Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы нацистік Германия милициясы

Фольксштурм (; "халықтың шабуылы") – Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында нацистік Германия құрған жалпыхалықтық милиция. Ол Адольф Гитлердің бұйрығымен нацистік партия тарапынан құрылды және 1944 жылдың 25 қыркүйегінде іске қосылды. Оған 16-дан 60 жасқа дейінгі, әскери қызметте болмаған ер адамдар шақырылды. Фольксштурм – пропаганда министрі Йозеф Геббельс жариялаған тотал соғыстың соңғы құрамдас бөлігі болды, бұл нацистердің жауларының әскери күшін ерік күшімен жеңуге жасаған әрекетінің бір бөлігі еді. Фольксштурм бөлімдері соғыс аясында одақтас күштермен сәтсіз шайқастар жүргізді, ал бірнеше рет оның мүшелері неміс азаматтары мен Гитлер жастарымен бірге жасалған құбылыстарға қатысты, оларға СС немесе Гау басшылары бақылау жасады.

Бірыңғай киімдер мен белгілер

"Фольксштурм" деп аталатын халықтық жасақтың "тұрмысы" тек қара лентадан тұрды, оған неміс тілінде "Deutscher Volkssturm Wehrmacht" ("Неміс халықтық шабуыл қарулі күштері") деген сөздер жазылған. Германия үкіметі мүшелерінің мүмкіндігінше көптеген адамдарын түрлі әскери киіммен қамтамасыз етуге тырысты, ол Feldgrau түсінен бастап камуфляж түрлеріне дейін ауысты. Фольксштурмның бөлік-бөлікпен жабдықталуының мысалы Рейнландта болды, онда бір бөлімшеге "соғысқа дейінгі қара СС формалары, қоңыр "Тодт Ұйымының" пальтолары, көк түсті Әуе күштерінің қосымша бас киімдері және француздық болат дулығалары" берілді. Фольксштурмның көп бөлігі, әсіресе егде жастағы мүшелері, киіммен қамтамасыз етілмеді және жабдықталмады, сондықтан олар көбінесе жұмыс киімдерін (теміржолшылар, полиция және өрт сөндірушілерді қоса), Гитлер жастар киімдерін, ескі киімдерді немесе Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінен қалған киімдердің бөліктерін, немесе қарапайым азаматтық киімдерін киді, және әдетте өздерімен бірге жеке рюкзактарын, жамылғыларын, тамақ дайындау құралдарын және т.б. алып жүрді.

