Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әртүрлі тілдердегі апта күндерінің атаулары
Names of the days of the week in various languages
Көптеген тілдерде аптаның жеті күнінің атаулары ежелгі грек астрономиясындағы классикалық планеталардың аттарынан шығарылған, ал олар өз кезегінде сол замандағы құдайлардың есімдерімен аталған. Бұл жүйені шумерлер ойлап тапты, кейіннен вавилондықтар қабылдап, рим империясы да осы жүйені кеш антик кезеңде қолданды. Кейбір тілдерде күндер аймақтық мәдениеттің құдайларымен байланыстырылып, аталады, басталуы жексенбі немесе дүйсенбі күнімен сәйкес келеді. Жеті күндік апта ерте христиандар еврей күнтізбесінен қабылдады және біртіндеп римдік интернудиндімінің орнына келді. Жексенбі аптаның бірінші күні болып сақталды, себебі ол күн құдайы Сол Инвиктусқа және Раббының күніне арналған еді, ал яһудилердің сенбісі жетінші күні ретінде қала берді. Император Константин 321 жылы жеті күндік аптаны ресми түрде қабылдады, соның нәтижесінде Күн күні (dies Solis, "Жексенбі") заңмен бекітілген демалыс күні болды. ISO 8601 халықаралық стандартында дүйсенбі аптаның бірінші күні деп есептеледі, бірақ көптеген елдерде ол аптаның екінші күні болып саналады.
In many languages, the names given to the seven days of the week are derived from the names of the classical planets in Hellenistic astronomy, which were in turn named after contemporary deities, a system introduced by the Sumerians and later adopted by the Babylonians from whom the Roman Empire adopted the system during late antiquity. In some other languages, the days are named after corresponding deities of the regional culture, beginning either with Sunday or with Monday. The seven day week was adopted in early Christianity from the Hebrew calendar, and gradually replaced the Roman internundinum. Sunday remained the first day of the week, being considered the day of the sun god Sol Invictus and the Lord's Day, while the Jewish Sabbath remained the seventh. Emperor Constantine adopted the seven day week for official use in 321 AD, making the Day of the Sun (dies Solis, "Sunday") a legal holiday. In the international standard ISO 8601, Monday is treated as the first day of the week, but in many countries it is counted as the second day of the week.
Роман тілдері
Португал, галисий және мирандес тілдерінен басқа, роман тілдері латынша атауларын сақтады, тек жексенбі және сенбі күндерінің атаулары өзгерді. Жексенбі күні [dies] Dominicus (Dominica) деп аталды, яғни «Иеміздің күні», ал сенбі күні еврейлердің Шаббатынан алынған атауға ие болды. Мирандес және португал тілдерінде апта күндері саноқпен белгіленеді (төменде қараңыз), бірақ демалыс күндері sábado және demingo/domingo атаулары қолданылады.
Except for in Portuguese, Galician and Mirandese, the Romance languages preserved the Latin names, except for the names of Sunday, which was replaced by [dies] Dominicus (Dominica), that is, "the Lord's Day", and of Saturday, which was named for the Jewish Shabbat. Mirandese and Portuguese use numbered weekdays (see below), but retain sábado and demingo/domingo for weekends. Day(see Irregularities) SundaySōl (Sun) MondayLuna (Moon) TuesdayMars (Mars) WednesdayMercurius (Mercury) ThursdayJove (Jupiter) FridayVenus (Venus) SaturdaySaturnus (Saturn) Portuguese [[:pt:Domingo segunda feira terça feira quarta feira quinta feira sexta feira [[:pt:Sábado Galician [[:gl:Domingo [[:gl:Luns / Segunda feira [[:gl:Martes / Terza feira /Terceira feira [[:gl:Mércores / Corta feira / Cuarta feira [[:gl:Xoves / Quinta feira [[:gl:Venres / Sexta feira [[:gl:Sábado Asturian [[:ast:Domingu [[:ast:Llunes [[:ast:Martes [[:ast:Miércoles [[:ast:Xueves [[:ast:Vienres [[:ast:Sábadu Spanish [[:es:Domingo [[:es:Lunes [[:es:Martes [[:es:Miércoles [[:es:Jueves [[:es:Viernes [[:es:Sábado Occitan [[:oc:Dimenge [[:oc:Diluns [[:oc:Dimars [[:oc:Dimècres [[:oc:Dijòus [[:oc:Divendres [[:oc:Dissabte Aranese Occitan dimenge deluns dimars dimèrcles dijaus diuendres dissabte Catalan diumenge dilluns dimarts dimecres dijous divendres dissabte French dimanche lundi mardi mercredi jeudi vendredi samedi Italian domenica lunedì martedì mercoledì giovedì venerdì sabato Lombard (Milanese) domenega lunedì martedì mercoldì giovedì venerdì sabet Lombard (Bresciano) duminica lunedé martedé mercoldé gioedé venerdé sabot Ligurian doménga lunedì mâtesdì mâcordì zéuggia venardì sàbbo Neapolitan dummeneca lunnerì marterì miercurì gioverì viernarì sàbbatu Sicilian dumìnica luni marti mèrcuri jovi vènniri sàbbatu Corsican dumenica luni marti màrcuri ghjovi vènnari sàbatu Romanian duminică luni marți miercuri joi vineri sâmbătă Venetian domenega luni marti mèrcore zobia vénare sabo Sardinian domíniga,domiga,etc. lunis martis,maltis mélcuris,mércunis,etc. gióbia,gioja,etc. chenàbura,cenarva,etc. sàpadu,sàuru,etc. Friulian domenie lunis martars miercus joibe vinars sabide Val Badia Ladin domënia lönesc mertesc,dedolönesc mercui,dedemesaledema jöbia vëndres sabeda Gherdëina Ladin dumënia lunesc merdi mierculdi juebia vënderdi sada Puter Romansh dumengia lündeschdi mardi marculdi gövgia venderdi sanda Vallader Romansh dumengia lündeschdi mardi marcurdi gövgia venderdi sonda Surmiran Romansh dumengia glindesde marde mesemda gievgia venderde sonda Rumantsch Grischun dumengia glindesdi mardi mesemna gievgia venderdi sonda Sursilvan Romansh dumengia gliendisdis mardis mesjamna gievgia venderdis sonda Sutsilvan Romansh dumeingia gliendasgis margis measeanda gievgia vendargis sonda
