Кіріспе

1972 жылы Вьетнам соғысы кезінде АҚШ-тың Солтүстік Вьетнамға қарсы бомбалау кампаниясы, 1972 жылғы желтоқсандағы әскери операция.

"Лайнбеккер" операциясы – Вьетнам соғысы кезінде 9 мамырдан 23 қазанға дейін АҚШ-тың жетінші әуе күштері мен АҚШ Теңіз күштерінің 77-ші жедел тобы жүргізген Солтүстік Вьетнамға қарсы әуеден қиып-қырқу операциясы. Оның мақсаты – 30 наурызда басталған Солтүстік Вьетнам Халық армиясының (ПАВН) Оңтүстік Вьетнамға басып кіруі, Батыста "Пасха шабуылы" деп белгілі Нгуен Хуэ шабуылы үшін жабдықтар мен материалдарды тасымалдауды тоқтату немесе баяулату болды. "Лайнбеккер" 1968 жылдың қарашасында аяқталған "Роллинг Тандер" операциясынан кейін Солтүстік Вьетнамға қарсы жүргізілген алғашқы үздіксіз бомбалау операциясы еді.

Нгуен Хуэ шабуылдауы

1972 жылғы 30 наурызда түскі уақытта 30 000 ПАВН әскері, танк және артиллерия полктерімен қолдау көрсетіліп, екі Вьетнамды бөліп тұрған демилитаризацияланған аймақ (ДМЗ) арқылы оңтүстікке қарай жылжыды. Бұл үш дивизиялық күш Вьетнам Республикасы армиясын (ARVN) және олардың американдық одақтастарын дайындықсыз басты. ПАВН күштері ARVN-ның 3-ші дивизиясының қорғаныс позицияларына шабуыл жасап, оны күйретуге әкелді. ARVN күштері кері шегінді, ал екі тараптың да Đông Hà және Cam Lộ көпірлеріне жетіп алу үшін жарыс басталды. 4 сәуірде ARVN офицерлері ПАВН-ды тоқтатып тұра алатын қорғаныс шебін құрды, бірақ бұл тек уақытша тынығу болды. ПАВН-ның кең ауқымды бронетехника мен ауыр артиллерияны қолданған конвенциялық шабуылы одақтастардың назарын солтүстік провинцияларға аударды, бірақ бұл сол көктемде жүзеге асырылған үш операцияның біріншісі ғана болды. 5 сәуірде 20 000 ПАВН әскері Камбоджадағы тығырларынан шекараны кешіп, Сайгонның солтүстігіндегі Бинь Лонг провинциясына шабуыл жасау үшін үш дивизиялық, біріктірілген күштер тобын құрды. Олар Лөк-Нинь қаласын жылдам басып алып, Ан-Люк қаласын қоршап, астанаға апаратын жолды кесті. 12 сәуірде ПАВН тағы да шабуыл жасады, бұл жолы шығыс Лаосынан өтіп, Орталық жоталы аймақтағы Кон Тум провинциясындағы Дхак-То маңындағы шекаралық бекеттерді басып алды. Содан кейін ПАВН провинциялық астана Кон-Тумға қарай шығысқа жылжыды. Ханой шабуылды қысқы муссонмен сәйкестіруді жоспарлады, себебі үздіксіз жаңбыр мен төменгі бұлт жамылғысы әуе қолдауын қиындатты. АҚШ-тың шабуылға алғашқы реакциясы бейқамдық пен ұйымсыздықпен сипатталды. Пентагон тым алаңдамады, ал Оңтүстік Вьетнамдағы АҚШ елшісі және Вьетнамдағы АҚШ әскери көмек басқармасының қолбасшысы генерал Крейтон В. Абрамс елден тыс еді. Президент Ричард М. Никсонның алғашқы реакциясы Ханой мен Хайфонг портына Боинг B-52 Stratofortress ауыр бомбалаушыларымен үш күндік шабуыл жасауды қарастыру болды. Оның Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі доктор Генри Киссинджер Никсонды қайта қарауға көндірді, өйткені ол мамыр айында қол қойылуы тиіс Кеңес Одағымен стратегиялық қаруды шектеу туралы келісімді (SALT I) қауіпке ұшыратуды қаламады. Жоспарға тағы бір кедергі Абрамстың қолданыстағы бомбалаушыларды (кез келген ауа райында жұмыс істей алатын) ARVN қорғанысын қолдау үшін пайдалануға ниеттенгені болды. Никсон мен Киссинджер штаб басшыларының бірлескен ұсынысын қиялы аз және агрессиясыз деп санады. 4 сәуірде Никсон Солтүстік Вьетнамды бомбалауға рұқсат берді (бұл ДМЗ-дан жоғары рейдтермен шектелген еді) 18-ші параллельге дейін. ARVN-ның толық құлдырауына жол бермеу және Кеңес Одағының бас хатшысы Леонид Брежневпен болатын саммитте американдық беделді сақтау үшін Никсон күшті күшейтуге қауіптенді. Вьетнамдану саясатының бөлігі ретінде американдық күштердің үздіксіз шығарылуына байланысты, шабуыл кезінде Оңтүстік Вьетнамда 10 000-нан аз АҚШ жауынгерлері қалды, олардың көпшілігі келесі алты ай ішінде елді тастауға жоспарланған. Оңтүстік-Шығыс Азияда орналасқан ұрыс ұшақтарының саны 1968-1969 жылдардағы ең жоғары көрсеткіштің жартысынан аспады. 1972 жылдың басында АҚШ Әуе күштері (АҚШӘ) Оңтүстік Вьетнамда McDonnell Douglas F-4 Phantom II истребитель-бомбардировщиктерінің үш эскадрильясы және Cessna A-37 Dragonfly жеңіл шабуыл ұшақтарының бір эскадрильясы, барлығы 76 ұшақтан тұрды. Таиландта тағы 114 ұшақ орналасқан. 83 B-52 ұшағы Тайландтағы U Tapao RTAFB базасында және Гуамдағы Андерсен әуе күштері базасында орналастырылған. АҚШ Теңіз күштерінің 77-ші жедел тобы (Тонкин шығанағында орналасқан) оған төрт авианосец тағайындалған, бірақ операцияларды жүргізу үшін бір уақытта тек екеуі ғана қол жетімді болды. Олардың әуе қанаттарында шамамен 140 ұшақ болды.

