Кіріспе

Күн уақытының атом уақытынан ауытқуының өзгеруін өлшеу. Күннің ұзақтығындағы ұзақ мерзімді өзгеріс.

Нақты уақытты есептеуде ΔT (Delta T, delta T, deltaT немесе DT) – Жердің айналу периодының Халықаралық атом уақытының (86,400 секунд) белгіленген ұзындығынан жинақталған ауытқуының өлшемі. Формальды түрде ΔT – уақыт айырмашылығы: 1=ΔT = TT − UT, яғни ғаламдық уақыт (UT, Жердің айналуымен анықталады) пен жер уақыты (TT, Жердің айналуынан тәуелсіз) арасындағы айырма. ΔT мәні 1902 жылдың басында шамамен нөлге тең болды; 2002 жылы шамамен 64 секундті құрады. Осы ғасыр ішінде Жердің айналуы атомдық уақытпен есептелетін күндерге қарағанда 64 секундқа ұзаққа созылды. Күн ұзақтығының ұзақ мерзімді өзгерісімен қатар, күн ұзақтығының қысқа мерзімді ауытқулары (Δτ) да бар, олар жеке қарастырылады. 2017 жылдың басынан бері күннің ұзақтығы дәстүрлі мәнге өте жақын болды және ΔT 69 секундтың жарты секунды ішінде қалды.

Есептеу

Жердің айналу жылдамдығы – , ал күн бір айналым кезеңіне сәйкес келеді. Айналу үдеуі айналым кезеңінің өзгеру жылдамдығын береді, ол әдетте күніне миллисекундтармен ғасыр сайын (ms/күн/ғс деп жазылады, (ms/күн)/ғс ретінде түсініледі) көрсетіледі. 1=α интегралдау ΔT-нің уақытқа қатысты өрнегін береді.

Әлемдік уақыт

Әлемдік уақыт – Жердің айналуына негізделген уақыт шкаласы. Жердің айналуы қысқа мерзімдерде (күндерден ғасырға дейін) біршама ретсіз болғандықтан, оған негізделген кез келген уақыттың дәлдігі 108-ден 1-ге артық болмайды. Дегенмен, көп ғасырлар бойы үлкен әрі тұрақты әсер байқалды: Жердің айналу жылдамдығы үздірілмей баяулап келеді. Бұл айналу жылдамдығының өзгеруі екі негізгі күштің әсерінен туындайды – бірі жылдамдықты азайтады, екіншісі арттырады. Ұзақ мерзімді алғанда, басым күш – Жердің айналу жылдамдығын баяулататын мұхит ағындарының (tidal friction) әсері. Ол шамамен 1=α = +2.3 мс/күн/цикл немесе мс/цикл құрайды, бұл өте кішкентай бөлшек өзгеріс, +7.3e 13 күн/күн-ге тең. Жылдамдықты арттыруға бағытталған ең маңызды күш – соңғы мұз дәуірінің соңында континенттік мұз қабаттарының еруі салдарынан туындаған құбылыс деп есептеледі. Бұл олардың үлкен салмағын алып тастады, нәтижесінде мұздың астындағы жер полярлық аймақтарда көтеріле бастады. Бұл әсер әлі де жалғасуда және изостатикалық тепе-теңдікке жеткенше тоқтамайды. Бұл "мұздықтан кейінгі көтерілу" (post glacial rebound) массаны Жердің айналу осіне жақындатады, бұрыштық импульстің сақталу заңына сәйкес, Жердің айналуын жылдамдатады – бұл мұз үстінде сырғанаушының қолын денесіне жақындату арқылы жылдам айналуына ұқсас. Модельдер бұл әсердің шамамен −0.6 мс/күн/цикл құрамын көрсетіп тұр. Осы екі әсерді ескерсек, Жердің айналуының жалқы (іс жүзінде баяулау) үдеуі немесе орташа күн ұзақтығының өзгеруі +1.7 мс/күн/цикл немесе +62 с/цикл2 немесе +46.5 нс/күн2 құрайды. Бұл көрсеткіш соңғы 27 ғасырдың астрономиялық жазбаларынан алынған орташа мәнмен сәйкес келеді.

