорамалдарды, ізгіліктерді және "дұрыс өмір салтын" қамтиды. Бұл ұғым уақыттан тыс жарамдылыққа ие деп саналады және төрт Пурушартханың бірі болып табылады. Буддизмде дхарма Будданың үйреткеніне сәйкес "ғарыштық заң мен тәртіпті" көрсетеді.
the concept found in Indian religions
Dharma ('/d//ɑːr//m//ə/; , ) is a key concept with multiple meanings in the Indian religions (Hinduism, Buddhism, Jainism, and Sikhism), among others. Although no single word translation exists for dharma in English (or other European languages),
In Hinduism, dharma denotes behaviours that are considered to be in accord with Ṛta—the "order and custom" that makes life and universe possible. This includes duties, rights, laws, conduct, virtues and "right way of living". The concept is believed to have a transtemporal validity, and is one of the four Puruṣārthas. In Buddhism, dharma refers to "cosmic law and order", as expressed by the teachings of the Buddha.
Дхарма мен Мимамса
Мимамса, негізгі мәтіндеріне, әсіресе Джайминиге жатқызылған Мимамса сутраларына жасалған түсіндірмелер арқылы дамыды. Ол "дхарманы білуге деген құштарлықты" басты мәселе деп есептейді, дхарманы адамды жоғары жақсылықпен байланыстыратын нәрсе деп анықтайды, ал бұл жақсылық әрқашан толыққан толыққанға жете қоймайды. Кейбір мектептер дхарманы өлімнен кейінгі өмірмен байланыстырса, Мимамса ақымдары Ведалық бұйрықтарды орындау арқылы ритуалдық әлемді үнемі жаңару мен түсінуге баса назар аударады. Олар соңғы жақсылықтың сезім қабылдауына қол жеткізуге болмайтынын, оны тек тіл арқылы ғана түсінуге болатынын айтады, бұл Ведалық бұйрықтарға сенімділікті және білу құралы ретінде тілдің шындықты көрсететінін білдіреді.
Эпоста
Дэниел Ингаллс индуизм діні мен философиясы жеке адамның практикалық моральға ерекше мән береді деп санайды. Санскрит эпостарында бұл ұғым кеңінен таралған. Мысалы, «Рамаянаның» екінші кітабында шаруа патшадан дхарманың талаптарын орындауын сұрағанда, патша дхарма заңын орындау оған қиынға түсетінін білсе де, келісіп, солай істейді. Индуизм эпостарында жақсылыққа, әділдікке және заңды сақтайтын патша «дхармараджа» деп аталады. «Рамаянада» Рама, Сита және Лакшманның өміріндегі маңызды оқиғалардың барлығының ортасында дхарма тұр. «Рамаянаның» әрбір эпизоды өмірлік жағдайларды және этикалық мәселелерді символдық тұрғыдан бейнелейді. Кейіпкерлер бұл мәселені талқылайды, соңында дұрыс бұрыстан, жақсы жаманнан жеңіп шығады. «Махабхаратада» дхарма орталық орын алады және ол символдар мен метафоралар арқылы ұсынылады. Эпостың соңында, мәтінде дхарма деп аталатын Яма, Юдхиштхираның мейірімділігін сынау үшін ит түріне еніп, оған осындай жануармен жұмаққа кіре алмайтынын айтады. Юдхиштхира жолдасын тастаудан бас тартады, осы үшін дхарма оны мақтайды. Ингаллс пікірінше, «Махабхаратаның» құндылығы мен тартымдылығы 12-ші кітабындағы метафизиканың күрделі және асығыс баяндалуында емес. Индуизм эпостарында дхарма жеке деңгейде кеңінен талқыланады; мысалы, ерік-жігерге қарсы тағдыр, адамдар неге және қашан оларға сенеді, күшті және өркендегендер ерік-жігерді қолдайды, ал қайғы мен көңілсіздікке ұшырағандар тағдырға бейімделеді. Индуизм эпостары дхарманың әртүрлі аспектілерін метафоралармен көрсетеді.