Құрастыру және әуе шабуылдары

Америка және Вьетнам Республикасы Әуе күштері (РВНАФ) ұшақтары шабуыл басталғаннан бері қорғанысты қолдады (ауа райы мүмкіндік берсе). Бұл шабуылдар ARVN күштеріне қолдау көрсету үшін жүргізілді және Coral Sea және Hancock авиаторларының әуе қанаттарын қамтыды. Жаман ауа райы АҚШ ұшақтарының Солтүстік Вьетнамның шабуылын тоқтатуға көмектесу мүмкіндігін шектеді. 6 сәуірде бүкіл әлемдегі әскери-теңіз және әуе базаларында американдық әскерлер дайындыққа қойылды және кемелер мен ұшақ эскадрильялары Оңтүстік-Шығыс Азияға қарай қозғала бастады. АҚШ әуе күшін тез арада күшейтуге кірісті. АҚШ Әуе күштері 1 сәуір мен 11 мамыр аралығында Корея Республикасы мен АҚШ-тағы базалардан Таиландқа 176 F-4 және 12 F-105 Thunderchief ұшақтарын орналастырды. Стратегиялық әуе қолбасшылығы (SAC) АҚШ-тан Гуамға 124 B-52 ұшағын жіберді, бұл операцияларға арналған жалпы B-52 күшін 209-ға жеткізді. Әскери-теңіз флоты Kitty Hawk және Constellation авиаторларының порттық уақытын қысқартты және Midway, America және Saratoga авиаторларына флотты кеңейтуді тапсырды, осылайша төрт немесе одан да көп авиаторлар бір мезгілде миссияларды орындай алады. Осылайша жергілікті суларда 7-ші флоттың активтері 84-тен 138 кемеге дейін артты. 12 сәуірде Никсон Киссинджерге Ханой мен Хайфонға қарсы шабуылдарды қамтитын кең ауқымды бомбалау науқанына шешім қабылдағанын хабарлады. Айдың ортасына қарай Солтүстік Вьетнамның барлық жері үш жылдан астам уақыттан бері алғаш рет бомбалауға ашық болды. Әуе және теңіз күштері командирлері мен ұшқыштары Никсонның (президент Джонсоннан айырмашылығы) операциялық жоспарлауды жергілікті командирлерге қалдырғанына және "Роллинг Тандер" операциясына кедергі келтірген нысанаға шектеулерді жеңілдеткеніне қуанды. 1 мамыр мен 30 маусым аралығында B-52 ұшақтары, истребитель-бомбардировщиктер мен соғыс кемелері 18 000 рет күшті әуе шабуылына қарсы ұшуды жүзеге асырды, нәтижесінде 29 ұшақ жоғалды. АҚШ сондай-ақ солтүстік вьетнамдық тарихшылардың "социалистік елдердің бізге беретін көмегін қысқарту үшін саяси және дипломатиялық схемаларды қолдану" деп сипаттаған әрекеттерге кірісті. 20 сәуірде Киссинджер Мәскеуде Брежневпен жасырын кездесті. Батыспен қарым-қатынасты қалыпқа келтіруді қауіпке тігуге дайын емес және Вашингтонның Пекинмен қарым-қатынасы күшейіп бара жатқанына күмәнданып, Брежнев Ханойға шабуылды тоқтатып, келіссөздер жүргізу үшін қысым жасауға келісті. Брежнев кейін Киссинджер мен Ханойдың бас келіссөзшісі Ле Дюк Тоның 2 мамырда Парижде өтетін тағы бір құпия кездесуін ұйымдастырды. Сол күні екі адам кездесуге жиналды, кейін Киссинджер оны "қатал және қорлау" деп сипаттады. Солтүстік Вьетнамдықтар жеңіске жеткенін сезініп, жеңілдік жасауға асықпады. Осы кездесудің нәтижесінде және Куанг Три қаласының құлауы Никсон "бұл жандар ешқашан осылай бомбаланбаған" деп мәлімдеп, ставканы көтеруге дайын болды.

