Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жакель (жакмель) – 1504 жылы испандықтар құрған және 1698 жылы француздар қайта қоныстандырған Оңтүстік Гаитидегі коммуна. Ол Суд-Эст департаментінің астанасы, Тибурон түбегі арқылы Порт-о-Пренс қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 24 миль (39 км) жерде орналасқан. Халық саны шамамен 40 000 адамды құрайды, ал Жакель коммунасының 2003 жылғы халық санағы бойынша 137 966 тұрғыны бар. Қаланың аты жергілікті тайино тайпасының Якимель деген атауынан шыққан. 1925 жылы Жакель "Жарқын қала" деп аталды, Кариб бассейнінде алғашқы болып электр қуатына ие болды. Қала 19 ғасырдың басында салынған және жақсы сақталған «Имбирлік үйлермен» (Gingerbread houses) әйгілі. Қала Дүниежүзілік мұра тізіміне енуге үміткер. 2010 жылғы Гаитидегі жер сілкінісінен зардап шекті. Жакельде елдің жетекші кино мектебі – Сине институты орналасқан.
Jacmel (ʒakmɛl; ) is a commune in southern Haiti founded by the Spanish in 1504 and repopulated by the French in 1698. It is the capital of the department of Sud Est, 24 miles (39 km) southwest of Port au Prince across the Tiburon Peninsula, and has an estimated population of 40,000, while the commune of Jacmel had a population of 137,966 at the 2003 Census. The town's name is derived from its indigenous Taíno name of Yaquimel. In 1925, Jacmel was dubbed as the "City of Light," becoming the first in the Caribbean to have electricity. The city is known for its well preserved Gingerbread houses built in the early 19th century. The town has been tentatively accepted as a World Heritage Site. It sustained damage in the 2010 Haiti earthquake. Jacmel is home to the country's leading film school, the Ciné Institute.
Тарих
Қала 1698 жылы Compagnie de Saint Domingue компаниясымен француз колониясы Сент-Домингтің оңтүстік-шығыс бөлігінің астанасы ретінде негізі қаланды. Қазіргі Жакемель деп аталатын аймақ бұрын тайно тайпаларының жері болған, ол жерді Бохечио бастығы басқарған Харагуа билігінің құрамына кірген. Француздар келгеннен кейін және қала құрылған соң, француздар Якимельді Жакемель деп атады. Қала қант өндірісі мен сауданы дамыту үшін құрылды, бірақ көп ұзамай кофе сауда орталығына айналды. 1896 жылы қаладағы көптеген ғимараттарды қиратқан ірі өрт болды. Қала қайтадан салынды, көбінесе Франциядан әкелінген құйма темір бағаналар мен балконды пайдаланды. Осы кезеңдегі бай кофе саудагерлерінің әсем үйлері бүгінге дейін көбінесе өзгеріссіз сақталған, ал қаланың орталық бөлігі соңғы 100 жылда көбінесе өзгермеген. Жакемельдің құйма темір бағаналары мен балконды үйлері кейіннен Нью-Орлеан қаласындағы көптеген үйлерге үлгі болды. Бүгінде осы үйлердің көпшілігі қолөнер бұйымдарын, түрлі-түсті қағаз-маскаларды және ағаштан жасалған жануарлардың мүсіндерін сататын шеберханаларға айналды. Соңғы жылдары бір кезде гүлденген темекі және кофе өндірісін қайта жандандыруға күш салынып жатыр. Қала Гаитидегі танымал туристік орынға айналды, себебі ол салыстырмалы түрде тыныш және Порт-о-Пренстің саяси тұрақсыздығынан алыс орналасқан. Осы шағын қала жылдар бойында бірқатар маңызды тарихи оқиғаларға куә болды. Олардың кейбіреулері:
The town was founded by the Compagnie de Saint Domingue in 1698 as the capital of the southeastern part of the French colony Saint Domingue. The area now called Jacmel was Taíno territory, part of the Xaragua chiefdom ruled by cacique Bohechio. With the arrival of the French, and the later establishment of the town, the French renamed Yaquimel as Jacmel. The city was developed to boost sugar production and trade, but soon it evolved into a coffee trading centre. In 1896 it suffered a major fire that destroyed most of the buildings in the city. The city was rebuilt, often using prefabricated cast iron pillars and balconies shipped from France. Many ornate mansions of wealthy coffee merchants from this time have been preserved up to this day without much change and the whole central part of the city has changed little over the last 100 years. The mansions of Jacmel, with their cast iron pillars and balconies, would later influence the homes in much of New Orleans. Today, many of these homes are now artisan shops that sell vibrant handicrafts, papier mâché masks, and carved wood animal figures. In recent years, efforts have been made to revitalize the once flourishing cigar and coffee industries. The town is a popular tourist destination in Haiti due to its relative tranquility and distance from the political turmoil that plagues Port au Prince. Over the years, this rather small town experienced a number of noted historical events. Some of these occurrences are:
