Кіріспе

Ливандық телеарна, Хезболламен байланысты, бұрынғы Мысырлық ислам журналы. Ал-Манар (المنار) – Ливанның Хезболла саяси партиясына тиесілі және басқарылатын спутниктік телеарна, Бейруттен, Ливаннан хабар таратады. Канал 1991 жылдың 4 маусымында іске қосылды және Араб мемлекеттерінің радио хабарларын тарату одағының мүшесі. Бұл станция Хезболланың ең маңызды жаһандық үгіт құралы болып саналады және шамамен 50 миллион адамға жетеді. Ал-Манар 2004 жылдың 17 желтоқсанында АҚШ-та "Арнайы тағайындалған жаһандық террористтік ұйым" деп белгіленіп, тыйым салынды. 2021 жылдың 22 маусымында АҚШ үкіметі дезинформация тарату фактісіне байланысты Ал-Манардың ресми веб-сайты және Иран, Ливан және Сириямен байланысты ондаған басқа араб жаңалықтар желілерінің домендерін жапты. АҚШ үкіметімен бірлесіп, Ал-Манар YouTube, Twitter, Instagram, Reddit сияқты АҚШ-та негізделген көптеген медиа платформаларында тыйым салынды. Ал-Манар телеарнасы Израильді жоюға шақырулар мен антисемиттік қоздырулар таратады. Испания мен Германияда қызмет көрсету және лицензиялау мәселелеріне тап болды, соның салдарынан Нидерланды, Канада және Австралияда қолжетімсіз, бірақ бұл аймақтардың ешқайсысында ресми түрде тыйым салынбаған.

Тарих

Ал Манар 1991 жылғы 4 маусымда Ливанның Бейрут қаласынан құрлықтағы хабар таратуды бастады. 2000 жылы станция спутник арқылы да хабар тарата бастады. Станция Ливанның оңтүстік маңындағы, шииттер көп тұратын Харет Хрейк ауданында орналасқан, сондай-ақ бұл жерде «Хезболла» штаб-пәтері де орналасқан. 1996 жылы Ливан үкіметі «Ал Манар» телеарнасын қоспағанда, бес телеарнаға ғана хабар тарату лицензиясын берді. Осы кезде шамамен 50 станция жабылуға мәжбүр болды. Бірнеше станция үкімет шешіміне шағымданып, олардың төртеуі ғана лицензия алды, соның бірі – «Ал Манар» болды. 18 қыркүйекте Ливан кабинеті Сирияның сол кездегі президенті Хафиз әл-Асадтың өтініші бойынша «Ал Манарға» лицензия беру туралы шешім қабылдады. «Ал Манар» 1997 жылдың шілдесінде лицензия алды. 1999 жылғы 24-25 маусымда Израиль әуе күштері Ливан бойынша екі ірі әуе шабуылын жүргізді. Шабуылдың мақсаттарының бірі – Баалбектегі төрт қабатты ғимаратта орналасқан «Ал Манар» радиостанциясының кеңсесі болды, ол толығымен қиратылды. Сондай-ақ, Бейрут қаласының электр стансалары мен оңтүстікке қарай созылған жолдардағы көпірлерге де шабуыл жасалды. 52 миллион долларға жуық зиян келтірілді. Кирият-Шмонада 11 ливандық және екі израильдік қаза тапты. АҚШ Қаржы министрлігі мәліметінше, «Ал Манар» – «Хезболланың» ақпарат құралы. Станция директоры Мұхаммед Афиф Ахмад «Ал Манардың» мәдени және саяси тұрғыдан «Хезболлаға» тиесілі екенін айтты. 2004 жылға қарай «Ал Манардың» күніне 10-15 миллион көрермені бар деп есептелді.