Тәрбие және әсер ету

Әдетте, Volkssturm мүшелері өте қарапайым әскери дайындықтан ғана өтетін. Оған қару-жарақтарды, мысалы, Karabiner 98k мылтығы мен Panzerfaust-ты қолдану бойынша қысқаша идеологиялық бағдарлама және оқыту кіретін. Ұрыстардың үнемі жалғасуы мен қару-жарақ тапшылығынан қару-жарақпен танысу көбінесе шектеулі болды. Сондай-ақ, оқытушылар жетіспеді, сондықтан қару-жарақпен жаттығуды кейде Бірінші дүниежүзілік соғыстың ардагерлері, өздері әскерге шақырылғандар жүргізетін. Көбінесе Volkssturm мүшелері өз қару-жарақтарымен тек нағыз шайқаста ғана танысатын. Ешқандай стандарттау болған жоқ және бөлімдерге тек қолжетімді жабдықтар берілетін. Бұл барлық жабдыққа қатысты: Volkssturm мүшелері өздерімен бірге киім-кешек және ас-ішік құралдарын әкелуге міндетті болды. Нәтижесінде бөлімдердің сыртқы түрі өте шаршаңқы болып көрінетін, және азаматтардың рухын көтерудің орнына, Германияның қиын жағдайын еске түсіретін. Қару-жарақ жабдықталуы да ретсіз болды: кейбір Karabiner 98k-лар болғанымен, мүшелерге ескі Gewehr 98-дер, Steyr Mannlicher M1895-тер, 19 ғасырдың Gewehr 71-дері, Steyr Mannlicher M1888-дері, сондай-ақ Dreyse M1907 тапаншалары да берілді. Бұған қоса, соғыс барысында неміс әскерлері басып алған советтік, британдық, бельгиялық, француздық, итальяндық және басқа да қару-жарақтар көптеп кездесті. Немістер Volkssturm үшін арзан қару-жарақтарды, мысалы MP 3008 автоматтары мен Volkssturmgewehr мылтықтарын да жасады. Бұл қарулар толығымен штампталған және машинамен жасалған конструкциялар болды (1940 жылдары өнеркәсіптік процестер қазіргідей жетілмегендіктен, ату қаруын сенімді ету үшін көптеген қолмен жасалған жұмыстар қажет болды). Volkssturm әскерлеріне Вермахт пен СС-тен, мүмкіндік болғанда, жабдықтар берілетін. 1945 жылдың қаңтар айының соңына қарай Volkssturm-да барлығы 40 500 мылтық және 2 900 пулемет болды. Оқуын аяқтап, қару-жарақ алғаннан кейін, әскерилер Гитлерге әдеттегідей ант беріп, содан соң шайқасқа жіберілетін. Жасөспірімдер мен орта жастағы ерлер бөлек оқу лагерлеріне жіберілді, кейбіреулері шайқасқа жіберілмес бұрын он-он төрт күндік оқудан өтті. Көптеген ағылшын тілді елдерден айырмашылығы, Германияда бірнеше ұрпақ бойы барлық жас ерлер үшін міндетті әскери қызмет болды, сондықтан көптеген ересек мүшелер неміс армиясында қызмет еткен кезден бастап, кем дегенде қарапайым әскери дайындықтан өткен, ал көптегендері Бірінші дүниежүзілік соғыстың ардагерлері болды. Volkssturm бөлімшелері тек өздерінің аудандарында ғана қолданылуы керек еді, бірақ олардың көпшілігі тікелей майданға жіберілді. Соңғы міндеттері – британдық, канадалық, советтік, американдық және француз әскерлерінің күшті күштеріне қарсы тұрып, Вермахт күштерімен бірге соғыстың бағытын өзгерту немесе неміс ұрпақтарына жарқын үлгі көрсету және 1918 жылғы жеңілісті жою үшін соңғы деміне дейін күресу, берілуден бұрын қаза табу болды. Бұл мақсат Volkssturm-ға тағайындалғандардың кейбіреулері үшін өте маңызды болды. Volkssturm-ның фанатикалық мүшелері нацистік Германияның соңғы күндеріне дейін нацистік идеологиядан бас тартпады және бірнеше жағдайда жеңілісшіл немесе қорқақ деп саналған неміс азаматтарына қарсы қатыгез "полициялық шаралар" жасады. Мысалы, Volkssturm 25/235 батальоны 400 адамнан басталып, 10 адам қалғанша шайқасты. 1945 жылдың 30 қаңтарынан 29 наурызына дейін Кустринде болған шайқаста, негізінен Volkssturm-нан құралған жасақтар екі айға жуық қарсылық көрсетті. Колбергте Volkssturm-ның шығыны 60 пайыздан асты, олардың шамамен 1900-і Бреслауда қаза тапты, ал Кенигсберг шайқасында Volkssturm-ның тағы 2400 мүшесі қаза болды. Басқа уақыттарда, әсіресе батыс майданда, Volkssturm әскерлері қаруларын тастап, хаостың ортасына сіңіп кетті. Көптеген бөлімдер одақтастардың жеңгені анық болған кезде шайқасқа деген құлшыныстарын жоғалтты, оларды қаруларын тастап, берілуге итермеледі, сондай-ақ одақтастар әскерлеріне тұтқындалып, азапталуы немесе партизан ретінде өлімге кесілуінен қорқатын. Олардың өздерінің қоғамдарына деген жауапкершілігі де, өзін-өзі сақтау сезімі де олардың берілуіне ықпал етті.

