Кіріспе

Жакель (жакмель) – 1504 жылы испандықтар құрған және 1698 жылы француздар қайта қоныстандырған Оңтүстік Гаитидегі коммуна. Ол Суд-Эст департаментінің астанасы, Тибурон түбегі арқылы Порт-о-Пренс қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 24 миль (39 км) жерде орналасқан. Халық саны шамамен 40 000 адамды құрайды, ал Жакель коммунасының 2003 жылғы халық санағы бойынша 137 966 тұрғыны бар. Қаланың аты жергілікті тайино тайпасының Якимель деген атауынан шыққан. 1925 жылы Жакель "Жарқын қала" деп аталды, Кариб бассейнінде алғашқы болып электр қуатына ие болды. Қала 19 ғасырдың басында салынған және жақсы сақталған «Имбирлік үйлермен» (Gingerbread houses) әйгілі. Қала Дүниежүзілік мұра тізіміне енуге үміткер. 2010 жылғы Гаитидегі жер сілкінісінен зардап шекті. Жакельде елдің жетекші кино мектебі – Сине институты орналасқан.

Тарих

Қала 1698 жылы Compagnie de Saint Domingue компаниясымен француз колониясы Сент-Домингтің оңтүстік-шығыс бөлігінің астанасы ретінде негізі қаланды. Қазіргі Жакемель деп аталатын аймақ бұрын тайно тайпаларының жері болған, ол жерді Бохечио бастығы басқарған Харагуа билігінің құрамына кірген. Француздар келгеннен кейін және қала құрылған соң, француздар Якимельді Жакемель деп атады. Қала қант өндірісі мен сауданы дамыту үшін құрылды, бірақ көп ұзамай кофе сауда орталығына айналды. 1896 жылы қаладағы көптеген ғимараттарды қиратқан ірі өрт болды. Қала қайтадан салынды, көбінесе Франциядан әкелінген құйма темір бағаналар мен балконды пайдаланды. Осы кезеңдегі бай кофе саудагерлерінің әсем үйлері бүгінге дейін көбінесе өзгеріссіз сақталған, ал қаланың орталық бөлігі соңғы 100 жылда көбінесе өзгермеген. Жакемельдің құйма темір бағаналары мен балконды үйлері кейіннен Нью-Орлеан қаласындағы көптеген үйлерге үлгі болды. Бүгінде осы үйлердің көпшілігі қолөнер бұйымдарын, түрлі-түсті қағаз-маскаларды және ағаштан жасалған жануарлардың мүсіндерін сататын шеберханаларға айналды. Соңғы жылдары бір кезде гүлденген темекі және кофе өндірісін қайта жандандыруға күш салынып жатыр. Қала Гаитидегі танымал туристік орынға айналды, себебі ол салыстырмалы түрде тыныш және Порт-о-Пренстің саяси тұрақсыздығынан алыс орналасқан. Осы шағын қала жылдар бойында бірқатар маңызды тарихи оқиғаларға куә болды. Олардың кейбіреулері:

Гаити революциясы мен пышақ соғысы

1791 және 1792 жылдары Ромен ла Профетесс он үш мың көтерілісшіге жетекшілік етіп, Жакель қаласын қоршап алып, басып алды, кейіннен өртеп жіберді. Олар Мариготтен (Жакельден шығысқа қарай 25 шақырым жерде) Банетке дейін (оның батысына қарай 45 шақырым жерде) жатқан плантациялардан қару-жарақ пен жабдықтарды алып, содан кейін оларды өртеп жіберді, және құлдарын босатып алды. Туссен Лувертур қала билігін сақтап қалғысы келген өзінің жерлесі Андре Ригомен араздасып, "Мылтық соғысы" деп аталатын шайқасқа қатысты. Бұл соғыс 1799 жылдың маусым айында басталды. Қараша айына қарай көтерілісшілер оңтүстік стратегиялық портына кері шегінді, оның қорғанысын Александр Петион басқарды. 1800 жылдың ақпанында Жакель Туссеннің әскерлеріне түсті. Петион және басқа мулат көшбасшылары кейін Францияға жер аударылды.

Үлкен Колумбияның туы

Венесуэланың колониализмге қарсы азаттық күресінде Симон Боливардан бұрынғы жетекшісі Франсиско де Миранда, Жакемельдің жанында Гран-Колумбияның алғашқы туын жасады, ол Венесуэланың Бірінші Республикасының ұлттық туы болды. Жакель шығанағында (Baie de Jacmel) бекінген ол 1806 жылдың 12 наурызында «Леандер» корветінде бұл туды алғаш рет көтерді. Осы күн әлі де Венесуэланың Ту күні ретінде тойланады. Гран-Колумбия туының негізгі дизайны Венесуэла, Колумбия және Эквадордың қазіргі туларының үлгісі болды, бұл елдер 1830 жылы Гран-Колумбияның тарауынан кейін тәуелсіздік алды. Бұл ту Колумбия мен Эквадор туларына ұқсастығы мен шабыт көзі болғандықтан, көбінесе «bandera madre» (ана туы) деп аталады.

Рамон Эметерио Бетансес

Пуэрто-Риконың тәуелсіздік үшін күрескен жетекшісі Рамон Эметерио Бетансес 1870 жылы Жамель қаласында қысқа ғана уақыт өткізді, ол жерден Доминикан Республикасында либералды үкімет құру мақсатындағы көтеріліске қолдау жинады. Гаитидің сол кездегі президенті Ниссаж Сагет Бетансестің Антиль аралдарының біртұтас одағы туралы идеяларын қолдады және көтеріліске көмек көрсетті.