Израиль әуе күштері соққысы

Израиль әуе шабуылы барысында канал үнемі зымырандармен шабуылға ұшырады. 2006 жылдың 13 шілдесіндегі Израиль әуе күштерінің шабуылы салдарынан үш қызметкер жарақат алды. Ал-Манардың нысандарына жасалған шабуылдан кейін сол күні ертеңгілікте Бейруттегі Рафик Харири атындағы халықаралық әуежайына да шабуыл жасалды. Шабуылға қарамастан, станция эфирде қалды және белгісіз жерлерден хабар таратуын жалғастырды. 16 шілдеде Израиль қорғаныс күштері Бейруттегі Ал-Манар кешенін қайта бомбалады, нәтижесінде кешен мен айналасындағы ғимараттарда өрт шықты. Станцияның сигналы бірнеше рет қысқа мерзімге үзіліп, кейін қалыпты хабар таратуын жалғастырды.

Бомбалаудың заңсыздығы

Хьюман Райтс Вотч пікірінше, бұқаралық ақпарат құралдарына бомбалау халықаралық құқықты бұзады, егер олар әскери мақсаттар үшін қолданылмайтын болса ("азаматтық пікірді қалыптастырумен ғана айналысатын объектілерге шабуыл жасау заңсыз; олар тікелей әскери операцияларға үлес қоспайды"). Бұл оқиға Халықаралық журналистер федерациясы тарапынан айыпталды. Израиль журналистер қауымдастығы осы сынға байланысты федерациядан шығып, "Аль-Манар" қызметкерлері "журналистер емес, олар террористер" деп мәлімдеді. Нью-Йорк негізделген Журналистерді қорғау комитеті де оқиғаға алаңдаушылық білдірді, өйткені "Комитеттің талдауына сәйкес, бүгінгі хабарларын бақылау нәтижесінде, Аль-Манар ешқандай айқын әскери функцияны атқармайды".

Мазмұны

Ал Манар телеарнасының бағдарламасының 25 пайызы музыкалық бейнеклиптер мен қосымша материалдардан, 25 пайызы сериалдар мен драмалардан, 25 пайызы әңгімелесу бағдарламаларынан және 25 пайызы жаңалықтар мен отбасылық бағдарламалардан тұрады. Бағдарламаның көп бөлігі өз күштерімен жасалса да, кейде Иранның IRIB телеарнасынан бағдарламалар алынады. Бағдарламаның мазмұны Израиль мен АҚШ-қа қатысты өте теріс көзқарас білдіреді. "Аль-Манар арнасында Хезболла бас хатшысы Хасан Насралла жиі "Америкаға өлім!" деп шақырады", ал "Еркіндік мүсіні" "қан тамшылаған көйлекті, бір қолында шамның орнына пышақ ұстаған әуесқой бейнесінде" көрсетіледі.