" Кептік ақша " операциясы

27 сәуірде Кванг Три провинциясындағы ОАРВН қорғанысы күле бастады. Жоғары қолбасшылықтың қайшы бұйрықтарына байланысты, ОАРВН бөлімшелері Кванг Три қаласын тастап, оңтүстікке қарай бет алған босқындар ағынына қосылды. ПАВН күштері Киссинджер мен Ле Дюк Тоның кездесуі өткен күні қалаға енді. ПАВН шабуылы 15 дивизия мен 600 танкіден тұратын үш бағытта бірдей жүргізілген кең ауқымды конвенциялық әскери операцияға айналды. Солтүстік Вьетнам Оңтүстік Вьетнамның төрт әскери аймағының үшеуінде табысқа жеткендіктен, АҚШ Біріккен штабтары 1968 жылғы бомбалау тоқтатылуынан бұрын жасалған төтенше жоспарларын жаңартты және 8 мамырда президент мақұлдады. Президенттік лауазымға келгеннен кейін Никсон Вьетнам соғысын аяқтау жоспарын дайындауға бұйрық берді. "Құйрық ілгегі" операциясы Солтүстікке басып кіруді және оның маңызды порттарын миналауды көздеді. Бұл жоспар тым радикалды деп есептелгендіктен кейінге шегерілді, бірақ ол естен шығарылмады. АҚШ Әскери-теңіз күштері де 1965 жылдан бері осындай миналау операциясы үшін өз төтенше жоспарларын жаңартып келді. 5 мамырда Никсон Біріккен штаб басшыларына "Кеуде ақшасы" кодолық атымен "Құйрық ілгегі" жоспарының әуедегі миналау бөлігін үш күн ішінде орындауға дайын болуды тапсырды. Миналар жеткізілгеннен кейін бес күн өткен соң белсендірілді, бұл порттағы барлық кемелерге зақымсыз қашып кетуге мүмкіндік берді. "Кеуде ақшасы" операциясы кезінде және одан бұрын Никсон мен Киссинджер кеңестік және қытайлық тараптардың жауап реакциясынан алаңдады. Никсонның миналау туралы мәлімдемесінен бірнеше сағат бұрын Киссинджер Кеңес елшісі Анатолий Добрынинге АҚШ жоспарының мазмұнын баяндайтын хат жіберді, сонымен қатар Никсонның саммит өткізуге дайын екенін білдірді. Келесі күні Никсон Ақ үйde Кеңес Сыртқы сауда министрі Николай Патоличевпен қол алысты. Мәскеу мен Пекин американдық операцияны айыптағанмен, АҚШ-пен қарым-қатынасты нашарлатуға бармады. Ханойдың социалистік одақтастарынан қолдау және көмек сұрауы салқын қарсылықпен кездесті. Солтүстік Вьетнамның импортының 85 пайызы (теңіз арқылы жеткізілген) "Кеуде ақшасымен" тоқтатылғандықтан, әкімшілік пен Пентагон бұл оның социалистік одақтастарымен байланыс жолдарын үзуге жеткілікті деп сенді. Қытай айына екі теміржол және сегіз маңызды тас жол арқылы Солтүстік Вьетнамға шамамен 22000 тонна көмек жіберді. Операцияның алғашқы күні 414 рейс орындалды, оның 120-сы Әуе күштеріне, 294-і Әскери-теңіз күштеріне тиесілі болды. Бұл Вьетнам соғысы кезіндегі әуедегі ең ауыр күрес болды, нәтижесінде 11 ПАВН МиГ (төрт МиГ-21 және жеті МиГ-17) және екі Әуе күштері F-4 ұшағы атып түсірілді. Авиацияға қарсы артиллерия және 100-ден астам жер-әуе зымыраны екі Әскери-теңіз ұшағын құлатты (олардың бірін Дьюк Каннингэм мен Уильям П. Дрисколл басқарды). Оңтүстік Вьетнамдағы майданға бұл оқиға бірден әсер етті. 9 