"Майн Кампф": Гитлердің өмірбаяндық манифесі мен саяси идеологиясы

Кіріспе

Mein Kampf) – 1925 жылы нацистік партияның жетекшісі Адольф Гитлер жазған автобиографиялық манифест. Бұл еңбек Гитлердің антисемит болу процесін сипаттайды және оның саяси идеологиясы мен Германияның болашақ жоспарларын көрсетеді. «Менің күресімнің» 1-томы 1925 жылы, ал 2-томы 1926 жылы жарық көрді. Кітапты алғаш Эмиль Морис, кейін Гитлердің орынбасары Рудольф Гесс өңдеді. Гитлер «Менің күресімді» 1923 жылы қарашада Мюнхендегі сәтсіз төңкерістен кейін түрмеде отырғанда және 1924 жылы ақпанда мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталып, бес жылға сотталған кезде жаза басталды. Басында көптеген адамдар оны зиярат етсе де, ол көп ұзамай кітапқа толыққанды берілді. Жұмысын жалғастырғанда, оның екі томдық болатынын түсінді, ал бірінші том 1925 жылдың басында жарық көретін болды. Ландсбергтің губернаторы сол кезде «Ол [Гитлер] кітаптың көптеген басылымдарға шығуын үміттенеді, осылайша қаржылық міндеттемелерін орындауға және сот кезінде туған шығындарды өтеуге мүмкіндік алады» деп атап өтті. Бастапқы сатылымдар баяу болғаннан кейін, 1933 жылы Гитлер билікке келгеннен кейін кітап Германияда бестселлерге айналды. Гитлер қайтыс болғаннан кейін «Менің күресім» кітабының авторлық құқығы Бавария мемлекеттік үкіметіне өтті, ол Германияда кітапты көшіруге немесе басып шығаруға тыйым салды. 2016 жылы Бавария мемлекеттік үкіметінің авторлық құқығының мерзімі аяқталғаннан кейін «Менің күресім» 1945 жылдан бері алғаш рет Германияда қайта жарияланды, бұл көптеген пікірталастарға және еврей ұйымдарының әртүрлі реакцияларына себеп болды. Мюнхендегі қазіргі заманғы тарих институтының ғалымдарының тобы неміс тілінде екі томдық, шамамен 2000 беттік, 3500-ге жуық түсіндірмелермен толықтырылған басылым шығарды. 2021 жылы неміс түсіндірмелі нұсқасына негізделген 1000 беттік француз тіліндегі басылым жарық көрді, онда мәтінге қарағанда екі есе көп түсініктеме бар. Бұл «Менің күресім» («Моя борьба») деп аталатын кітап.

Талдау

"Менің күресімде" Гитлер "еврей қауіпі" деген басты тезисті пайдаланды, ол әлемдік жетекшілікке қол жеткізу үшін еврейлердің құпия жоспары бар екенін көрсетеді. Бұл шағылыс оның антисемиттік және милитаристік көзқарастары қалай қалыптасқанын, әсіресе Венадағы жылдарында айқын көрсетеді. Ол Венаға келгенге дейін ешқандай евреймен кездеспегенін, ал бастапқыда оның көзқарасы либералды және төзімді болғанын айтады. Ол алғаш рет антисемиттік баспасөзбен танысқанда, оны маңызды қарастыруға тұрмас нәрсе деп есептегенін мәлімдейді. Кейіннен ол Германияның ұлттық жаңғырту бағдарламасы үшін өте маңызды болған сол антисемиттік көзқарастарды қабылдады. "Менің күресім" саяси теорияға арналған еңбек ретінде де зерттелді. Мысалы, Гитлер әлемдегі екі жамандық деп санайтын коммунизм мен иудаизмге деген жек көруін жариялады. Кітапта Гитлер Германияның басты проблемаларын Веймар Республикасының парламентіне, еврейлерге, социал-демократтарға және марксистерге жабады, бірақ марксистер, социал-демократтар және парламенттің барлығы еврей мүддесі үшін жұмыс істейді деп сенді. Ол парламенттік жүйені толығымен жоюды мақсат еткенін, себебі оның қағидасы бойынша ол сыбайласқандыққа бейім, өйткені билікке жеткендердің барлығы мүмкіндікті пайдаланушылар деп есептеді.

Еврейлерге қарсылық

Тарихшылар Гитлер еврей халқын жою туралы шешімді қабылдаған нақты күнді даулап, көптегені бұл шешімді 1930 жылдардың ортасынан бұрын қабылдағандардың қатарына жатқызбайды. 1925 жылы алғаш жарық көрген «Менің күресім» Гитлердің жеке наразылықтарын және жаңа тәртіп құруға деген ниеттерін көрсетеді. Гитлер сондай-ақ, яһудилердің әлемді басқару жоспарын ашып көрсету мақсатында жасалған жалған мәтін – «Сион ақсақалдарының хаттамасы» кітабын шынайы құжат деп жазған. Бұл кейіннен нацистердің яһудилерді қудалау мен жоюды ақтауға бағытталған үгіт-насихатының бір бөлігіне айналды. Тарихшы Иан Кершоу «Менің күресім» кітабындағы бірнеше бөлімдердің геноцидтік сипаттас екенін айтты. Гитлер: «Біздің халықтың жанын жеңіп алу үшін жасалған барлық позитивті күрестен бөлек, олардың халықаралық уландырушылары жойылған жағдайда ғана ұлттық жаңғыру сәтті болады» деп жазды, сондай-ақ: «Егер соғыстың басында және оның барысында осы еврейлердің ұлттық құрылымын бұзған он екі немесе он бес мыңы уланған газға ұшыраған болса, онда барлық топтар мен мамандықтардағы жүздеген мыңдаған ең жақсы неміс жұмысшыларының майдан даласында көтерген ауыртпалығы бекер болмас еді» деген пікір білдірді. Гитлердің сіңірген нәсілдік заңдары оның «Менің күресім» еңбегіндегі ойларымен тікелей байланысты. Кітаптың бірінші басылымында Гитлер әлсіздер мен науқастарды жою оларды қорғаудан гөрі әлдеқайда адамгершілік екенін мәлімдеді. Адамгершілікпен қарау туралы айтқаннан басқа, Гитлер «күштілерге» лайықты кеңістік пен тазалық беру үшін «әлсіздерді» жоюдың мақсатын көреді.