Except for in Portuguese, Galician and Mirandese, the Romance languages preserved the Latin names, except for the names of Sunday, which was replaced by [dies] Dominicus (Dominica), that is, "the Lord's Day", and of Saturday, which was named for the Jewish Shabbat. Mirandese and Portuguese use numbered weekdays (see below), but retain sábado and demingo/domingo for weekends. Day(see Irregularities) SundaySōl (Sun) MondayLuna (Moon) TuesdayMars (Mars) WednesdayMercurius (Mercury) ThursdayJove (Jupiter) FridayVenus (Venus) SaturdaySaturnus (Saturn) Portuguese [[:pt:Domingo segunda feira terça feira quarta feira quinta feira sexta feira [[:pt:Sábado Galician [[:gl:Domingo [[:gl:Luns / Segunda feira [[:gl:Martes / Terza feira /Terceira feira [[:gl:Mércores / Corta feira / Cuarta feira [[:gl:Xoves / Quinta feira [[:gl:Venres / Sexta feira [[:gl:Sábado Asturian [[:ast:Domingu [[:ast:Llunes [[:ast:Martes [[:ast:Miércoles [[:ast:Xueves [[:ast:Vienres [[:ast:Sábadu Spanish [[:es:Domingo [[:es:Lunes [[:es:Martes [[:es:Miércoles [[:es:Jueves [[:es:Viernes [[:es:Sábado Occitan [[:oc:Dimenge [[:oc:Diluns [[:oc:Dimars [[:oc:Dimècres [[:oc:Dijòus [[:oc:Divendres [[:oc:Dissabte Aranese Occitan dimenge deluns dimars dimèrcles dijaus diuendres dissabte Catalan diumenge dilluns dimarts dimecres dijous divendres dissabte French dimanche lundi mardi mercredi jeudi vendredi samedi Italian domenica lunedì martedì mercoledì giovedì venerdì sabato Lombard (Milanese) domenega lunedì martedì mercoldì giovedì venerdì sabet Lombard (Bresciano) duminica lunedé martedé mercoldé gioedé venerdé sabot Ligurian doménga lunedì mâtesdì mâcordì zéuggia venardì sàbbo Neapolitan dummeneca lunnerì marterì miercurì gioverì viernarì sàbbatu Sicilian dumìnica luni marti mèrcuri jovi vènniri sàbbatu Corsican dumenica luni marti màrcuri ghjovi vènnari sàbatu Romanian duminică luni marți miercuri joi vineri sâmbătă Venetian domenega luni marti mèrcore zobia vénare sabo Sardinian domíniga,domiga,etc. lunis martis,maltis mélcuris,mércunis,etc. gióbia,gioja,etc. chenàbura,cenarva,etc. sàpadu,sàuru,etc. Friulian domenie lunis martars miercus joibe vinars sabide Val Badia Ladin domënia lönesc mertesc,dedolönesc mercui,dedemesaledema jöbia vëndres sabeda Gherdëina Ladin dumënia lunesc merdi mierculdi juebia vënderdi sada Puter Romansh dumengia lündeschdi mardi marculdi gövgia venderdi sanda Vallader Romansh dumengia lündeschdi mardi marcurdi gövgia venderdi sonda Surmiran Romansh dumengia glindesde marde mesemda gievgia venderde sonda Rumantsch Grischun dumengia glindesdi mardi mesemna gievgia venderdi sonda Sursilvan Romansh dumengia gliendisdis mardis mesjamna gievgia venderdis sonda Sutsilvan Romansh dumeingia gliendasgis margis measeanda gievgia vendargis sonda
Индуизм дәстүрі
Индуистік астрологияда планетаның билігімен күндердің ұғымы васара/вара терминімен қолданылады, апта күндері сурья/рави, шандра/сома, мангала, будха, гуру/брахспати, шүкра және шани васара деп аталады. Шүкра – Венераның аты (Бхригудің ұлы ретінде қарастырылады); гуру – Брахспатидің атағы, демек Юпитердің атағы; будха "Меркурий" Соманың, яғни Айдың ұлы ретінде қарастырылады. Грек астрологиясы туралы білім б.з.д. 2 ғасырдан бері белгілі болған, бірақ васараға сілтемелер одан кейін, Гупта дәуірінде (Яджнявалкья Смрити, шамамен 3-5 ғасырлар) пайда болды, яғни бұл жүйе Рим империясына енгізілген шамамен бірдей кезеңде немесе одан бұрын болды.
Hindu astrology uses the concept of days under the regency of a planet under the term vāsara/vāra, the days of the week being called sūrya /ravi , chandra /soma , maṅgala , budha , guru /bṛhaspati , śukra , and śani vāsara. śukrá is a name of Venus (regarded as a son of Bhṛgu); guru is here a title of Bṛhaspati, and hence of Jupiter; budha "Mercury" is regarded as a son of Soma, that is, the Moon. Knowledge of Greek astrology existed since about the 2nd century BC, but references to the vāsara occur somewhat later, during the Gupta period (Yājñavalkya Smṛti, c. 3rd to 5th century AD), that is, at roughly the same period or before the system was introduced in the Roman Empire.