Бағдарламалар

Жаңалықтар бағдарламасына халықаралық баспасөз материалдарының көп бөлігі кіреді, әсіресе израильдік материалдар. Станция сондай-ақ келесі ақпараттық агенттіктерге жазылған: Reuters, Associated Press, Agence France Presse және Deutsche Presse Agentur. Бұған қоса, FARS және IRNA сияқты ирандық жаңалық агенттіктерден де ақпарат алады. Телеарнада күніне араб тілінде сегіз жаңалық бюллетені, бір ағылшын және бір француз тілінде хабар таратады. «Аль-Манар» телеарнасында бірнеше ток-шоулар тұрақты түрде көрсетіледі. Олардың ең танымалдарының бірі – «Бейт әл-Анкабут» («Қарақыш үйі»); оның атауы Хасан Насралланың Израильді сипаттау үшін жиі қолданатын метафорасына сілтеме жасайды. Ол «сионистік құрылымның», яғни Израильдің әлсіздігін ашуға бағытталған. Араб әлемін Израильді араб халқының санының артуы және палестиналықтардың отанына оралу құқығын іске асыру арқылы оңай жоюға болатынына сендіруге тырысады. Басқа ток-шоуларға «Хадис әл сааа» («Сағат туралы әңгіме»), «Мата баад» («Келесі не?»), «Маал Хадат» («Оқиғамен»), «Байна Кавсайн» («Қосымшалар арасында»), «Милафат» («Файлдар»), «Алдин ва ал-Хайат» («Дін мен өмір») және «Нун ва ал-Калам» («Нун» және қалам) кіреді. Қонақтардың арасында белгілі журналистер, сарапшылар, жазушылар, ливандық саясаткерлер, террористік топтардың өкілдері және ислам ғалымдары бар. Олар діни, саяси, мәдени, аймақтық және жаһандық тақырыптарды талқылайды. «Аль-Манар» телеарнасы толық көлемді бағдарламалардың арасында және жарнамалық үзілістер кезінде музыкалық бейнеклиптер мен толтырғыштарды жиі көрсетеді. Музыкалық бейнеклиптер көбінесе мына жеті мақсатқа арналған: «Хезболланың» насихатталуы, Израилға қарсы қарулы қарсылықтың маңыздылығын көрсету, шейіттікке шақыру, антиамерикалық көзқарастарды тарату, Израиль мен сионизмді терроризмнің көрінісі ретінде айыптау, Израильді жоюға шақыру және араб жастарының болашағын бейнелеу. Толтырғыш материалдар көбінесе «Хезболлаға» қаржы жинауға шақырулар, әлем бойынша өтіп жатқан демонстрациялардың тізімдері және ағылшын, иврит немесе араб тілдеріндегі ұрандардан тұрады. Станция сондай-ақ спорттық жаңалықтарды, мысалы «Goal» және «Tis'in daqiqa» («Тоқсан минут») бағдарламаларын, отбасылық бағдарламаларды, мысалы «Al mustakshifoun al judud» («Жаңа зерттеушілер»), «Al Muslimoun fi al Sin» («Қытайдағы мұсылмандар») және «Ayday al khayr» («Жақсылық қолдары»), ойын-сауық шоуларын, мысалы «Al mushahid shahid» («Көргіш – куәгер»), онда қатысушылар израильдік саясаткерлер мен әскери қайраткерлердің есімдерін атай алуға тырысады, және «Al muhima» («Миссия»), тіпті үштен жеті жасқа дейінгі балаларға арналған «Al manr al saghir» («Кішкентай Манар») балалар бағдарламасын ұсынады, ол АҚШ-тың «Мистер Роджерс көршілігі» шоуының стилінде жасалған.

Дін

"Аль-Манар" телеарнасы Хезболланың 11 қыркүйектегі шабуылдарды айыптау туралы хабарлаған алғашқы телеарна болды. АҚШ-қа қарсы басқа да мемлекеттік емес шабуылдар, соның ішінде 2000 жылы АҚШ теңіз күштерінің эсминеціне қарсы USS Cole бомбалаушы шабуылы да "Аль-Манар" телеарнасында айыпталды. Бір кездері "Аль-Манар" Сирияда 2009 жылға дейінгі жылдары шииттік діннің таралуының, басқа да күрделі себептермен қатар, бір факторы ретінде сипатталған. Израильдің Оңтүстік Ливандан әскерін шығаруына дейін "Аль-Манар" телеарнасының бағдарламалары Ливандағы Израильдің болуына қарсы бағытталған. 2000 жылдың мамыр айындағы әскерді шығару телеарна бағдарламаларында үзіліс жасады. Алайда, Хезболла және "Аль-Манар" Шибаа фермаларын Израия басқан ливандық территория деп санайды, бұл саяси бағдарламалардың негізгі тақырыбына айналды. Сол жылдың қыркүйек айында әл-Ақса интифадасы басталды, және "Аль-Манар" Израиль-Палестина қақтығысын жан-жақты жабуға кірісіп, палестиналық содырларды қолдау үшін ашық түрде насихат жүргізді.