Гаити революциясы мен пышақ соғысы
1791 және 1792 жылдары Ромен ла Профетесс он үш мың көтерілісшіге жетекшілік етіп, Жакель қаласын қоршап алып, басып алды, кейіннен өртеп жіберді. Олар Мариготтен (Жакельден шығысқа қарай 25 шақырым жерде) Банетке дейін (оның батысына қарай 45 шақырым жерде) жатқан плантациялардан қару-жарақ пен жабдықтарды алып, содан кейін оларды өртеп жіберді, және құлдарын босатып алды. Туссен Лувертур қала билігін сақтап қалғысы келген өзінің жерлесі Андре Ригомен араздасып, "Мылтық соғысы" деп аталатын шайқасқа қатысты. Бұл соғыс 1799 жылдың маусым айында басталды. Қараша айына қарай көтерілісшілер оңтүстік стратегиялық портына кері шегінді, оның қорғанысын Александр Петион басқарды. 1800 жылдың ақпанында Жакель Туссеннің әскерлеріне түсті. Петион және басқа мулат көшбасшылары кейін Францияға жер аударылды.
In 1791 and 1792, Romaine la Prophétesse led thirteen thousand rebels in besieging, occupying, and later burning Jacmel, and taking weapons and supplies from (and then burning) surrounding plantations from Marigot, about 25 kilometers east of Jacmel, to Bainet, about 45 kilometers west of it, freeing their slaves. Toussaint Louverture fought over Jacmel in the so called War of Knives between him and his fellow countryman André Rigaud, who wished to maintain authority over the city. This war began in June 1799. By November the rebels were pushed back to this strategic southern port, the defence of which was commanded by Alexandre Pétion. Jacmel fell to Toussaint's troops in February 1800. Pétion and other mulatto leaders subsequently went into exile in France.
Үлкен Колумбияның туы
Венесуэланың колониализмге қарсы азаттық күресінде Симон Боливардан бұрынғы жетекшісі Франсиско де Миранда, Жакемельдің жанында Гран-Колумбияның алғашқы туын жасады, ол Венесуэланың Бірінші Республикасының ұлттық туы болды. Жакель шығанағында (Baie de Jacmel) бекінген ол 1806 жылдың 12 наурызында «Леандер» корветінде бұл туды алғаш рет көтерді. Осы күн әлі де Венесуэланың Ту күні ретінде тойланады. Гран-Колумбия туының негізгі дизайны Венесуэла, Колумбия және Эквадордың қазіргі туларының үлгісі болды, бұл елдер 1830 жылы Гран-Колумбияның тарауынан кейін тәуелсіздік алды. Бұл ту Колумбия мен Эквадор туларына ұқсастығы мен шабыт көзі болғандықтан, көбінесе «bandera madre» (ана туы) деп аталады.
A Venezuelan predecessor of Simón Bolívar in the liberation struggle against colonialism in Venezuelan and much of Spanish ruled South America, Francisco de Miranda created the first flag of Gran Colombia near Jacmel, which served as the national flag of the First Republic of Venezuela. Anchored in the Bay of Jacmel (Baie de Jacmel), he first raised the flag on March 12, 1806, on the corvette Leander. This day is still celebrated as Venezuelan Flag Day. The general design of the Gran Colombian flag served as the model for the current flags of Venezuela, Colombia and Ecuador, which emerged as independent nations at the breakup of Gran Colombia in 1830. This flag is often referred to as the "bandera madre" (mother flag) due to its role as inspiration and resemblance to the flags of Colombia and Ecuador.
Рамон Эметерио Бетансес
Пуэрто-Риконың тәуелсіздік үшін күрескен жетекшісі Рамон Эметерио Бетансес 1870 жылы Жамель қаласында қысқа ғана уақыт өткізді, ол жерден Доминикан Республикасында либералды үкімет құру мақсатындағы көтеріліске қолдау жинады. Гаитидің сол кездегі президенті Ниссаж Сагет Бетансестің Антиль аралдарының біртұтас одағы туралы идеяларын қолдады және көтеріліске көмек көрсетті.