Берлин үшін шайқас

Олардың ең кең қолданылуы Берлин шайқасында болды, онда Фольксштурм бөлімшелері қаланың көптеген аймақтарында шайқасты. Бұл шайқас оның құрамалары үшін аса қауіпті болды; алайда, көптеген мүшелері кеңестік әскерлерге түскеннен қорқып, өлімге дейін күресті. Берлин аймағындағы Фольксштурмның құрамы шамамен 60 000 адамды құрады, олар 92 батальонға бөлінді, оның ішінде 30 батальон Фольксштурм I (кейбір қару-жарағы бар) алдыңғы қатарға жіберілді, ал Фольксштурм II (қарусыз) қаланың ішкі бөлігінде қалды. Берлинді қорғауға қалған негізгі жауынгерлік бөлімшелердің бірі – қаланың оңтүстік-шығыс секторын басып алған LVI танк корпусы болды, ал қаланың қалған бөліктерін СС, Фольксштурм және Гитлер жастарының бөлімшелері қорғады. Дегенмен, қаланы басып алу үшін 6 250 танк және 40 000-нан астам артиллериялық құралмен жабдықталған 2,5 миллионнан астам совет әскері жіберілді, ал Вермахттың азайып қалған күштері оларға тең келмеді. Осы уақытта Гитлер Фюрер бункеріндегілерге жасалған барлық «сатқындық» әрекеттерін жариялады. Мағынасыз өлімге барғысы келмейтін Фольксштурмның көптеген ересек мүшелері жақындап келе жатқан совет әскерінен жасыруға орын іздеді. Берлин шайқасындағы ерекше және есімді Фольксштурм бөлімшесінің бірі – 3/115 Siemensstadt батальоны болды. Оның құрамында 770 адам болды, олардың көп бөлігі – 50 жастан асқан, бірақ денсаулығы жақсы, тәжірибелі офицерлері бар Бірінші дүниежүзілік соғыстың ардагерлері және зауыт жұмысшылары еді. Көптеген Фольксштурм бөлімшелерінен айырмашылығы, бұл бөлімше жақсы жабдықталған және жақсы даярланған еді. Ол үш атқыштар ротасынан, қолдау ротасынан (екі жаяу әскерін қолдайтын пулемет, төрт миномет және ауыр пулеметтермен) және ауыр қару ротасынан (төрт советтік М 20 гаубицасы және француз De Bange 220 мм минометімен) құралды. Батальон 21 сәуірде Фридрихсфельдеде совет әскерлерімен алғашқы шайқасын өткізді және келесі екі күнде ең ауыр шайқастарды бастан өткерді. Ол 2 мамырға дейін тұрып берді, содан кейін тек 50 мылтық пен екі жеңіл пулемет қалды. Тірі қалғандар басқа Фольксштурм бөлімшелеріне қосылды. Батальонның 26 адамы Темір крестпен марапатталды. Одақтас әскерлерінің бомбалауы мен совет артиллериясы Берлинді қиратуға айналдырды; осы уақытта Берлиндегі соңғы қарсылық, жеңіске жақын, жақсы даярланған, соғысқа шыныққан совет әскерлеріне қарсы күреске дейін төмендеді, олар Фольксштурм сияқты қарсыласушыларды Вермахттың Операция Барбаросса кезіндегі потенциалды партизандарды қарағандай террористтер деп қарады. Қызыл Армия сарбаздары Гитлер жастарының бөлімшелерін және Берлинде соңына дейін күресіп жатқан Фольксштурм мүшелерін Германияның толық жұмылдыру күш-жігерінің бөлігі болғандықтан «тотальдықтар» деп атады.