мамыр мен 1 маусым аралығында ПАВН артиллериясының оқ ату жиілігі екі есе азайды. Бұл оқ-дәрі жетіспеуінен емес, оқ-дәріні үнемдеу қажеттілігінен туындады. АҚШ барлау қызметінің сарапшылары ПАВН-нің күзге дейін науқандарын жалғастыруға жеткілікті қоры бар деп есептеді. Бомбалау науқанының қарқындылығы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соққы беру және қолдау рейстерінің санының күрт өсуімен көрінді: шабуылға дейінгі айда барлық күштер үшін (ОАРВН қоса) 4237 рейс болса, сәуірдің басынан маусымның соңына дейін ОАРВН күштерін қолдау үшін 27745 рейс орындалды (оның 20506-сы Әуе күштерімен орындалды). B-52 бомбалаушылары да осы кезеңде 1000 қосымша рейс жасады. Барлығы 41653 "Linebacker" миссиясы 155548 тонна бомба тастады. Солтүстік Вьетнамның теміржол және автомобиль жолдарымен байланысын бұзудан басқа, "Linebacker" оның әуе қорғаныс жүйесіне жүйелі түрде шабуыл жасады. ПАВН, шамамен 200 тосқауылдаушымен, наурыз бойында осы шабуылдарға қарсы тұрды. Теңіз флотының ұшқыштары өзара қолдау көрсететін "бос екілік" тактикалық құрамын қолданып, көптегені TOPGUN оқуынан өткендіктен, мамыр және маусым айларында 6:1 өлтіру қатынасына қол жеткізді, нәтижесінде ПАВН оларды кейіннен сирек ұрысқа шақырды. Керісінше, Әуе күштері науқанның алғашқы екі айында 1:1 өлтіру қатынасын бастан кешірді, өйткені 24 "Linebacker" әуе шайқасындағы жоғалған ұшақтарының жетісі 24 маусым мен 5 шілде аралығында он екі күндік кезеңде ПАВН ұшағының жоғалуына себеп болмады. Әуе күштерінің ұшқыштарына ескірген "fluid four" тактикалық құрамы (төрт ұшақтық, екі элементтік құралым, онда тек жетекшісі атуға рұқсат етілген және қанаттарындағы ұшқыштар осал болған) және қызметтік доктрина шектеу қойды. Сонымен қатар, әртүрлі ұшақтарға қарсы әуе шайқасы жаттығуларының жетіспеуі, нашар ерте ескерту жүйесі және ЭЖМ (электрондық қарсы шаралар) құрылғыларының қатаң формацияда ұшуды талап ететін құрамы да теңдікке ықпал етті. Тамыз айында жаңа уақыт режиміндегі ерте ескерту жүйелерінің енгізілуі, ұшқыштардың ұрыс тәжірибесінің артуы және ПАВН жерден басқару орталықтарының мүмкіндіктерінің төмендеуі нәтижесінде 4:1 өлтіру қатынасы жақсарды. "Linebacker" операциясында бірнеше жаңа оқиғалар болды. Операцияның алғашқы күні АҚШ Әскери-теңіз күштерінің лейтенанты Дьюк Каннингэм және оның радар операторы, лейтенант (ж.г.) Уильям П. Дрисколл, бес МиГті атып түсіргендіктен Вьетнам соғысының алғашқы әуе ас ұшқыштары атанды. 28 тамызда Әуе күштері алғашқы әуе ас ұшқышын алды, капитан Ричард С. Ричи бес жау ұшағын атып түсірді. Он екі күннен кейін капитан Чарльз Б. ДеБелльев (Ричидің бес жеңісінің төртеуінде артқы орындық пилоты болған) тағы екі МиГті атып түсіріп, жалпы саны алтыға жеткізді. 13 қазан күні тағы бір қару-жарақ офицері, капитан Джеффри С. Файнштейн, бес МиГті атып түсіргендіктен Әуе күштерінің соңғы әуе ас ұшқышы атанды.