Патанджали йогасы бойынша
Патанджалидің Йога Сутраларында дхарма нақты, ал Ведантада ол нақты емес. Дхарма – йоганың бір бөлігі, деп айтады Патанджали; индус дхармасының элементтері – йоганың атрибуттары, сапалары және жақтары. Бес яма іс-қимыл, сөз және ойда қолданылады. Яманы түсіндіргенде Патанджали, кейбір кәсіптер мен жағдайлар мінез-құлықта белгілі бір талаптарды қажет ететінін нақтылайды. Мысалы, балықшы балықты жарақаттауға тиіс, бірақ ол балыққа ең аз зиян келтіруге тырысу керек, сондай-ақ балық аулағанда басқа тірі жандарға зиян келтірмеуге ұмтылу керек. Бес нияма (ережелер) – таза тағам жеу және таза емес ойлардан (мысалы, мақтан, қызғаныш, тәкаппарлық) арылу, өзінің мүмкіндіктеріне қанағат ету, қандай жағдайға тап болса да, медитация және үнсіз ойлау, тарихи білімді зерттеу және іздеу, сондай-ақ барлық іс-әрекеттерді Жоғары Ұстазға арнау – концентрацияны жетілдіруге жеткізеді.
Дхарма, өмір кезеңдері және әлеуметтік қабаттану
Индуизмнің кейбір мәтіндері қоғам және жеке адам деңгейіндегі дхарманы сипаттайды. Олардың ішіндегі ең көп сілтеме жасалатыны – төрт варнаны, олардың құқықтары мен міндеттерін сипаттайтын «Манусмрити». Дегенмен, индуизмнің көптеген мәтіндері варна (каста) туралы есімдер жоқ, тек дхарма туралы баяндайды. Басқа дхарма мәтіндері мен Смритилер варналардың мәні мен құрылымы тұрғысынан «Манусмритиден» өзгешеленеді. Іс жүзінде, ортағасырлық Үндістан әлеуметтік жағынан бөлінген қоғам деп есептеледі, онда әр әлеуметтік топ өз кәсібін мұра етіп алады және ішкі үйленуші болады. Варна индуист дхармасында абсолютті болған жоқ; адамдар мокша іздеу үшін варнасынан, сондай-ақ өмірлік ашрамаларынан бас тартып, кетуге құқылы болды. «Манусмрити» де, индуизмнің кейінгі Смритилері де «варнадхарма» (яғни варналардың дхармасы) немесе «варнасрамдхарма» (яғни варналар мен ашрамалардың дхармасы) сөздерін пайдаланбаса да, «Манусмрити» туралы ғылыми түсіндірмелер осы сөздерді қолданып, дхарманы Үндістанның варна жүйесімен байланыстырады. 6-шы ғасырдағы Үндістанда тіпті будда патшалары өздерін «варнасрамдхарманың қорғаушылары» деп атады, яғни варна дхармасы мен өмірлік ашрамалардың қорғаушылары. Жеке адам деңгейінде индуизмнің кейбір мәтіндері төрт ашраманы, яғни өмірдің төрт кезеңін жеке адамның дхармасы ретінде сипаттайды. Олар: (1) брахмачарья – студент ретінде дайындық кезеңі, (2) гріхастха – отбасы және басқа да әлеуметтік міндеттері бар үй иесінің өмірі, (3) ванпрастха немесе араняка – орман тұрғынының өмірі, дүниелік істерден ойға шолу мен бас тартуға көшу, және (4) санньяса – барлық мүлікті сыйға беру, уақытты мокшаға, рухани мәселелерге арнау және жалғыздыққа кету. Патрик Оливель «ашрамалар бір адамның өміріндегі кезекті қадамдар емес, өмірлік таңдауларды көрсетеді» деп ұсынады және ванпрастха кезеңі уақыт өте келе бас тартуға дейін қосылған, осылайша өмірлік кезеңдерді құрады. Индуизмде өмірдің төрт кезеңі адамның өмірдегі төрт мақсатын толықтырады.
Дхарма мен кедейлік
Дхарма жеке адам мен қоғам үшін қажет болғандықтан, индуистік дхарма кітаптарына сәйкес, қоғамның кедейлігі мен гүлденуіне байланысты. Мысалы, Адам Боулздың сөзіне қарағанда, "Шатапатха Брахмана" 11.1.6.24 су арқылы әлеуметтік гүлдену мен дхарманы байланыстырады. Су жаңбырдан пайда болады, ал жаңбыр мол болғанда жер бетінде гүлдену орнап, адамдар дхарманы – ізгілік пен заңдылықты ұстануға мүмкіндік алады. Ашаршылық, құрғақшылық, кедейлік кезінде адамдар арасындағы қарым-қатынастар мен дхармаға сай өмір сүру қабілеті де қиындыққа ұшырайды. Биліктегілер раджа дхармасын (яғни билеушілер дхармасын) сақтауы керек, себебі осы арқылы қоғам мен жеке адам дхарманы ұстанып, гүлденуге жетеді.