Сатылымдар

Гитлер "Менің күресімді" бастапқыда ұлттық социализмнің жақтастары үшін жазғанмен, оның билікке келгеннен кейін оған қызығушылық күшейді. (Партия мүшелері жазған тағы екі кітап, Готфрид Федердің "Пайыздық құлдықтан құтылу" және Альфред Розенбергтің "ХХ ғасырдың мифы" кейіннен әдебиетте ұмытылып кетті.) 1933 жылы Германия канцлері болғаннан кейін Гитлер кітаптан алшақтады. Ол оны "түрмедегі қиял" деп еске алды, ол "Völkischer Beobachter" газетінде жарияланған бірнеше мақаладан аспады. Кейін Ханс Франкқа: "Егер 1924 жылы мен рейхс-канцлер болатынымды білгенімде, осы кітапты жазбас едім" деді. Дегенмен, "Менің күресім" 1930-шы жылдары Германияда ең көп сатылған кітаптардың бірі болды. Соғыс аяқталғанға дейін Германияда осы кітаптың 10 миллионға жуық данасы сатылып немесе таратылды.

Қазіргі кездегі байқаулар

"Менің күресім" кітабы Гитлердің Холокост үшін құрған идеологиялық бағдарламасын көрсетеді, еврейлер мен "большевиктерді" нәсілдік және идеологиялық тұрғыдан төмен, қауіпті деп сипаттайды, ал "арийлер" мен ұлттық социалистерді нәсілдік тұрғыдан жоғары, саяси тұрғыдан прогрессивті деп есептейді. Гитлердің революциялық мақсаттарына Ұлы Германиядан еврейлерді қуу және неміс халықтарын біріктіріп, Ұлы Германия құру кірді. Гитлер неміс жерлерін тарихи шегінде, тіпті қиял жетегінде болса да, қайта жаңғыртуды қалады. Кітаптағы расистік мазмұны мен нацизмнің Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост кезінде Еуропаға тигізген тарихи әсері оны өте даулы кітапқа айналдырды. Сын тек нацизмге қарсылар тарапынан ғана емес, сонымен қатар Италияның фашистік диктаторы және нацистік одақтасы Бенито Муссолини де кітапты сынап, оны "мен ешқашан оқи алмаған көңілсіз кітап" деп атады және Гитлердің кітапта білдірген сенімдері "жалпыға білінетін клишелерден аспайды" деді. Нацистік партияның ерте сыншысы, неміс журналисі Конрад Хайден "Менің күресім" кітабының мазмұны негізінен Гитлердің достары болып көрінген, бірақ іштей оларды айыптаған, тіпті кейде оларға тікелей сілтеме жасамаған нацистік партияның басқа мүшелерімен саяси пікірталас екенін айтты. Америкалық әдебиет теоретигі және философ Кеннет Берк 1939 жылы Гитлердің "Күресінің риторикасы" атты еңбегіне риторикалық талдау жасады, ол агрессивті ниеттің жасырылған хабарын ашты. 1940 жылы американдық журналист Джон Гунтер Леон Троцкийдің "Менің өмірім" немесе Генри Адамстың "Генри Адамстың тәрбиесі" сияқты автобиографиялармен салыстырғанда "Менің күресім" кітабының "бос, мақтанқор, риторикалық, ұзақ, сөз көп" болғанын айтты. Бірақ ол "бұл өте күшті және әсерлі кітап, зор құлшыныспен жазылған" деп қосты. Ол кітаптың қызығушылық танытқан неміс оқырмандарын шаршатуы мүмкін, бірақ оның "аргументін қайта-қайта айтуы, олардың санасында терең бойына сіңіп, жемісті және өсіп-өнуі" мүмкін екенін атап өтті. 1940 жылдың наурыз айында британдық жазушы Джордж Оруэлл "The New English Weekly" журналына Mein Kampf кітабының жаңадан басылып шыққан цензурасыз аудармасын қарады. Оруэлл Гитлердің жеке басының күші көбінесе "қақырық" жазу арқылы жарқырап, көптеген немістер үшін Гитлердің магниттік тартымдылығын түсіндірді. Оруэллтің пікірінше, Гитлер "Ауғанстанға дейін немесе одан да алысқа созылатын" "қорқынышты, ақылсыз империяны" құрудағы шексіз күрес пен қақтығыстың көріністерін ғана ұсынады. Ол былай деп жазды: "Социализм, тіпті капитализм де адамдарға "Мен сізге жақсы өмір ұсынамын" десе, Гитлер оларға "Мен сізге күрес, қауіп және өлім ұсынамын" деді, нәтижесінде бүкіл халық оның аяғына жығылды". Оруэллдің шолуы 1939 жылғы Молотов-Риббентроп келісімінен кейін жазылды, онда Гитлер екі ел арасындағы он жылдан астам үрейлі риторика мен қауіп-қатерлерден кейін КСРО-мен татуласты. Келісімге сәйкес, Оруэлл Англия нацистік шабуыл қаупіне тап болады және Ұлыбритания Гитлер идеяларының тартымдылығын бағалап тастамауы керек деп сенді. 1943 жылы шыққан "Отардың қатері" атты кітабында австриялық ғалым Эрик фон Кюнельт Леддин Гитлердің "Менің күресім" және басқа да кітаптардағы идеяларын "прогрессивті ойдың абсурдқа дейін жеткізілген түрі" деп сипаттады және Гитлердің "жаңалықсыз ойлау қабілетінің таңғажайып жетіспеушілігін" көрсетті, оның Гитлер ешқандай жаңа идея ұсынбағанын, тек "көне идеяларды жаңадан ашқандай қайталайтын шебер" екенін көрсетті. Гитлердің мақсаты, деп жазды Куэнельт Леддин, саяси мақсаттарға жету үшін жеке тұлғаны жою болып табылады.