Париж бейбітшілік келіссөздері және қорытынды

Оңтүстікте тоқтап қалған шабуыл және Солтүстік Вьетнамдағы қиратулар Ханойды тамыздың басына қарай келіссөздерге оралуға ықпал етті. АҚШ тарапынан, бейбіт келісімге қол жеткеннен кейін PAVN әскерлері Оңтүстік Вьетнамда қалуы мүмкін екенін мойындайтын, қару тоқтатуға келісім берді. Дипломатиялық тұйық бұзылды, Никсон 23 қазанда 20-шы параллельдің үстіндегі барлық бомбалауды тоқтатуға бұйрық берді, ал 26 қазанда Киссинджер «тыныштық қол жеткізілді» деп мәлімдеді. Бұл Ханой мен Хайфонға жаңадан тыйым салды және Linebacker операциясын тоқтатты. Ол үш себепке байланысты «Rolling Thunder» операциясының сәтсіз аяқталуынан өзгеше, сәтті аяқталды: Никсон өз әрекеттерінде шешімді болды және әскерилерге нысаналарды таңдауда үлкен еркіндік берді; американдық әуе күші тиімді және орынды түрде қолданылды; сондай-ақ, қолданылған технологияның айқын айырмашылығы Linebacker операциясын әуе соғысының «жаңа дәуіріндегі» алғашқы бомбалау кампаниясы етті. PAVN шабуылы кезінде және одан кейін АҚШ Әуе күштері, Әскери-теңіз күштері және Теңіз жаяу әскерлерінің авиаторлары Оңтүстік Вьетнамның төрт солтүстік провинциясында 18 000 рет ұшқындап, Ан Лөк шайқасында 40 000 тонна оқ-дәрі тастады. Наурыз бен мамыр аралығында B-52 ұшақтарының ұшу саны айына 700-ден 2 200-ге дейін өсті және олар тек Куанг Три провинциясына 57 000 тонна бомба тастады. Freedom Train және Linebacker операциялары кезінде B-52 ұшақтары Солтүстікке 150 237 тонна бомба тастады, ал Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштерінің тактикалық ұшақтары 1 216 рет ұшып, тағы 5 000 тонна қару-жарақ тастады. 1972 жылдың сәуір айында Freedom Train операциясы басталғаннан бастап маусым айының соңына дейін АҚШ Солтүстік Вьетнамда 52 ұшағын жоғалтты: 17-сі зымырандарға, 11-і әуе шабуылға қарсы қаруларға, үшеуі ұсақ қарудан атылған оқтарға, 14-і МиГ-терге және жетісінің себебі белгісіз. Осы кезеңде RVNAF он ұшақтан айырылды. Осы уақыт аралығында 63 Вьетнамдық әуе күштерінің ұшақтары жойылды. Солтүстік Вьетнам операция кезінде 651 ұшақты атып түсіргенін және 80 АҚШ әскери кемесін батырған немесе өртеп жібергенін мәлімдеді. Қыркүйек айында Солтүстік Вьетнамға импорт мамыр айындағы деңгейден 35-50% төмен болды деп есептелді, бұл кампанияның тыйым салу жөніндегі күш-жігерінің сәтті болғанын растады. Әуе күштері хатшысының кеңсесінен генерал Роберт Н. Гинсбург АҚШ командирлерінің пікірін қорытындылап, «Linebacker операциясының алғашқы төрт айында Rolling Thunder операциясының үш жарым жыл ішіндегі әсерінен гөрі үлкен әсер еткенін» айтты. Киссинджер бейбітшілік орнағанын жариялағанмен, ол оңайға соқпайды. АҚШ бомбалаушылары 1972 жылы Linebacker II операциясы кезінде Солтүстік Вьетнам аспанына қайта оралады, ал АҚШ-тың Вьетнам соғысына қатысуы аяқталды.