Кіріспе

Науру саясаты парламенттік өкілді демократиялық республика шеңберінде жүзеге асырылады, онда Науру Президенті атқару билігінің басшысы болып табылады. Заң шығару билігі үкіметке де, парламентке де жүктелген. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз.

Экономика

Наурудың экономикалық тұрақтылығы тарихи түрде фосфат қорына байланысты болған. Фосфат 1906 жылдан бері аралда өндіріліп келеді. 1968 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, Тынық мұхитындағы бұл кішкентай мемлекет осы пайдалы, бірақ шектеулі ресурстан мол кіріс тапты. Соңғы жылдары фосфат қорының көп бөлігі таусылып, экономика 1980 жылдарға жуық шақтағы ең жоғары деңгейінен бастап төмендеуде.

Шетелдік банктік қызмет

Осыған байланысты үкімет аралды Багам аралдары сияқты оффшорлық қаржы орталығына айналдыруға тырысты, сондай-ақ әлемдегі басқа да арал мемлекеттерінің табысына еліктеп, ірі оффшорлық банктік орталықтарға айналуға ұмтылды. Үкімет Науру фосфаттық роялти қоры арқылы басқа аралдардағы және АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке де инвестиция жасады. Алайда, соңғы жылдары халықаралық қаржы жүйесін ашықтығырақ етуді көздеген халықаралық ұйымдар оффшорлық банктік институттар мен құралдарды күшейтілген бақылауға алды. Осының салдарынан Науру осы үрдістің салдарына ұшырады. 1999 жылдың желтоқсан айында төрт ірі халықаралық банк Наурумен долларлық операцияларды тоқтатып қойды. АҚШ Мемлекеттік департаменті Науруды есірткі саудагерлері мен ұйымдасқан қылмыс жасағандар пайдаланатын ірі ақша жылу орталығы деп атап, тиісті есеп дайындады.

Үкімет ауысуы

Науруда 1989 және 2003 жылдар аралығында 17 әкімшілік алмасым болды. Президент Бернар Довийого алғаш рет 1976 жылы сайланды және 1978 жылға дейін президент қызметін атқарды, 1989 жылы ол қайтадан осы лауазымға оралды және 1992 жылы тағы да сайланды. Бірақ, 1995 жылы парламентте өткен дауыс беру нәтижесінде ол билікті Кинза Клодумарға өткізуге мәжбүр болды. 1998 жылдың ортасында Клодумар үкіметі құлаған соң Довийого президенттікке қайта келді. 2000 жылдың сәуір айында Науру фосфат корпорациясының бұрынғы төрағасы Рене Харрис парламентте сәтсіз қолдау жинап, президент болды. Харристің әкімшілік құруға жасаған тырысы тек бірнеше күндік парламенттік маневрлерге созылды. Ақырында Харрис парламенттің сенімін қамтамасыз ете алмады, ал Довийого ай соңында тағы да президенттікке оралды, 2000 жылдың сәуірінде Наурудың бас атқарушы органы ретінде төртінші және қысқа үзілістен кейін бесінші рет қызметке кірісті. Бернард Довийого 2003 жылдың наурыз айында лауазымында қайтыс болды, ал Людвиг Скоти президент болып сайланды, кейіннен 2004 жылдың қазан айында толық мерзімге қайта сайланды. 2007 жылдың 19 желтоқсанында Скотиге сенімсіздік білдірілгеннен кейін оның орнына Маркус Стивен келді. Стивен 2011 жылдың қарашасында отставкаға кетті, ал Фредди Питчер президент болды. Спринт Дабвидо Питчерге сенімсіздік білдірді, нәтижесінде ол президенттікке ие болды. 2013 жылғы парламент сайлауынан кейін Барон Вака президент болып сайланды. Ол 2013 жылдан 2019 жылға дейін алты жыл президент лауазымын атқарды, бірақ 2014 жылдың қаңтарында оппозицияға және үкіметтің сот саласына қарсы жүйелі репрессиялық науқанын бастаған кезде институционалдық дағдарыс туды. Президент Вака Австралияның босқындарды Науру аумағындағы босқындар лагерінде ұстауын жақтады. 2019 жылғы Науру парламенті сайлауында ол парламенттік мандатын жоғалтты, демек, ол қайта сайлана алмады. 2019 жылдың тамызында парламент бұрынғы құқық қорғаушы Лайонель Айнгимеаны Наурудың жаңа президенті етіп сайлады.