Mein Kampf, in essence, lays out the ideological program Hitler established for the Holocaust, by identifying the Jews and "Bolsheviks" as racially and ideologically inferior and threatening, and "Aryans" and National Socialists as racially superior and politically progressive. Hitler's revolutionary goals included expulsion of the Jews from Greater Germany and the unification of German peoples into one Greater Germany. Hitler desired to restore German lands to their greatest historical extent, real or imagined. Due to its racist content and the historical effect of Nazism upon Europe during World War II and the Holocaust, it is considered a highly controversial book. Criticism has not come solely from opponents of Nazism. Italian fascist dictator and Nazi ally Benito Mussolini was also critical of the book, saying that it was "a boring tome that I have never been able to read" and remarking that Hitler's beliefs, as expressed in the book, were "little more than commonplace clichés". The German journalist Konrad Heiden, an early critic of the Nazi Party, observed that the content of Mein Kampf is essentially a political argument with other members of the Nazi Party who had appeared to be Hitler's friends, but whom he was actually denouncing in the book's content — sometimes by not even including references to them. The American literary theorist and philosopher Kenneth Burke wrote a 1939 rhetorical analysis of the work, The Rhetoric of Hitler's "Battle", which revealed an underlying message of aggressive intent. The American journalist John Gunther said in 1940 that compared to autobiographies such as Leon Trotsky's My Life or Henry Adams's The Education of Henry Adams, Mein Kampf was "vapid, vain, rhetorical, diffuse, prolix." However, he added that "it is a powerful and moving book, the product of great passionate feeling". He suggested that the book exhausted curious German readers, but its "ceaseless repetition of the argument, left impregnably in their minds, fecund and germinating". In March 1940, British writer George Orwell reviewed a then recently published uncensored translation of Mein Kampf for The New English Weekly. Orwell suggested that the force of Hitler's personality shone through the often "clumsy" writing, capturing the magnetic allure of Hitler for many Germans. In essence, Orwell notes, Hitler offers only visions of endless struggle and conflict in the creation of "a horrible brainless empire" that "stretch[es] to Afghanistan or thereabouts". He wrote, "Whereas Socialism, and even capitalism in a more grudging way, have said to people 'I offer you a good time,' Hitler has said to them, 'I offer you struggle, danger, and death,' and as a result a whole nation flings itself at his feet." Orwell's review was written in the aftermath of the 1939 Molotov–Ribbentrop Pact, when Hitler made peace with the USSR after more than a decade of vitriolic rhetoric and threats between the two nations; with the pact in place, Orwell believed, England was now facing a risk of Nazi attack and the UK must not underestimate the appeal of Hitler's ideas. In his 1943 book The Menace of the Herd, Austrian scholar Erik von Kuehnelt Leddihn described Hitler's ideas in Mein Kampf and elsewhere as "a veritable reductio ad absurdum of 'progressive' thought" and betraying "a curious lack of original thought" that shows Hitler offered no innovative or original ideas but was merely "a virtuoso of commonplaces which he may or may not repeat in the guise of a 'new discovery.'" Hitler's stated aim, Kuehnelt Leddihn writes, is to quash individualism in furtherance of political goals:

1940-шы жылдардың аяғы мен 1950-ші жылдардың басында бірнеше томдық "Екінші дүниежүзілік соғыс" еңбегінде Уинстон Черчилль Гитлер билікке келгеннен кейін "Менің күресімнен" басқа ешқандай кітапты мұндай жан-жақты зерттеуге лайық деп санамады.

Кейінгі талдау

Сыншы Джордж Штайнер "Менің күресімді" Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейінгі неміс мәдениетінің дағдарысының нәтижесінде жарық көрген бірнеше кітаптың бірі деп санайды. Осыған ұқсас, философ Эрнст Блохтың "Утопия рухы" (1918), тарихшы Освальд Шпенглердің "Батыстың құлдырауы" (1918), теолог Франц Розенцвайгтің "Құтқарылу жұлдызы" (1921), теолог Карл Барттың "Римдіктерге жолданған хат" (1922) және философ Мартин Хайдеггердің "Былық және уақыт" (1927) еңбектерін де атауға болады.