Журналистік стандарттар мен бейтараптық

"Аль-Маннар" телеарнасының жаңалықтар директоры Хасан Фадлаллахтың айтуынша, "Аль-Маннар" телеарнасы хабарларын бейтарап түрде таратуға ұмтылмайды. "Аль-Жазира сияқты бейтараптық біз үшін мүмкін емес", - деді Фадлаллах. "Біз тек құрбандарды жария етеміз, агрессорды емес. CNN – ізраилшіл жаңалықтар желісі, Аль-Жазира бейтарап, ал Аль-Маннар палестиналықтардың жағын алады". Фадлаллах "Аль-Маннардың" бейтараптыққа қарсылығы Аль-Жазирадан өзгеше, оның телеарнасы ешқашан ізраилдік шенеуніктермен сұхбат немесе пікір алмаспайтынын білдіреді. "Біз Шаронмен сұхбаттасуды жоспарламаймыз", - деді Фадлаллах. "Біз оны өлтіру үшін оған жақындағымыз келеді". Осының салдарынан "Аль-Маннар" АҚШ санкцияларына түсті.

Антисемиттік бағдарламалау туралы айыптар

Ал Манар телеарнасын таратуға қатысты спутник провайдерлерінің бірі – Eutelsat спутниктік ұйымына тиесілі Hot Bird 4 француз спутнигі. 2004 жылдың 13 желтоқсанында Франциядағы ең жоғары әкімшілік сот – Conseil d'État, Францияда орналасқан Eutelsat компаниясына Al Manar телеарнасының бағдарламалары антисемиттік және жеккөрушілікке итермелеуі мүмкін деген айыптауларға байланысты хабар таратуды тоқтатуды бұйырды. Ал Манар француз шешімінің саяси емес, заңды екенін, оған Израиль мен еврей лоббилерінің әсері болғанын мәлімдеді. Германияның ARD телеарнасының 2023 жылғы хабарлауынша, бұл телеарна Израильді жоюға және антисемиттік үгіт-насихатқа шақырады. Бұған әсіресе Хамас және Ливандағы исламшыл Хезболла ұйымының басшыларының мәлімдемелері жатады. Хезболланың атқарушы кеңесінің төрағасы Хашем Сафиддин бұл арна арқылы АҚШ президенті Джо Байденді, Израиль премьер-министрі Нетаньяху мен "жаман еуропалықтарды" өз ұйымы туралы ескертті. Ал Манар телеарнасы "Сион ақсақалдарының хаттамалары" сияқты конспирациялық кітапшалар мен жанкештілерді дәріптейтін видеолар мен мәтіндерді бүкіл әлемге қолжетімді етеді. Нью-Йорк қаласының тұрғыны Джавед Икбал осы заң бойынша айыпталған алғашқы адам. АҚШ-та 25 жылдан астам уақыт бойы тұрған 45 жастағы Икбалға федералды прокурорлар АҚШ тұтынушыларына Al Manar телеарнасын тарату арқылы шетелдік террористік ұйымға материалдық көмек көрсеткені үшін айып тақты, мұның құны мыңдаған долларға бағаланды. 2008 жылы ол айыпты мойындағаннан кейін 6 жарым жылға дейін бас бостандығынан айырылды. Сондай-ақ, HDTV-ді басқаратын Салех Элахвалға да айып тағылды және ол 2009 жылдың 5 қаңтарында сотқа тартылды. Нью-Йорк азаматтық бостандықтар одағының атқарушы директоры Донна Либерман үкіметтің террористік ұйымдармен тікелей байланысы бар бизнесті және зорлық-зомбылық әрекеттерін қоздыратын медиа құралдарын заңсыз деп тануы конституциялық екенін айтты, бірақ бұл жағдайда үкімет идеялардың таралуын тоқтатуға тырысады. Террористік медиаға қарсы коалицияны құрған Марк Дюбовиц, Al Manar-ды тоқтату үшін, Al Manar-дың толыққанды театрде отқа шақырумен тең екенін айтты, бірақ Либерман бұл метафорамен келіспеді. Көптеген, соның ішінде Нидерланд радиосының бүкіл әлемдік медиа желісі, рұқсат алу туралы өтініш жасалғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. TARBS World TV телеарнасы 2003 жылдың 5 қарашасында ABA-ның "этностық, ұлттық, нәсілдік немесе діни негіздегі кез келген адамға немесе топқа қарсы жеккөрушілікті қоздыруға немесе оны жалғастыруға немесе оларды тегін қорлауға мүмкіндік беретін" бағдарламалар таратуына қатысты тергеуден кейін 15 күн өткен соң, өз еркімен Al Manar телеарнасын Австралияда таратуды тоқтатты. Осы тергеу туралы есеп аяқталған жоқ, себебі TARBS сол кезде банкротқа ұшырады. 2009 жылдың тамызында Al Manar Австралияның Байланыс және Медиа органынан хабар таратуға рұқсат алды. Al Manar өзінің веб-сайты арқылы бағдарламаларын тікелей эфирде көрсетеді. Бұл тыйым салуды айналып өтуге мүмкіндік береді, себебі Al Manar спутник арқылы хабар таратпайтын барлық аймақтарда қолжетімді болып қалады.