Қазіргі Жамель 2010 жылғы 12 қаңтардағы жер сілкінісінен бұрын

Порт қаласы өте жарқын өнер өмірімен және 19-ғасырдан бері салынған әсем таунхаустарымен халықаралық деңгейде танымал. Жакмельдегі өнер мен қолөнердің көптеген түрлерінің ішінде 200-ге жуық шебердің жасаған папье-маше бұйымдары және Моро Барук құрған әйгілі Ателье бар. Соңғы жылдары Жакмельде 2004 жылы басталган Жакмель кинофестивалі өткізілді, ал 2007 жылы халықаралық Жакмель музыка фестивалі де сәтті ұйымдастырылды. Оның карнавалы, жақын орналасқан Бассен Блё (Гаитидегі ең танымал табиғи терең ойыстар) және көркем ақ құмды (Тимуильяж, Кабик, Реймонд-ле-Бен, негізінен Кейс-Жакмельде орналасқан) жағажайлары көптеген саяхатшыларды қызықтырады. Жакмель қаласы елдегі ең қауіпсіз қалалардың бірі саналады, сондықтан тыныштық іздеп Гаитиге келетін шетелдік қонақтар көбінесе Жакмельді таңдайды. Туризмнен түсетін табыс есебінен қаланың дамуы қарқынды жүріп жатыр. Лабадиде круиздік кемелерімен үнемі тоқтап тұратын жетекші туристік компания Royal Caribbean Жакмельге де тоқтаулар қосуды жоспарлап отыр. 2007 жылдың ақпан айында Эдвин Зенни қаланың жаңадан сайланған мэрі болды. Қазіргі мэр – Марки Кесса. Сонымен қатар, Жакмель кинофестивалі жыл сайын өткізіледі. 2010 жылдың 11 қаңтарында Choice Hotels Жакмельде 120 бөлмелі Comfort Inn қонақ үйін ашатынын хабарлады, бұл он жылдың ішінде ашылған алғашқы желілік қонақ үй.

2010 жылғы Гаитидегі жер сілкінісі

2010 жылдың 12 қаңтарында Гаитиде 7,0 балдық жер сілкінісі болды, ол Жамель қаласында ауыр зақымдар мен көптеген қазаларға әкеп соқты. Алғашқы діріл қаланы сағат 16:40-та сілкіндірді, ал кейінгі діріл сағат 17:37-де собор сағатын тоқтатты. Жакемел радиостанциясы жер сілкінісінен кем дегенде 5000 адам қаза тапқанын хабарлады, бірақ қала әкімі Эдвин "Эдо" Зенни кейінірек бұл көрсеткіш 300-500 аралығындағы қаза және 4000 жараланған адамға жақын екенін мәлімдеді. Тұрғын үйлердің шамамен 70 пайызы зақымданды, соның ішінде ең ауыр зақымдар кедей аудандарда тіркелді. Қалалық әкімдік настолько зақымданғандықтан, оны бұзуға тура келді. Кішкентай цунами Жамель шығанағына соқты, мұхит суы төмен тартылып, теңіз түбінде балықтар құрғақ қалды, содан кейін төрт рет қайта күшпен қайтып келді.

Қайтару

2010 жылдың желтоқсан айында Майамиде орналасқан Capponi Construction Group құрылыс компаниясы Джакмелді қайта жаңғыртуға көмектесуге шешім қабылдады. Бұл бастама Гаитидегі тұрақты туризм экономикасын дамытуға бағытталған. Capponi Group компаниясының негізін қалаушы Майкл Каппони Джакмелді жандандыру және оның өнерін, мәдениетін және дәстүрлерін сақтау мақсатында Джакмел кеңесші кеңесін құрды. Кеңес оңтүстік-шығыс аймақта тұратын мыңдаған гаитиліктер үшін әлеуметтік-экономикалық жүйе құруға көмектесетін ең жақсы тәжірибелерді ілгерілетеді. Capponi Group Haiti сонымен қатар Джакмел портындағы 200 жылдық кофе сұрыптау үйін қайта жаңартуда. Жоба Джакмелді тағы да сауда және туристік орталыққа айналдыруға үміттенуде.

Жақмел карнавал

Жамель қаласы карнавалымен танымал, ол бір айға созылатын той, және ұлттық Гаити карнавалынан бір апта бұрын мәресіне жетеді. Жамель карнавалының ерекшелігі – Гаити фольклорының аңыздары мен ел тарихынан шыққан тарихи тұлғалардан бастап, спорт жұлдыздары мен саяси карикатураларды қамтитын ерекше костюмдер мен маскалар.

Мекемелер

Жамель порты (HTJAK) – шағын, салыстырмалы түрде терең емес порт, үлкен кемелерді қабылдау мүмкін емес. Порттың құрамында жер сілкінісінен зардап көрмеген жеке кемелерге арналған тұрақ бар. Оны Ұлттық Порт Басқармасы басқарады. Жамельде сондай-ақ шағын және орташа өлшемдегі ұшақтарды қабылдай алатын шағын әуежай (MTJA) орналасқан. Әуежай үлкен ұшақтарды қабылдауға жарамсыз. Дегенмен, аурухана жұмысын жалғастыруда. Радиология бөлімі – аурухананың зақымдалмаған жалғыз бөлігі. Жамельде 2010 жылғы жер сілкінісінде қираған азаматтық сот ғимараты болған. Қаланың басты алаңы – Гаити революциялық көшбасшысының атымен аталатын Туссен Лувертюр алаңы.