Аудармашылардың сын-пікірлері

Бірқатар аудармашылар Гитлердің "Менің күресім" атты еңбегіндегі тілдің нашарлығына назар аударған. 2021 жылғы француз тіліндегі сындық басылымын аударған Оливье Маннони түпнұсқа неміс мәтіні туралы: "Тұтасқан, түсініксіз дөңгелек, оны аударуда адам ақылынан айырылуы мүмкін" деді, сондай-ақ бұрынғы аудармалар тілді түзету арқылы Гитлердің "бір-біріне үйлесімді және грамматикалық жағынан дұрыс ойлау қабілеті" бар "мәдени адам" деген жалған ой тудырғанын айтты. Ол былай деді: "Мен үшін бұл мәтінді әдемілеу – қылмыс."

Неміс тіліндегі басылымдар тарихы

Гитлер билік құрған кезде (1933–1945), «Менің күресім» кітабы үш кең таралған нұсқада жарық көрді. Біріншісі, Volksausgabe немесе Халықтық басылым, кітаптың түпнұсқа мұқабасымен жабылған шаңқапшықпен келді, ал астыңғы жағы теңіз көгі түсті, мұқабасында алтын түсті свастика белгісіндегі бүркіт бейнеленген. Hochzeitsausgabe, яки Той басылымы, облыстың мөрі алтынмен басылған пергамент сияқты мұқабасы бар қоржыншада беріліп, үйлену тойындағы жаңа жұбайларға тегін таралды. 1940 жылы Tornister Ausgabe, немесе Сөмке басылымы жарық көрді. Бұл нұсқа ықшам, бірақ толыққанды, қызыл мұқабамен шығарылды және пошта арқылы майдандағы жақындарына жіберуге арналды. Осы үш басылым екі томды бір кітапқа біріктірді. 1939 жылы Гитлердің 50 жылдығына арналған арнайы басылым жарық көрді. Бұл басылым Jubiläumsausgabe, яки мерекелік басылым деп аталды. Ол қою көк және ашық қызыл мұқабамен, ал мұқабасында алтын семсермен шығарылды. Бұл кітаптың бірінші және екінші томдарын қамтыды. Ол кішігірім және кең таралған Volksausgabe-ге қарағанда, салтанатты нұсқа саналды. Гитлер билігі кезінде кітап екі томдық жинақ ретінде де сатылды, ол жұмсақ және қатты мұқабамен қолжетімді болды. Жұмсақ мұқабалы нұсқада кітаптың түпнұсқа мұқабасы болды (осы мақаланың жоғары жағындағы суретте көрсетілгендей). Қатты мұқабалы нұсқасының арқасы былғарыдан, ал мұқабасы матамен қапталған. Мұқаба мен арқасында үш қоңыр емен жапырағының суреті бейнеленген.

2016 жылғы сын басылым

Гитлер өзінің қалған байлығы мен мүлкімен бірге кітапқа құқықтарды неміс мемлекетіне қалдырды. Гитлердің ресми тұрғылықты жері Мюнхенде болғандықтан, авторлық құқық Бавария үкіметіне берілді, ол оны қайта басып шығаруға рұқсат бермеді. Авторлық құқықтың мерзімі 2015 жылдың 31 желтоқсанында аяқталды. 2010 жылдың 3 ақпанында Мюнхендегі Қазіргі заманғы тарих институты (IfZ) 2015 жылы мектептер мен университеттерде білім беру мақсатында мәтіннің түсіндірмеленген нұсқасын қайта жариялау жоспарларын жариялады. Кітап соңғы рет 1945 жылы Германияда басылып шыққан болатын. IfZ авторлық құқықтың мерзімі аяқталғанға дейін беделді түсіндірмелі басылым алу үшін қайта жариялау қажет деп мәлімдеді, бұл неонацистік топтардың өз нұсқаларын жариялауына жол ашады. Алайда Баварияның ғылым министрі Вольфганг Хьюбиш 2010 жылы "Баварияның авторлық құқығы жойылған соң, шарлатандар мен неонацистердің бұл атақты кітапты өздеріне иеленуі қаупі бар" деп, сыншыл басылымды қолдады. 2013 жылдың 12 желтоқсанында Бавария үкіметі түсіндірме басылымға қаржылық қолдау көрсетуді тоқтатты. Аударманы дайындап отырған IfZ компаниясы авторлық құқықтың қолданысы аяқталғаннан кейін оны жариялауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. IfZ "Менің күресімнің" 2016 жылы жарыққа шығатын нұсқасын жоспарлаған. Британдық еврейлер депутаттары кеңесінің вице-президенті Ричард Вербер 2015 жылы кеңес қайта жариялаудың академиялық және білім беру құндылығына сенетінін мәлімдеді. "Біз, әрине, Гитлерді дәріптеу немесе Холокосты кез келген түрде төмендету әрекетіне өте абай боламыз", - деп мәлімдеді Вербер The Observer газетіне. "Бұл олай емес. Мен кейбір еврей топтарының ашуы мен үрейленуі мүмкін екенін түсінемін, бірақ бұл тарихи тұрғыдан қаралып, оны мән-жайға байланысты жасалып жатқан сияқты". "Менің күресімнің" аннотацияланған басылымы 2016 жылдың қаңтар айында Германияда жарық көріп, Amazon-ның неміс сайтында бірнеше сағат ішінде сатылып кетті. Екі томдық басылымға 3500-ге жуық жазба жазылған, оның көлемі 2000 бетке жуық еді. Герхард Вайнбергтің айтуынша, тараумен бірге берілген түсіндірме басылымдағы ақпарат әдетте тараудың қашан жазылғандығы туралы, бірақ "кейбір жағдайларда" тараудың сипаты мен дәлелі туралы түсініктеме бар. Кітаптың жарық көруі Германияда қоғамдық пікірталасқа әкелді және еврей топтарының реакциясы екіге бөлінді, кейбіреулері оны жариялау туралы шешімді қолдады, ал басқалары қарсы болды. Бұрын неміс билігі оның қайта жариялануы неонацистік сезімді қозғайды деген қауіптеніп, мәтінге қол жеткізуді шектейді деп мәлімдеген болатын. Кейбір кітап дүкендері кітапты қоймаға қоймақ емес екенін мәлімдеді. Берлиндегі кітап дүкені Дуссманн бір данасының тарих бөлімінде сатылатындығын, бірақ жарнамаланбайтынын және қосымша даналар тек тапсырыс бойынша ғана сатылатындығын мәлімдеді. 2017 жылдың қаңтарына дейін неміс тіліндегі түсіндірме басылымның 85 000-нан астам данасы сатылған. Герхард Вайнберг бұл басылымның әдеттегідей оң пікірін жазып, редакторлардың пікірлерін ғана емес, түпнұсқа мәтініндегі өзгерістерді де енгізуді мақтады. Ол сегізінші және тоғызыншы тараулардағы сияқты жазбалардың Гитлер саясатқа кірген кезіндегі жағдайға қатысты "өте пайдалы болатынын" айтты және 11-тараудағы ("Халық және нәсіл") жазбаларды да "кең және өте пайдалы" деп мақтады. Теріс жағынан, Вайнберг редакторлардың бір жерде қате түзетулер жасағанын, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс қатыгездіктері туралы ақпараттық кітапты жіберіп алғанын, нацистік мүшелік туралы зерттеуді тым кеш енгізгенін және Гитлер туралы өзінің барлық еңбектері библиографияда аталмағандығын айтты. 1945 жылға дейін төрт толық аударма, газеттердегі үзінділер, памфлеттер, үкіметтік құжаттар мен басылмаған баспаға шығарылған мәтіндер жасалды. Олардың барлығы оның баспасынан ресми түрде мақұлдаған жоқ. Соғыстан кейін 1943 жылы шыққан Ральф Манхайм аудармасы ең көп таралған аударма болды, бірақ басқа аудармалар да тарала берді.

