Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Уадан немесе Уаддан (وادان) – Мавританияның орталық бөлігіндегі шөлді аймақтағы шағын қала, Адрар платосының оңтүстік жиегінде, Чингуеттиден 93 км солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Бұл қала Сахара арқылы жүзеге асырылатын сауданың және Иджил кеніштерінен тұз тасымалдайтын керуендердің тоқтау орны болған. Ескі қала, Дүниежүзілік мұра тізіміне енген, қираған болса да, көбінесе сақталған, ал қала қақпасының сыртында шағын заманауи елді мекен орналасқан. Уадан – ғарыштан көрінетін алып дөңгелек нысан Ришат құрылысына ең жақын қала.
Ouadane or Wādān (وادان) is a small town in the desert region of central Mauritania, situated on the southern edge of the Adrar Plateau, 93 km northeast of Chinguetti. The town was a staging post in the trans Saharan trade and for caravans transporting slabs of salt from the mines at Idjil. The old town, a World Heritage Site, though in ruins, is still substantially intact, while a small modern settlement lies outside its gate. Ouadane is the closest town to the Richat Structure, a massive circular landmark visible from space.
Тарих
Уаданның ерте тарихы белгісіз, бірақ қала Сахара арқылы жүретін алтын саудасынан гүлденген болуы мүмкін. 11 ғасырдың ортасында араб географы әл-Бакри Мароккодағы Акканың жанындағы Тамдулттан Сахараның оңтүстік шетіндегі Аудагостқа дейінгі Сахара арқылы жүретін жолды сипаттады. Бұл жол Гана империясы кезінде алтын тасымалдау үшін қолданылған. Әл-Бакри есебінде бірнеше жер атауларын атады, бірақ олар анықталған жоқ және тарихшылар бірнеше мүмкін маршруттарды ұсынды. 1961 жылы француз тарихшысы Реймонд Мони Уадан арқылы өтетін маршрутты ұсынды, бірақ Сюзанна Даво кейіннен қаланың шығысына қарай Адрардың тіктеуінен өтетін тікелей маршрутты жақтады. 13 ғасырдың басынан бастап, 360 км шығысқа қарай орналасқан Оуалата оазисі Аудагостың сауда жолының оңтүстік соңғы нүктесі ретінде алмастырылғаннан кейін керуендер қозғалысының көлемі азайды. Қала туралы алғашқы жазбаша сілтеме 15 ғасырдың ортасында португал тілінде Ка’ де Мостоның Іджилдің тұз кеніштерін Тагазадағылармен шатастырған шатасқан есебінде кездеседі. Шамамен сол кезде Гомес Эанес де Зурара Уаданды Адрар аймағының ең маңызды қаласы және төңірегінде қабырғасы бар жалғыз қала деп сипаттады. Елу жылдан кейін Валентим Фернандес Иджил кеніштерінен тұз тақталарын сату және Уаданның транзит пункті ретіндегі рөлі туралы егжей-тегжейлі жазды. Ол Уаданды 400 тұрғыны бар «қала» деп сипаттады. Керісінше, Дуарте Пашеку Перейра өзінің «Esmeraldo de situ orbis» (1505–1508 ж. жазылған) еңбегінде қалада шамамен «300 ошақ» бар екенін айтты, бұл 1500 мен 1800 адам арасында болуы мүмкін. Иджилдің тұзды даласы Уаданнан солтүстік-батысқа қарай шамамен 240 км қашықтықта, Фдерик қаласынан батысқа қарай орналасқан. Тұзды даладан тұз алғаш рет қашан алынғаны белгісіз. Әдетте, Иджил кеніштерін пайдалану 11 ғасырдың ортасынан кейін басталды деп есептеледі, өйткені әл-Бакри оларды атаған жоқ. Оның орнына ол «Татантал» деп атаған жердегі тұз кенішін сипаттады. Тарихшылар бұл Тегазаға сәйкес келеді деп болжайды, бірақ оның сипаттамасы Иджилдегі кеніштерге де қатысты болуы мүмкін. Перейраның айтуынша, 1487 жылы португалдықтар Сахара арқылы жүретін алтын, тұз және құл саудасына қол жеткізу үшін Уадан қаласында транзит пунктін салған. Бұл транзит пунктінің қысқа ғұмыр болғаны мүмкін және Фернандестің толық сипаттамасында еске алынбаған. 16 ғасырда марокколықтар Сахара арқылы жүретін тұз және әсіресе Суданнан алтын саудасын бақылауға әртүрлі әрекеттер жасады. Олар 1543–44 және 1584 жылдары Уаданды басып алу үшін әскери экспедициялар ұйымдастырды. 1585 жылы олар Тагазаны басып алды, ал 1591 жылы Тондиби шайқасындағы жеңісі Сонгхай империясының құлауына әкелді. Тегербеят, қаланың жоғарғы қираған бөлігі, ең көнесі болуы мүмкін. Бастапқыда мұнда мешіт болған, бірақ ешқандай із қалмаған. Қаланың төменгі бөлігінің қираған жерлеріне қала кеңейген кезде 15 ғасырда салынған мешіт кіреді. Кейбір атқосшы аркалары әлі де тұр, ал кейбір қабырғаларда әлі де саз жабынғалының қалдықтары бар, бұл мешіт 19 ғасырда тасталғанын көрсетеді. Мешіт шығыс жағында 24 м солтүстік-оңтүстік және батыс жағында 17 м солтүстік-оңтүстік өлшемдерінде болған, мұнда минарет орналасқан. Шығыстан батысқа қарай оның ұзындығы 15 м болған. Террасаны бес қатар атқосшы аркалар ұстап тұрған. Шығыс жағында сыртқы мирхабтың қалдықтары және 13х12 метрлік ауласы бар, ол ыстық ауа райында пайдаланылған.