Қоршаған ортаны қорғау

Фосфаттың азаюы алдағы бірнеше жылда үкімет үшін ең маңызды мәселелердің бірі болады, себебі 2003 жылға қарай оның қоры таусылатыны күтілуде. Науру өзіне қажеттінің барлығын (азық-түлік, су және отынды) импорттайтындықтан, экономиканы әртараптандыру және басқа да кіріс көздерін табу өте маңызды. Жоғарыда айтылғандай, офшорлық банк іскерлігі Науру үшін жаңа сала болды, бірақ бұл бизнестің этикалық нормаларына қатысты алаңдаушылық пайда әкелуін шектейді. Туризм – тағы бір сала, ол да бірте-бірте дамып келеді. Басқа бір мәселе – фосфатты бір ғасыр бойы қазудан туған экологиялық зиян. Ұлыбританиямен бірге Австралия мен Жаңа Зеландия 20 ғасырдың көп бөлігінде осы кішкентай аралда фосфатты кең ауқымды және ешқандай шектеусіз қазуға жауапты болды. Қазу Науру тәуелсіздік алғаннан кейін, 1968 жылы экологиялық және экономикалық апатқа әкелді. Үш елдің жылдам қазуы елдің негізгі ресурсы мен жұмыс орындарын құратын қызметтің дерлік толығымен таусылуына себеп болды, сонымен қатар кен компаниялары қазу жұмыстары аяқталған жерлерді қалпына келтірудің қарапайым қағидаларын да сақтамады. Осылайша Науруға қазудан зардап шеккен үлкен және қымбат тұрған жерлерді қалпына келтіру міндеті жүктелді. Науру үш елден өтемақы талап етті, бірақ олар бас тартты. Соңында 1993 жылы Науру Нидерландыдағы Гаагадағы Халықаралық сотқа жүгінуге мәжбүр болды. Ол үш елге қарсы 73 миллион долларлық талап қойды. Бірақ Австралия бұл мәселені соттан тыс шешті, ал Ұлыбритания мен Жаңа Зеландия да Науру сұраған өтемақыға үлес қосты. Бүгінде Науру Жаңа Зеландия, Австралия және Фиджимен саудаға толық тәуелді. Егістік жерлер және басқа да табиғи ресурстар өте шектеулі, себебі оның ұзақ жылдар бойы экономикалық негізін құраған фосфат кендері дерлік толығымен таусылған.

Сыртқы саясат

Халықаралық аренада 2002 жылдың шілде айының соңында Тайвань Наурумен дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп жіберді. Тайвань мен Науру 22 жыл бойы дипломатиялық байланыста болған; Тайвань Пекиннің "Бір Қытай саясатына" қарамастан, Тынық мұхитының бірнеше елімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып келді. Алайда, осы 22 жылдық дәстүр Науру президенті сенімділігін өзгертіп, Қытай Халық Республикасымен ресми қарым-қатынас орнатуға шешім қабылдағанда бұзылды. Бұл әрекет дипломатиялық мойындауды Тайбэйден Пекинге ауыстырды, соның салдарынан Тайвань үкіметі ашуланды және бұл саясаттағы өзгерісті "жауапсыздық" деп сипаттады. Науруның дипломатиялық құжаттарға қол қоюы және бірлескен коммюнике жариялау арқылы Пекинды мойындауы Тайваньнан келетін көмекті тоқтатуға әкеп соқты. Оның орнына Науру Пекиннен 150 миллион АҚШ доллары көлемінде көмек алды. 2005 жылдың сәуірінде Маршалл аралдарына жасаған мемлекеттік сапары барысында Тайвань президенті Чэнь Шуйбянь Науру президенті Людвиг Скоттпен кездесіп, әңгімелесті. 2005 жылдың 14 мамырында екі ел ресми қарым-қатынасты қалпына келтіру және елшіліктерді қайта ашу үшін қажетті құжаттарға қол қойды. Қытай Халық Республикасы екі аптадан кейін, 31 мамырда, қарым-қатынасты үзіп жіберді.

Ішкі даулар

2003 жылдың басында президент Рене Харрис пен бұрынғы президент Бернард Довийого арасында билік үшін күрес туды. Бұл күрес парламенттегі сенімсіздік дауысынан кейін басталды, нәтижесінде Харрис президенттік лауазымнан шеттетілді. Сообщениялар Харристің экономикалық басқарудағы нашарлықтарға байланысты үдеп келе жатқан алаңдаушылықтардың нәтижесінде қызметтен алынғанын көрсетті. Ол кезде Довийого Наурудың саяси жағдайын "қиын" деп сипаттады. Довийого Харристің орнына президент болды деген хабар тарады, бірақ билік ауысуы туралы мәліметтер шектеулі болды. Бұл мәселеге халықаралық деңгейде де аз назар аударылды. Бірақ, Довийогоның президенттік мерзімі ұзаққа созылмады. 2003 жылдың наурыз айында Довийого АҚШ-та жүрек операциясынан кейін қайтыс болды.