Along with the rest of his wealth and property, Hitler left the rights to the book to the German state. As Hitler's official place of residence was in Munich, the copyright passed to the government of Bavaria, which refused to allow it to be republished. The copyright ran out on December 31, 2015. On 3 February 2010, the Institute of Contemporary History (IfZ) in Munich announced plans to republish an annotated version of the text, for educational purposes in schools and universities, in 2015. The book had last been published in Germany in 1945. The IfZ argued that a republication was necessary to get an authoritative annotated edition by the time the copyright ran out, which might open the way for neo Nazi groups to publish their own versions. However, the Bavarian Science Minister Wolfgang Heubisch supported a critical edition, stating in 2010: "Once Bavaria's copyright expires, there is the danger of charlatans and neo Nazis appropriating this infamous book for themselves." On 12 December 2013, the Bavarian government cancelled its financial support for an annotated edition. IfZ, which was preparing the translation, announced that it intended to proceed with publication after the copyright expired. The IfZ scheduled an edition of Mein Kampf for release in 2016. Richard Verber, vice president of the Board of Deputies of British Jews, stated in 2015 that the board trusted the academic and educational value of republishing. "We would, of course, be very wary of any attempt to glorify Hitler or to belittle the Holocaust in any way," Verber declared to The Observer. "But this is not that. I do understand how some Jewish groups could be upset and nervous, but it seems it is being done from a historical point of view and to put it in context." The annotated edition of Mein Kampf was published in Germany in January 2016 and sold out within hours on Amazon's German site. The two volume edition included about 3,500 notes and was almost 2,000 pages long. Usually, according to Gerhard Weinberg, the information in the annotated edition that accompanies a chapter is mostly about when the chapter was written, though "in some cases" there is commentary on the nature and argument of the chapter. The book's publication led to public debate in Germany, and divided reactions from Jewish groups, with some supporting, and others opposing, the decision to publish. German officials had previously said they would limit public access to the text amid fears that its republication could stir neo Nazi sentiment. Some bookstores stated that they would not stock the book. Dussmann, a Berlin bookstore, stated that one copy was available on the shelves in the history section, but that it would not be advertised, and more copies would be available only on order. By January 2017, the German annotated edition had sold over 85,000 copies. Gerhard Weinberg wrote a generally positive review of the annotated edition, praising the choice to include not only editors' comments but also changes of the original text. He said that notes such as those of chapters eight and nine "will be extremely helpful" about the situation in the time of Hitler's entry into politics and lauded the notes to chapter 11 ("People and Race") as "extensive and very helpful" as well. On the negative side, Weinberg observed that the editors make a false correction at one point; that they miss an informative book on German atrocities during World War I; that they include a survey of Nazi membership too late; and that all of his own work on Hitler goes unmentioned in the bibliography. No fewer than four full translations were completed before 1945, as well as a number of extracts in newspapers, pamphlets, government documents and unpublished typescripts. Not all of these had official approval from his publishers, Eher Verlag. Since the war, the 1943 Ralph Manheim translation has been the most commonly published translation, though other versions have continued to circulate.