Жердегі уақыт

Жердегі уақыт – бұрынғы Эфемерид уақытымен (ET) үзіліссіздікті қамтамасыз ету үшін анықталған теориялық біркелкі уақыт шкаласы. ET – тәуелсіз уақыт айнымалысы, 1948–1952 жылдары сол кезде мүмкін болғанша гравитациялық біркелкі уақыт шкаласын құру мақсатымен ұсынылған (және қабылдануы келісілген), ал оның анықтамасы Саймон Ньюкомбтың Күн кестелеріне (1895) байланысты, белгілі бір байқалған айырмашылықтарды ескере отырып, жаңаша интерпретацияланды. Ньюкомбтың кестелері 1900 жылдан 1983 жылға дейінгі Күннің барлық астрономиялық эфемеридтерінің негізін құрады: олар бастапқыда Гринвич орта уақыты және орташа күннің ұзындығымен (mean solar day) өрнектелді (және жарияланды), бірақ кейіннен, 1960–1983 жылдар аралығындағы кезеңге қатысты, 1948–1952 жылдардағы қабылданған ET ұсынысына сәйкес ET ретінде қарастырылды. ET, өз кезегінде, қазіргі заманғы нәтижелерге сүйене отырып, 1750 және 1890 жылдар арасындағы орташа күн уақытына (1820 жылға центрленген) жақын деп қарастырылады, себебі осы кезеңде Ньюкомбтың кестелеріне негіз болған байқаулар жүргізілді. TT қатаң түрде біркелкі болғанымен (SI секундына негізделген, әр секунд басқасымен бірдей), ол іс жүзінде Халықаралық атомдық уақыт (TAI) арқылы 1014-тен шамамен 1 бөлігінің дәлдігімен іске асырылады.

Жердің айналу жылдамдығы

Жердің айналу жылдамдығын уақыт алу үшін интеграциялау керек, бұл Жердің бұрыштық орны (әсіресе, Гринвич меридианының шамалы орта күнге қатысты бағыты). +1,7 мс/күн/цикл интеграциялау және алынған параболаны 1820 жылға ортаға қою ΔT үшін секундты береді (бірінші жуықтау бойынша). Жалпы күн тұтылуын пайдалана отырып, ΔT-ның тарихи өлшемдері шамамен -500 жылы (501 б.з.д.) +17190 с, 0 жылы (1 б.з.д.) +10580 с, 500 жылы +5710 с, 1000 жылы +1570 с және 1500 жылы +200 с құрайды. Телескоптың ойдағыдай табылуынан кейін, Айдың жұлдыздарды жабуын бақылау арқылы өлшеулер жасалды, бұл ΔT үшін тығыз араласқан және дәл мәндерді алуға мүмкіндік берді. ΔT 1680 және 1866 жылдар аралығында +11 ± 6 с деңгейіне жеткенше төмендеді. 1902 жылға дейінгі шамамен үш онжылдық бойы ол теріс болды, -6,64 с-қа жетті. Содан кейін 2000 жылдың қаңтарында +63,83 с, 2018 жылдың қаңтарында +68,97 с, 2020 жылдың қаңтарында +69,361 с-қа дейін өсті. 2019 жылдың шілдесінде 69,358 с-тан қыркүйек және қазан айларында 69,338 с-қа азайып, қараша және желтоқсан айларында қайта өскендіктен, UTC UT1-ді бір секундтық түзетулермен қадағаласа, UTC-ге одан да көп секундтар қосу қажет болады. (UTC үшін қазір қолданылатын СИ секунды қабылданғанда, орташа күн уақытының секундының қазіргі мәнінен сәл қысқа болды.) Физикалық тұрғыдан алғанда, Ғаламдық уақыт бойынша Гринвич меридианы Жер уақыты бойынша меридианнан әрқашан шығысқа қарай, өткенде де, болашақта да орналасқан. +17190 с немесе шамамен 4 3/4 сағат 71,625°E-ге сәйкес келеді. Бұл дегеніміз, -500 (501 б.з.д.) жылы Жердің жылдам айналуы жалпы күн тұтылуының 71,625° шығысқа қарай орналасқан жерде болуына себеп болар еді.