Заңсыз IPTV қызметтері мен ағынды құрылғылар арқылы хабар тарату

NAGRA қауіпсіздік компаниясы мен Digital Citizens Alliance ұйымының заңсыз IPTV қызметтері мен заңсыз ағынды құрылғыларға қатысты жүргізген тергеуінің нәтижесінде дайындалған баяндамаға сәйкес, осы қызметтердің 50%-ы Al Manar арнасын қамтиды, осылайша арна Хезболламен байланысы болғандықтан тыйым салынған елдерде қолжетімді болып табылады. 2020 жылдың 26 қазанында Digital Citizens Alliance террористік мазмұнға қатысты ескерту видеосын жариялады, онда Al Manar сияқты бірнеше заңсыз қызметтер болуы мүмкін.

Google және Apple қолданбалары

2012 жылдың 25 шілдесінде «Аль-Манар» телеарнасы Apple компаниясының iTunes қосымшалар дүкені арқылы қолданба іске қосты, ол пайдаланушыларды Хезболла телеарнасының шығарған әртүрлі контентіне, соның ішінде Хезболла басшысы Хасан Насралланың сөздеріне бағыттады. Бірақ, бұл қолданба кейіннен iTunes және Google Play дүкендерінен алынып тасталды. Google компаниясының Mena айманы бойынша коммуникациялар бөлімінің басшысы Маха Абулейн кейіннен «Біз өзіміздің саясатымызды бұзатын қолданбаларды жоямыз, мысалы, заңсыз немесе жек көрушілік сөздерді таратуға арналған қолданбалар» деді, сонымен қатар «Біз жекелеген қолданбалар туралы пікір білдірмейміз, бірақ сіз біздің саясатымызбен таныса аласыз» деп қосты. «Аль-Манар» телеарнасы кейіннен Apple және Google компанияларының мобильді қолданбаларын алып тастауының себебін «Аль-Манар» телеарнасына қарсы Израильдің үгіті» деп айыптады. «Аль-Манар» телеарнасының тілшісі былай деді: «Аль-Манар» телеарнасы тағы да Америка мен Израильдің мақсатына айналды. Google және Apple дүкендерінен арнаның мобильді қолданбаларын алып тастау – «Аль-Манардың» қарсылық хабарын тоқтатуға жасалған жаңа әрекет». 2012 жылдың 16 тамызында «Аль-Манар» телеарнасы «Еврейлердің қаралануына қарсы лигасы Google Play және Apple дүкендеріндегі «Аль-Манар» қолданбаларын смартфондардан өшіру үшін науқан жүргізгеннен кейін, балама жолдармен iPad және iPhone қолданбаларына қайта оралды» деп мәлімдеді. Таратушылардың саясатын және бақылауын болдырмау үшін жаңа қолданбаларды тікелей «Аль-Манардың» веб-сайтынан жүктеуге болады, ол британдық серверде орналасқан.