Қауіпсіздікке қатысты рөлі

Бірнеше рет фольксштурм мүшелері қатыгездікке қатысты. 1945 жылдың қаңтар айында мыңдаған тұтқындар эвакуацияланып, бірнеше кіші концентрациялық лагерьлерден – Кенигсбергке жақын орналасқан Есау, Зеераппен, Шиппенбейль, Гердауэн және Хельгенбейльден – күшпен жүріп кетті, олардың көптегені жолда қайтыс болды. Палмниккенге жеткенде, сапарды бастаған 5000 тұтқынның 2500-3000-ы фабрикаға орналастырылды. Жергілікті нацистік партия басшысы Курт Фридрихс, Қызыл Армия жақын болғандықтан, СС-тің осы тұтқындарды жолға шығарып жіберуін қалады. Жергілікті фольксштурм басшысы Ханс Фейерабендке азап шеккен тұтқындарды қаладан шығарып салуды бұйырғанда, ол бұйрықты орындаудан бас тарды және Катынь орманындағы сияқты қырғынға жол бермейтінін айқайлады. Фейерабенд тіпті жергілікті нацистік партия мүшелерін қадағалау үшін фольксштурм күзетшілерін тағайындады, бірақ Фридрих Гитлер жастарының бір тобын қаруландырғанда бұл нәтижесіз болды, сондай-ақ жергілікті SD элементтерін шақырды, олардың басшылары фольксштурмға тұтқындарды эвакуациялауға көмектесуге бұйрық берді. 1945 жылдың 30 қаңтарында Фейерабенд өзін-өзі өлтірді, ал 30 қаңтар мен 1 ақпан аралығында тұтқындарды СС күзетшілерінің қалған тобы, Гитлер жастары және жергілікті фольксштурм бөлімі өлтірді. 1945 жылдың ақпан-наурыз айларында Штирия Гауінде тұтқындар тифпен ауырған кезде, СС, Гитлер жастары және фольксштурм бөлімшелері оларды жүйелі түрде өлтірді. Лобен ауданының Крайслайтері Отто Кристандлдың бұйрығымен, жақын маңдағы Грац пен Айзенерцтегі фольксштурм бөлімшелері Гестапо мен украиндық Вафен СС әскерлеріне Маутхаузенге қарай шеруде болған 6000-нан 8000-ға дейінгі тұтқындарды өз аймағынан эвакуациялауға көмектесті, олардың көптегені жол жүрісі кезінде шаршаудан құлап қалғанда өлтірілді. 1945 жылдың сәуір айының басында одақтас күштер В2 ракеталары өндірілетін "Миттелверк" нысандарына жақындаған кезде "Миттелбау Дора" концлагерінің құл жұмысшылары Батыс Гарцтан әскери, Гитлер жастары және фольксштурм тобынан құралған күзетшілер күшімен күшпен жүргізілді. Магдебургтен солтүстікке қарай 40 шақырым жерде орналасқан Миесте ауылында күзетшілердің бұл әртүрлі тобы мыңдаған тұтқындарды қораға құлыптап, жергілікті нацистік партия жетекшісінің нұсқауымен оларды тірідей өртеп жіберді. Бұл оқиға Гарделеген қырғыны деп белгілі болды. Сонымен қатар, Төменгі Саксониядағы Цель қаласында шамамен сол уақытта СС, СА, жергілікті полиция, Гитлер жастары және фольксштурм мүшелері жергілікті тұрғындармен бірге көлік пойзы бомбаланғаннан кейін жергілікті орманға қашып кеткен тұтқындарды "аңдап, атып өлтірді". Фольксштурмның тергелген мүшелері, тұрақты әскерлер қайда кеткенін сұрағанда, неміс сарбаздары Кеңес Одағында жасаған зұлымдықтары үшін жазалаудан қорқып, Қызыл Армияға емес, американдықтар мен британдықтарға берілгенін айтты.

Соңғы кезең

Берлин сияқты жерлерде темір кресттер тапсырылып жатқанда, Пархим мен Мекленбург сияқты басқа қалалар мен елді мекендерде ескі элиталар, Гитлер жастары мен Фольксштурмның әскери командирлері ретінде әрекет ете отырып, өздерін бекітіп, адам өмірін және мүлікті сақтау үшін қорғаныс шайқастарын тоқтатуды талап етті. Олардың күш-жігеріне қарамастан, соғыстың соңғы төрт айы Фольксштурм үшін нәтижесіз болды, ал нацистік басшылықтың соңына дейін күресуге талабы салдарынан шамамен 1,23 миллион адам қаза болды, олардың жартысы неміс әскери қызметкерлері, ал қалған жартысы Фольксштурмнан. Көптеген шағын қалаларда, Фольксштурмның жетекшілері одақтастардың басым күштеріне қарсы күресуден бас тартқанда – өз аймақтарының «толық құрылуына» жол бермеу үшін – олар партия белсенділері тарапынан сотталып, «жерде-жерде дарға асылды». 1945 жылдың көктемінде Франкенде мыңдаған адам осылай қаза болды.

Көркем шығармаларда

Грегор Дорфмайстер 1958 жылы Манфред Грегор псевдонимімен "Көпір" романын жариялады, ол "Фольксштурм" бөліміндегі тәжірибесіне негізделген. Роман келесі жылы фильмге, ал 2008 жылы телефильмге бейімделді. 2004 жылғы "Құлау" фильміндегі шайқас көріністерінде жасөспірімдерден құралған "Фольксштурм" бөлімдері бейнеленген. 2019 жылғы "Das Erste" телесериалының "Charité at War" атты алтыншы эпизодында, Netflix-те көрсетіліп жатқан, жасөспірімдерден құралған "Фольксштурм" бөлімдері бейнеленген. Тайка Уайтитидің 2019 жылғы "Джожо Раббит" фильміндегі шайқас көріністерінде "Фольксштурм" бөлімдері көрінеді. 2014 жылғы "Ашу" фильмінде жасөспірімдерден құралған "Фольксштурм" бөлімдері соғыс көріністерінде бейнеленген.