The early history of Ouadane is uncertain but it is possible that the town prospered from the trans Saharan gold trade. In the middle of the 11th century, the Arabic geographer al Bakri described a trans Saharan route that ran between Tamdoult near Akka in Morocco to Aoudaghost on the southern edge of the Sahara. This route was used for the transport of gold during the time of the Ghana Empire. In his account al Bakri mentioned a series of place names but these have not been identified and historians have suggested several possible routes. In 1961 the French historian Raymond Mauny proposed a route that passed through Ouadane but Suzanne Daveau later argued in favour of a more direct route that crossed the Adrar escarpment to the east of the town. The volume of caravan traffic would have declined from the beginning of the 13th century when the oasis town of Oualata located 360 km to the east replaced Aoudaghost as the southern terminus of the trade route. The first written reference to the town is in Portuguese by Ca' de Mosto in middle of the 15th century in a muddled account that confused the salt mines of Idjil with those of Taghaza. At about the same date Gomes Eanes de Zurara described Ouadane as the most important town of the Adrar region and the only one with a surrounding wall. Fifty years later Valentim Fernandes wrote a detailed account of the trade in slabs of salt from the Idjil mines and role of Ouadane as an entrepôt. He described Ouadane as a 'town' with a population of 400 inhabitants. By contrast Duarte Pacheco Pereira in his Esmeraldo de situ orbis (written in 1505 1508) described the town as having approximately "300 hearths" which would suggest between 1,500 and 1,800 people. The Idjil sebkha lies roughly 240 km northwest of Ouadane, to the west of the town of Fderîck. The date when salt was first extracted from the sebkha is unknown. It is usually assumed that exploitation of the Idjil mines began after the mid 11th century as al Bakri did not mention them. Instead he described a salt mine at a place that he called 'Tatantal'. Historians have usually assumed this corresponds to Tegahza but his description could possibly also apply to the mines at Idjil. According to Pereira, in 1487 the Portuguese built an entrepôt in Ouadane in an attempt to gain access to the trans Saharan gold, salt and slave trade. The entrepôt was probably short lived and is not mentioned in the detailed description provided by Fernandes. In the 16th century the Moroccans made various attempts to take control of the trans Saharan trade in salt and especially that in gold from the Sudan. They organised military expeditions to occupy Ouadane in 1543 44 and again in 1584. Then in 1585 they occupied Taghaza and finally in 1591 their victory in the battle of Battle of Tondibi led to the collapse of the Songhay Empire. Tegherbeyat, the upper ruined section of the town, is almost certainly the oldest. It would have originally contained a mosque but nothing has survived. The ruins of the lower section of the town include a mosque that was probably built in the 15th century when the town expanded. Some of the horseshoe arches are still standing and some walls still have the remains of clay plaster, suggesting that the mosque was abandoned sometime in the 19th century. The mosque measured 24 m north–south at its eastern end and 17 m north–south at its western end where the minaret would have stood. From east to west it would have measured 15 m. The terrace was supported by five rows of horseshoe arches. At the eastern end are the remains of an external mirhab and a courtyard measuring 13 by 12 meters that would have been used in hot weather.