1955 жылға дейінгі мәндер

ΔT-ның 1955 жылға дейінгі барлық мәндері Айды тұтылу немесе жабылу арқылы жасалған бақылауларға негізделген. Айдың тасқын әсерінен туындаған үйкелістен Жер жоғалтқан бұрыштық импульс Айға беріледі, оның бұрыштық импульсін арттырады, яғни оның инерциялық тетігі (шамамен Жерден қашықтығы, яғни Ай орбитасының үлкен жартылай осі) ұлғаяды (қазіргі уақытта шамамен +3,8 см/жыл), бұл Кеплердің планеталық қозғалыс заңдары бойынша Айдың Жерді айналу жылдамдығын баяулатады. ΔT-ның көрсетілген мәндері осы әсерге байланысты Айдың үдеуінің (іс жүзінде баяулау, яғни теріс үдеу) = −26″/жж2 екенін қабылдайды, мұнда 'n' - Айдың орташа сидериялық бұрыштық қозғалысы. Бұл 2002 жылғы ең жақсы бағалауға жақын, −25.858 ± 0.003″/жж2, сондықтан қазіргі мәндеріне қолданылған белгісіздіктер мен тегістеу ескерілгенде ΔT-ны қайта есептеудің қажеті жоқ. Бүгінде UT – бұл галактикалық радио көздерінен құралған инерциялық эталондық жүйеге қатысты Жердің байқалатын бағдары, оған сидериялық уақыт пен күн уақыты арасындағы қабылданған қатынас бойынша түзетулер енгізіледі. Оның бірнеше обсерваториялар арқылы өлшеуін Халықаралық Жер айналысы және эталондық жүйелер қызметі (IERS) үйлестіреді.

Қазіргі мәндер

Естеріңізге сала кетейік, 1=ΔT = TT − UT1 анықтамасы бойынша. TT тек теориялық болса да, ол көбінесе TAI + 32.184 секунд ретінде іске асырылады, мұнда TAI – UTC плюс ағымдағы секундтық итермелер (2024 жылға қарай TAI − UTC 37 секунд), сондықтан 1=ΔT = UTC − UT1 + (секундтық итермелер) + 32.184 с.

Бұл 1=ΔT = (секундтық итермелер) + 32.184 с − DUT1 түрінде қайта жазылуы мүмкін, мұнда DUT1 – UT1 − UTC. DUT1 мәні апталық IERS А бюллетенінде, сондай-ақ бірнеше уақыт сигналдары қызметтерінде беріледі және осы арқылы ағымдағы 1=ΔT көзі болып табылады.

Геологиялық дәлелдер

Жер-Ай жүйесінің тарихындағы су тасқынының баяулау деңгейі әртүрлі болған. 70 миллион жыл бұрынғы, соңғы бор дәуіріндегі қазба жәндіктердің қабықшаларындағы қабаттарды талдау, онда бір жылда 372 күн болғанын және күннің ұзақтығы шамамен 23,5 сағатқа тең болғанын көрсетті. Геологиялық зерттеулерге сәйкес, 620 миллион жыл бұрын күннің ұзақтығы 21,9±0,4 сағат болса, жылына 13,1±0,1 синодикалық ай және 400±7 күн болған. Сол кезден бері Айдың орташа қашықтығының азаюы жылдық 2,17±0,31 см құрады, бұл қазіргі деңгейдің шамамен жартысы. Қазіргі жоғары деңгей, табиғи мұхиттардың және су тасқынының жиіліктері арасындағы резонансқа байланысты болуы мүмкін.