Дхарма мен заң
Дхарма ұғымын борыш немесе лайықты мінез-құлық ретінде Үндістанның ежелгі заңдық және діни мәтіндерінде кездестіруге болады. Мұндай қолданыстың кең таралған мысалдары – питри дхарма (әке ретіндегі адамның міндеті), путра дхарма (ұлы ретіндегі адамның міндеті), радж дхарма (патша ретіндегі адамның міндеті) және т.б. Индуизм философиясында әділдік, қоғамдық келісім және бақытқа жету үшін адамдар дхармаға сәйкес өмір сүруі керек. Дхармашастра – осы нұсқаулар мен ережелердің тізімі. Қолда бар мәліметтерге сүйенсек, Үндістанда бір кезде дхармаға қатысты әдебиеттердің (сутралар, шастралар) үлкен жинағы болған; оның төртеуі сақталған және қазір Дхармасутралар деп аталады. Бұл әртүрлі және қайшылыққа толы заң кітаптары бір-бірін жоққа шығармайды, сонымен қатар индуизмдегі дхарманың басқа да көздерін алмастырмайды. Бұл Дхармасутраларға жастардың білімі, олардың өту рәсімдері, әдет-ғұрыптар, діни обрядтар мен салты, некелік құқықтар мен міндеттері, өлім және ата-аналарды еске алу рәсімдері, заңдар мен әділдікті орнату, қылмыстар, жазалар, ережелер мен дәлелдер түрлері, патшаның міндеттері, сондай-ақ мораль туралы нұсқаулар кіреді.
Чан буддизмі
Дхарма Чан буддизмінде нақты доктринаны, түсінікті және бодхиді жеткізумен байланысты нақты контексте қолданылады; дхарма тарату арқылы мойындалады.
Дхармастикая
Дхармастикая термині джайнизмде алты дравия (субстанция немесе шындық) теориясының бір бөлігі ретінде нақты онтологиялық және құтқарушылық мағынаға ие. Джайнизм дәстүрінде болмыс – Джива (жан, Атман (Һинд діні)) және Аджива (жансыз, Анатман (Һинд діні)) -дан тұрады, соңғысы бес категориядан құралады: инертті, сезімтал емес атомдық материя (пудгалястикая), кеңістік (акша), уақыт (кала), қозғалыс принципі (дхармастикая) және тоқтау принципі (адхармастикая). Дхармастикая терминін қозғалыс мағынасында қолдану және оны онтологиялық кіші категория ретінде көрсету джайнизмге тән ерекшелік, ол буддизмнің метафизикасында және индуизмнің түрлі мектептерінде кездеспейді. Гуру Грант Сахиб дхарманы міндет және моральдық құндылықтар ретінде түсіндіреді. Батыс мәдениетіндегі 3HO қозғалысы, белгілі бір сикх нанымдарын қабылдаған, сикх дхармасын дін, моральдық міндет және өмір салтының барлық құрамын қамтитын кең ұғым ретінде анықтайды.
Сангам әдебиетінде
Сангам және Сангамнан кейінгі кезеңнің бірнеше еңбектері, олардың көпшілігі индуизм немесе джайнизм дінінен шыққан, дхарманы баса назар аударады. Бұл мәтіндердің көпшілігі дхарманы білдіретін тамил тіліндегі аṟам сөзіне негізделген. Дәрме (арам), арта (порул) және кама (инпам) туралы афористік үйретімдер жинағы болғанына қарамастан, джайни немесе индуистік тегі бар Тируккураль немесе Куралдың ежелгі тамилдік моральдық мәтіні толығымен және тек арамға негізделген. Сангамнан кейінгі кезеңдегі "Наладияр" джайнистік мәтіні арам немесе дхарманы баса назар етуде Куралдың үлгісін ұстанады.