Puerto Rican pro independence leader Ramón Emeterio Betances spent a short interval in Jacmel in 1870, from where he gathered support for an uprising in the Dominican Republic, seeking to install a liberal government there. Then president of Haiti, Nissage Saget supported Betances's ideals of a pan Antillean union and gave the uprising his support.
Қазіргі Жамель 2010 жылғы 12 қаңтардағы жер сілкінісінен бұрын
Порт қаласы өте жарқын өнер өмірімен және 19-ғасырдан бері салынған әсем таунхаустарымен халықаралық деңгейде танымал. Жакмельдегі өнер мен қолөнердің көптеген түрлерінің ішінде 200-ге жуық шебердің жасаған папье-маше бұйымдары және Моро Барук құрған әйгілі Ателье бар. Соңғы жылдары Жакмельде 2004 жылы басталган Жакмель кинофестивалі өткізілді, ал 2007 жылы халықаралық Жакмель музыка фестивалі де сәтті ұйымдастырылды. Оның карнавалы, жақын орналасқан Бассен Блё (Гаитидегі ең танымал табиғи терең ойыстар) және көркем ақ құмды (Тимуильяж, Кабик, Реймонд-ле-Бен, негізінен Кейс-Жакмельде орналасқан) жағажайлары көптеген саяхатшыларды қызықтырады. Жакмель қаласы елдегі ең қауіпсіз қалалардың бірі саналады, сондықтан тыныштық іздеп Гаитиге келетін шетелдік қонақтар көбінесе Жакмельді таңдайды. Туризмнен түсетін табыс есебінен қаланың дамуы қарқынды жүріп жатыр. Лабадиде круиздік кемелерімен үнемі тоқтап тұратын жетекші туристік компания Royal Caribbean Жакмельге де тоқтаулар қосуды жоспарлап отыр. 2007 жылдың ақпан айында Эдвин Зенни қаланың жаңадан сайланған мэрі болды. Қазіргі мэр – Марки Кесса. Сонымен қатар, Жакмель кинофестивалі жыл сайын өткізіледі. 2010 жылдың 11 қаңтарында Choice Hotels Жакмельде 120 бөлмелі Comfort Inn қонақ үйін ашатынын хабарлады, бұл он жылдың ішінде ашылған алғашқы желілік қонақ үй.
The port town is internationally known for its very vibrant art scene and elegant townhouses dating from the 19th century. Among the wealth of art and crafts available in Jacmel are the papier mâché, done by nearly 200 artisans and the renowned Atelier created by Moro Baruk. In recent years Jacmel has been host to a large film festival, called the Jacmel Film Festival, that started in 2004, and in 2007 the international Jacmel Music Festival was successfully launched as well. Its carnival, the nearby Bassin Bleu (Haiti's most famous natural deep pools), and the scenic white sand (Timouillage, Cabic, Raymond les bains, located primarily in Cayes Jacmel) beaches attract many visitors. The town is regarded as one of the safest in the country, and foreign visitors that come to Haiti seeking tranquility often go for Jacmel. Its urbanization has been increasing in large part due to the income generated by tourism. Royal Caribbean, the leading tourism company whose cruise ships regularly dock at Labadee, plans to add stopovers at Jacmel. In February 2007, Edwin Zenny became the town's newly elected mayor. The current mayor is Marky Kessa. In addition, the Jacmel Film Festival is held there annually. On January 11, 2010, Choice Hotels announced they would open a 120 room Comfort Inn in Jacmel, the first chain hotel to be opened there in a decade.
2010 жылғы Гаитидегі жер сілкінісі
2010 жылдың 12 қаңтарында Гаитиде 7,0 балдық жер сілкінісі болды, ол Жамель қаласында ауыр зақымдар мен көптеген қазаларға әкеп соқты. Алғашқы діріл қаланы сағат 16:40-та сілкіндірді, ал кейінгі діріл сағат 17:37-де собор сағатын тоқтатты. Жакемел радиостанциясы жер сілкінісінен кем дегенде 5000 адам қаза тапқанын хабарлады, бірақ қала әкімі Эдвин "Эдо" Зенни кейінірек бұл көрсеткіш 300-500 аралығындағы қаза және 4000 жараланған адамға жақын екенін мәлімдеді. Тұрғын үйлердің шамамен 70 пайызы зақымданды, соның ішінде ең ауыр зақымдар кедей аудандарда тіркелді. Қалалық әкімдік настолько зақымданғандықтан, оны бұзуға тура келді. Кішкентай цунами Жамель шығанағына соқты, мұхит суы төмен тартылып, теңіз түбінде балықтар құрғақ қалды, содан кейін төрт рет қайта күшпен қайтып келді.