Қазіргі қолжетімділік

Өзін-өзі өлтірген кезде Гитлердің ресми тұрғын үйі Мюнхенде болды, нәтижесінде оның барлық мүлігі, соның ішінде "Менің күресім" кітабына құқықтар Бавария мемлекетіне өтті. Бавария үкіметі Германияның федералды үкіметімен келісіп, Германияда кітапты көшіруге және басып шығаруға тыйым салды. Ол басқа елдерде де көшіру мен басып шығаруға қарсы болды, бірақ бұл әрекеттер аз нәтиже берді. Германия авторлық құқығына сәйкес, кітаптың толық мәтіні автордың қайтысынан кейін 70 жыл өткен соң, 2016 жылдың 1 қаңтарында жалпыға иелікке көшті. Германияда кітапты иелену және сатып алу қылмыс емес. Ескі даналарды сату да заңды, егер ол "кешірушілікке және соғысқа шақыру" мақсатында болмаса. Атап айтқанда, өңдемелген басылым конституцияға қайшы ұйымдардың насихат құралдарын таратуға тыйым салатын Германия Қылмыстық кодексінің (StGB) 86-бабына бағынбайды, себебі ол "конституцияға дейінгі туынды" болып табылады және 1979 жылғы Германия Федералдық сотының шешіміне сәйкес, бостандық пен демократиялық құрылымға қарсы келе алмайды. Көптеген Германия кітапханаларында "Менің күресім" кітабының кеңінен түсіндірілген және үзінділерден құралған нұсқалары бар. 2008 жылы Германиядағы еврейлер орталық кеңесінің бас хатшысы Стефан Крамер кітапқа салған тыйымды алып тастауды ғана емес, сонымен қатар мәтінді редакциялау және түсіндіруде ұйымының көмегін ұсынды, кітапты барлығына онлайн қолжетімді ету уақыты келді деді. Басқа елдерде әртүрлі шектеулер мен ерекше жағдайлар қолданылады.

Франция

1934 жылы француз үкіметі ресми емес түрде рұқсатсыз аударманың жариялануына қаржылық қолдау көрсетті. Ол ескерту ретінде жазылған және Маршал Ляутидің сынды пікірлерімен бірге келді ("Әр француз бұл кітапты оқуы керек"). Оны оңшыл баспагер Фернан Сорлот LICRA белсенділерімен келісім бойынша басып шығарды, олар "әсерлі адамдарға" ұсыну үшін 5000 данасын сатып алды; алайда, көпшілігі кітапты қарапайым сыйлық ретінде қарастырып, оқымады. Нацистер оны тыйым салуға тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Автор ретінде Гитлер және оның неміс баспагері Эхер Верлаг авторлық құқықты бұзу фактісі бойынша Францияның коммерциялық сотына шағымдануға мәжбүр болды. Гитлердің талабы қанағаттандырылып, барлық кітаптар тәркіленді, басылымдар жойылды және кітап сатушыларға осы кітапты ұсынуға тыйым салынды. Дегенмен, кітаптардың көп бөлігі бұрыннан жеткізіліп, Сорлоттың жасырын сатуда қалды. Соғыстан кейін Фернан Сорлот Бавария штатының рұқсатынсыз, авторлық құқығына иелік етуші мемлекетке тиесілі болған шығарманы қайта өңдеп, қайта басып шығарды және сатуын жалғастырды. 1970-ші жылдары Франциядағы оңшыл радикализмнің күшеюі және Холокостты жоққа шығаруға бағытталған еңбектердің көбеюі "Менің күресімді" сот бақылауына алды, және 1978 жылы LICRA баспагерге қарсы антисемитизмді қоздырды деген айыппен сотқа шағым түсірді. Сорлот "айтарлықтай сомада айыппұл" төледі, бірақ сот оған мәтінге тиісті ескертулер мен түсіндірмелер қоса отырып, шығарманы жариялауды жалғастыруға рұқсат берді. 2016 жылдың 1 қаңтарында, Гитлер қайтыс болғаннан кейін 70 жыл өткен соң, "Менің күресім" Францияда жалпыға қолжетімді болды.

Үндістан

1928 жылы Үндістанда алғаш рет жарық көргеннен бері «Менің күресім» жүздеген басылымда жарық көріп, 100 000-нан астам данасы сатылған. «Менің күресім» хинди, гуджарати, малаялам, тамил, маратхи және бенгал тілдеріне аударылған. 1992 жылы Баласахеб Тхакерэй (Мумбайдағы тәртіпсіздіктерге бірнеше апта қалғанда) және 1949 жылы (Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германия жеңілгеннен кейін төрт жыл өткен соң) Вир Саваркар: «Егер «Менің күресім» кітабынан «еврей» деген сөзді алып тастап, орнына «мұсылман» деп жазсаңыз, мен соған сенемін» деген. Тіпті Индира Гандинің төтенше жағдай кезінде тұтқындалған Лал Кришна Адвани өзінің түрме күнделігінде «Менің күресім» кітабын атап өткен. Сонымен қатар, Үндістанда Адольф Гитлер болашақ бизнес-лидерлер мен бизнес мектептері үшін «үлгі» ретінде таныла бастаған кезде, ол «өзін-өзі жетілдіру кітабы», «менеджмент гуруы», «бизнес стратегиясының үлгісі» және «менеджмент стратегиясы бойынша нұсқаулық» ретінде қарастырылды, кейде Спенсер Джонсонның «Кім менің ірімшігімді жылжытты?» кітабымен салыстырылды. Шындығында, үнді бизнес студенттерінің сұранысы артып (олар үшін бұл «шабыттандырды»), сатылымы да өсті. Нагаленд штатының Димапур қаласындағы Салезиан жоғары білім колледжінің философия профессоры Дж. Курувачира: «Бұл кітап индуист ұлтшыл БЖП-ға шабыт көзі» деді, сондай-ақ «кітаптың танымалдығы саяси себептерге байланысты» екенін, әсіресе 2014 жылдан бері Нарендра Моди басқаруымен БЖП үкіметі кезіндегі Нью-Делидегі теміржол стансалары мен кітап дүкендерінде айтты.