On 12 January 2010, Haiti experienced a magnitude 7.0 earthquake that caused heavy damage and casualties in Jacmel. The first tremor rocked the city at 4:40 pm, but the later tremor at 5:37 pm stopped the cathedral's clock. A Jacmel radio station estimated that at least 5000 were dead from the quake itself, although mayor Edwin 'Edo' Zenny in later reported that the figure was closer to 300–500 deaths and 4,000 injured. About 70 per cent of the homes were damaged, with most of the heavier damage being in the poorer neighbourhoods. The town hall was so severely damaged that it had to be demolished. A small tsunami hit Jacmel Bay, with the ocean receding, leaving fish high and dry on the seabed, and rushing back in, four times.
Қайтару
2010 жылдың желтоқсан айында Майамиде орналасқан Capponi Construction Group құрылыс компаниясы Джакмелді қайта жаңғыртуға көмектесуге шешім қабылдады. Бұл бастама Гаитидегі тұрақты туризм экономикасын дамытуға бағытталған. Capponi Group компаниясының негізін қалаушы Майкл Каппони Джакмелді жандандыру және оның өнерін, мәдениетін және дәстүрлерін сақтау мақсатында Джакмел кеңесші кеңесін құрды. Кеңес оңтүстік-шығыс аймақта тұратын мыңдаған гаитиліктер үшін әлеуметтік-экономикалық жүйе құруға көмектесетін ең жақсы тәжірибелерді ілгерілетеді. Capponi Group Haiti сонымен қатар Джакмел портындағы 200 жылдық кофе сұрыптау үйін қайта жаңартуда. Жоба Джакмелді тағы да сауда және туристік орталыққа айналдыруға үміттенуде.
In December 2010, the Capponi Construction Group, a Miami based construction company, decided to help with the revitalization of Jacmel. This initiative was created to help stimulate a self sustaining tourism economy for Haiti. Michael Capponi, founder of the Capponi Group, formed the Jacmel Advisory Council to help revitalize Jacmel, while preserving its arts, culture and traditions. The board promotes best practices to provide a socio economic system for thousands of Haitians living in the southeast region. Capponi Group Haiti is also restoring a 200 year old coffee sorting house at the port of Jacmel. The project hopes to again make Jacmel a commercial and tourist center.
Жақмел карнавал
Жамель қаласы карнавалымен танымал, ол бір айға созылатын той, және ұлттық Гаити карнавалынан бір апта бұрын мәресіне жетеді. Жамель карнавалының ерекшелігі – Гаити фольклорының аңыздары мен ел тарихынан шыққан тарихи тұлғалардан бастап, спорт жұлдыздары мен саяси карикатураларды қамтитын ерекше костюмдер мен маскалар.
The city of Jacmel is famous for its carnival which is a month long celebration culminating the week before the national Haitian carnival. The carnival of Jacmel is notable for particular costumes and masks which blends everything from Haitian folklore legends and historical figures from the country's past to sports celebrities and political caricatures.
Мекемелер
Жамель порты (HTJAK) – шағын, салыстырмалы түрде терең емес порт, үлкен кемелерді қабылдау мүмкін емес. Порттың құрамында жер сілкінісінен зардап көрмеген жеке кемелерге арналған тұрақ бар. Оны Ұлттық Порт Басқармасы басқарады. Жамельде сондай-ақ шағын және орташа өлшемдегі ұшақтарды қабылдай алатын шағын әуежай (MTJA) орналасқан. Әуежай үлкен ұшақтарды қабылдауға жарамсыз. Дегенмен, аурухана жұмысын жалғастыруда. Радиология бөлімі – аурухананың зақымдалмаған жалғыз бөлігі. Жамельде 2010 жылғы жер сілкінісінде қираған азаматтық сот ғимараты болған. Қаланың басты алаңы – Гаити революциялық көшбасшысының атымен аталатын Туссен Лувертюр алаңы.
The Port of Jacmel (HTJAK) is a small, relatively shallow port and is unable to harbour large ships. There is also a pleasurecraft dock as part of the port, which survived the quake. It is run by the Autorité Portuaire Nationale. Also located in Jacmel is a small airstrip (MTJA) capable of handling small to medium sized planes. The airstrip is unable to handle large aircraft. however, the hospital continues to operate. The radiology department was the only undamaged portion of the hospital. Jacmel had a civil court building, which was destroyed in the 2010 earthquake. The town's main square is Place Toussaint Louverture, named after the Haitian revolutionary leader.