Израиль

"Менің күресім" кітабынан үзінді еврей тілінде алғаш рет жарияланды. Кітаптың толық аудармасы 1995 жылы Иерусалимдегі Еврей университетімен басылды. Аудармашы – Венада туған, зейнеткер мұғалім және Холокосттан аман қалған Дэн Ярон.

Латвия

1995 жылдың 5 мамырында кішкентай латвиялық «Vizītkarte» баспасынан шыққан «Менің күресім» кітабының аудармасы кітап дүкендерінде пайда бола бастады, бұл латвия билігінің реакциясын тудырды. Олар кітап дүкендеріне жеткен шамамен 2000 данасын тәркілеп, баспа директоры Петерис Лауваны расизмге қарсы заңды бұзды деген айыппен соттады. Қазіргі таңда «Менің күресім» кітабын Латвияда жариялауға тыйым салынған. 2018 жылдың сәуір айында бірнеше орыс тілді жаңалықтар сайттары («Baltnews», «Zvezda», «Sputnik», «Komsomolskaya Pravda» және «Komprava» сияқты) Адольф Гитлердің Латвияда Гарри Поттерден гөрі танымал болғанын хабарлады. Бұл туралы латвиялық онлайн кітап сауда платформасы ibook.lv мәлімдеді, онда «Менің күресім» кітабы «Соңғы 7 күндегі ең көп таралған кітаптар» тізімінде бірінші орынға шыққан. Polygraph.info жүргізген зерттеуде бұл мәлімдеме «жалған» деп танылды. Зерттеуге сәйкес, ibook.lv сол кезде Латвияда 878-ші ең танымал веб-сайт және 149-шы ең танымал сауда сайты болған. Сонымен қатар, сайтта жеке тұлғалардан 4 дана ғана сатылымда болды және кітапты сатып алуға ниет білдірген пайдаланушылар жоқ. Сот шешімімен 1980 жылдардан бері сатуға тыйым салынған. Дегенмен, 2018 жылдың қыркүйегінде голландтық «Prometheus» баспасы 2016 жылғы неміс аудармасының академиялық басылымын, голланд тарихшыларының кеңейтілген кіріспелері мен түсіндірмелерімен бірге ресми түрде жариялады. Бұл кітап Екінші дүниежүзілік соғыстан бері алғаш рет Нидерландыда кеңінен қолжетімді болды.

Румыния

1993 жылдың 20 сәуірінде Румынияның Демократиялық аграрлық партиясының вице-президентінің қолдауымен Сибиу қаласындағы Тынық мұхит баспасы «Менің күресім» кітабының румын тіліндегі басылымын шығара бастады. Жергілікті билік дереу кітап сатуға тыйым салып, қылмыстық кодекстің 166-бабына сілтеме жасай, барлық даналарын тәркіледі. Бірақ, 1993 жылдың 27 мамырында бас прокурор апелляциялық шағым бойынша бұл тыйымды жойды. Бас раввин Мозес Розен наразылық білдірді, ал 1993 жылдың 10 шілдесінде президент Иоан Илиеску бас прокурорға жазбаша түрде кітапты қайтадан басылуын тоқтатып, нарықтан шығаруды сұрады. 1993 жылдың 8 қарашасында бас прокурор Илиескудің өтінішін қабылдамады, кітапты фашистік пропаганда емес, ақпарат тарату актісі деп мәлімдеді. Илиеску бұл жауапқа «қатаң заң тұрғысынан» наразы болғанмен, осымен мәселе аяқталды.

Ресей

Кеңес Одағында "Менің күресім" 1933 жылы Григорий Зиновьевтің аудармасында жарық көрді. Ресей Федерациясында "Менің күресім" 1992 жылдан бері кем дегенде үш рет жарық көрді; орыс тіліндегі мәтін веб-сайттарда да қолжетімді. 2006 жылы Ресейдің Қоғамдық палатасы кітапқа тыйым салуды ұсынды. 2009 жылы Ресей Ішкі істер министрлігінің Санкт-Петербургтегі филиалы кітаптың түсіндірмелермен жабдықталған және гиперсілтемелермен байланыстырылған орыс тіліндегі аудармасын тарихнамалық веб-сайттан алып тастауды сұрады. 2010 жылдың 13 сәуірінде "Майн Кампф" экстремизмді насихаттау негізімен заңсыз деп жарияланды.

Швеция

"Менің күресім" 1945 жылдан бері бірнеше рет қайта басылды; 1970, 1992, 2002 және 2010 жылдары. 1992 жылы Бавария үкіметі кітапты жариялауды тоқтатуға тырысты, бірақ іс Швецияның Жоғарғы сотына жеткізілді. Соның шешімімен кітап авторлық құқықпен қорғалған, алайда авторлық құқықтың иесі белгісіз (Бавария мемлекеті емес) және 1934 жылғы алғашқы шведтік баспа компаниясы құрылмаған деп танылды. Сондықтан Бавария үкіметінің талабы қабылданбады. 1970 жылғы басылымдағы өзгерістер тек тілдік болды және жаңа швед стандартына сәйкес жасалды.

Түркия

"Менің күресім" (түрікше: Kavgam) 2005 жылы Түркияда екі айдың ішінде 100 000 данаға дейін сатылды. Сарапшылар мен баға берушілер кітаптың сатылуын ұлтшылдықтың және АҚШ-қа қарсы көңіл күйдің күшеюімен байланыстырады. "Шалм" газетінің мәлімдемесінше, бұл "Орта Шығыстағы жағдай, Израиль-Палестина мәселесі және Ирактағы соғыс" салдарынан болды. Анкара университетінің саясаттанушысы Доғу Эргил, оңшыл ультраұлтшылдар мен экстремистік исламистер ортақ тіл тапты деді – "олардың болашаққа қатысты ортақ жоспары жоқ, бірақ оларды ортақ алаңдаушылық, қорқыныш және жек көру біріктіреді".

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында "Менің күресім" кітабы көптеген қоғамдық кітапханаларда табылады және оны сатып алуға, сатуға, айырбастауға болады: ол АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуімен, сөз және баспасөз бостандығының негізінде қорғалады. АҚШ үкіметі 1942 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Дұшпанмен сауда" заңы бойынша авторлық құқықты тәркіледі, ал 1979 жылы кітаптың АҚШ баспашысы Houghton Mifflin 28 CFR 0.47 талаптарына сәйкес үкіметтен құқықтарды сатып алды. Жыл сайын 15 мыңнан астам данасы сатылады.

Палестиналық аумақтар

1999 жылы «Менің күресім» кітабы аль-Хаят әл-Жадида газетінің мәліметінше, Палестина аумақтарында ең көп сатылған алтыншы кітап деп тізілді. Араб тіліне аудармасын Рамалла қаласындағы «Аль Шурук» кітап таратушы компания таратты.

Мысыр

Мысырда бұл кітап алғаш рет 1937 жылы араб тіліне аударылды. 1963 жылы жаңа аудармасы шықты, ол 1995 жылы қайта басылды. Сондай-ақ кітап 2007, 2021 және 2023 жылдары Каирдегі мемлекеттік кітап көрмелерінде сатылымға қойылды.

Онлайн қол жетімділігі

1999 жылы Саймон Визенталь орталығы кітаптың Amazon және Barnes & Noble сияқты ірі онлайн кітап сатушылар арқылы Германияда қолжетімді екенін растады. Қоғамдық наразылықтан кейін екі компания да Германиядағы мекенжайларға осы сатуды тоқтатуға келісті. 2020 жылдың наурызында Amazon өз платформасында «Менің күресім» және басқа да бірнеше нацистік басылымдардың жаңа және қолданылған түпнұсқаларын сатуға тыйым салды. Аталған кітап Barnes and Noble веб-сайтында әлі де қолжетімді. Ол сонымен қатар неміс тіліндегідей, бірнеше тілде Internet Archive-де де қолжетімді. Кітаптың алғашқы толық ағылшын тіліне аудармасын 1939 жылы Джеймс Винсент Мерфи жариялаған. Мерфидің кітапқа жасаған аудармасы Project Gutenberg Australia сайтында тегін қолжетімді.

Жалғасы

1928 жылғы сайлауда партияның нашар көрсеткенінен кейін Гитлер жеңілістің себебі – халықтың оның идеяларын дұрыс түсінбегендігі деп ойлады. Одан кейін ол Мюнхенге "Менің күресім" кітабының жалғасын жазу үшін, оның идеяларын кеңейту және сыртқы саясатқа көбірек назар аудару үшін кетті. Алғашқыда 200 беттік қолжазбаның тек екі данасы жасалды, олардың біреуі ғана жарияланды. Нацистік кезеңде бұл құжат өңделмеді де, жарияланбады да, сондықтан ол Zweites Buch, яки "Екінші кітап" деп белгілі болды. Құжатты қатаң құпия сақтау үшін 1935 жылы Гитлер оны бомбалаудан қорғалатын жалда сақтауды бұйырды. Ол 1945 жылы американдық офицер тауып алғанға дейін сол жерде қалды. 1945 жылы табылған құжаттың түпнұсқа екені нацистік "Эхер Верлаг" баспасының бұрынғы қызметкері Йозеф Берг және АҚШ Армиясының резервтегі бұрынғы бригадир-генералы, сондай-ақ Нюрнберг соғыс қылмыстары процесінің бас кеңесшісі Телфорд Тейлор растады. 1958 жылы американдық тарихшы Герхард Вайнберг Zweites Buch-ті АҚШ мұрағаттарынан тапты. Американдық баспагерді таба алмағандықтан, Вайнберг өзінің ұстазы Ханс Ротфельске Мюнхендегі Заманауи тарих институтында және оның әріптесі Мартин Бросзатқа жүгінді, олар 1961 жылы Zweites Buch-ті жариялады. 1962 жылы Нью-Йоркте пираттық ағылшын тіліндегі басылым шықты. Алғашқы ресми ағылшын тіліндегі басылым 2003 жылға дейін жарық көрген жоқ ("Гитлердің екінші кітабы: Mein Kampf-тың жарияланбаған жалғасы").