2003 қазіргі уақытқа дейін

2003 жылдың мамыр айында жаңа президентті сайлау үшін парламент ішінде сайлаулар өтті. Бұл сайлауда Людвиг Скотти ең көп қолдау алып, жаңа президент болды. Парламенттік дауыс берудің нақты нәтижелері төмендегідей болды: Людвиг Скотти – 10 парламенттік дауыс, Кинза Клодумар – 7 парламенттік дауыс. Президент Скотти 2003 жылдың 29 мамырында президент болды. Ол 2003 жылдың тамызына дейін ғана қызмет етті, содан кейін сенімсіздік білдіріліп, қызметтен алынды. Рене Харрис президент болып сайланды. Ал 2003 жылдың мамырында өткен парламенттік сайлауда «Науру Бірінші» партиясы 3 орынды жеңіп алды, ал тәуелсіздер барлығы 15 орынға ие болды. 2004 жылдың маусым айының соңында Наурудың бұрынғы парламент спикері Людвиг Скотти елдің жаңа президенті болды. Оның президенттігі бұрынғы президент Рене Харристің тағы бір сенімсіздік білдірілімінен кейін кеткенінен кейін болды. Скотти 2004 жылдың сәуір айында Наурудағы қаржылық дағдарысқа наразылық білдіріп, парламент спикері лауазымынан кетті, осыған байланысты «General Electric» корпорациясының банкроттық рәсімдерін бастауы да себеп болды. Сол кезде Науру егер қарызын төлемесе, оның активтері тәркіленіп алу қаупінде болды. Скотти парламент спикері лауазымынан кеткеннен кейін, парламент мүшелері оның орнына кімді тағайындау керектігін шеше алмағандықтан парламент жиналмай қалды. Бұл жағдай саяси дағдарысқа әкелді, қаржылық дағдарысты ескере бермей. 2004 жылдың ортасында Австралия үкіметі Наурудың қаржылық дағдарысын шешуге көмектесу үшін елшілерді жіберді. 2004 жылдың тамызында Австралияның тәуелсіз зерттеулер орталығы Наурудың тәуелсіздік статусынан бас тартып, Австралияның аймағына айналуы мүмкін екенін мәлімдеді. Баяндамада экономиканы түбегейлі реформалау, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік қызметті қайта құру қажеттігі айтылды. Бұл баяндаманың авторы бұрын Науруға экономикалық кеңес берген. Скотти 2004 жылдың қазан айында толық мерзімге қайта сайланды. 2007 жылдың 19 желтоқсанында Парламент президент Скоттиға сенімсіздік білдіргеннен кейін Маркус Стивен президент болды. Стивен 2011 жылдың қараша айында отставкаға кеткеннен кейін Фредди Питчер президент болды. Спринт Дабвидо Питчерге сенімсіздік білдірді, содан кейін Дабвидо парламенттің президенті болып сайланды, оның кандидатурасын тоғыз дауыс қолдады, ал сегіз дауыс қарсы болды. 2013 жылы парламент сайлауы өтті, содан кейін парламент Барон Ваканы президент етіп сайлады. Ол 2013 жылдан 2019 жылға дейін алты жыл президенттік қызметін атқарды. Президент Вака Австралияның босқындарды Науру аумағындағы босқындар лагерінде ұстап тұруын қатты қолдады. Ағымдағы президент 2019 жылғы Науру парламенттік сайлауында парламенттік орыннан айырылды, яғни ол қайта сайлану мүмкіндігінен бас тарды. 2019 жылдың тамызында парламент бұрынғы адам құқықтары жөніндегі заңгер Лайонель Айнгимеаны Наурудың жаңа президенті етіп сайлады. 2022 жылғы Науру парламенттік сайлауынан кейін Рас Кун Айнгимеаның орнын басатын президент болып сайланды. 2023 жылдың 30 қазанында Дэвид Ранибок Адеанг Науру Республикасының президенті болып сайланды.

Оппозициялық саясатшыларға қарсы іс-қимыл

2014 жылдың қаңтар айында Науру президенті Барон Вака елдің жалғыз судьясы Питер Лоу мен бас судьясы Джеффри Эймсті (екеуі де Австралияда орналасқан судьялар) қызметтен босатті. Эймс, Лоудың депортациясын уақытша тоқтатуға қатысты шешім шығарғаннан кейін қызметтен босатылды. 2014 жылдың мамыр және маусым айларында Вака Науру оппозициясының 7 мүшесінің 5-ін парламенттен мерзімі белгісіз тоқтатты. Үш депутат – Мэтью Батсиуа, Кирен Кеке және Роланд Кун 2014 жылдың мамыр айында үкіметті және құқықтық тәртіптің бұзылуы туралы халықаралық ақпарат құралдарына сын айтқандары үшін қызметінен шеттетілді. Ал бір айдан кейін Спринт Дабвидо (бұрынғы президент) және Сквайр Еремия тәртіпсіз мінез-құлық танытқандары үшін қызметтен босатылды. 2015 жылдың маусым айында Еремия, Дабвидо және Батсиуа тұтқындалды, ал Кунның паспорты шетелдік БАҚ-қа сөйлеу арқылы үкіметтің тұрақсыздығына әрекеттенген деген айыппен алынып тасталды.

Заң шығарушы билік

Парламент 19 мүшеден тұрады, олар көпмандатты округтер бойынша үш жылдық мерзімге сайланады. Әр округ Науру Парламентіне 2 мүше жібереді, Мэнэнг округінен 3, ал Убенайд округінен 4 мүше сайланады. 20 жасқа толған немесе одан үлкен барлық азаматтар үшін дауыс беру міндетті.

Саяси партиялар мен сайлаулар

Науруда саяси партиялардың ресми құрылымы жоқ; кандидаттар көбінесе тәуелсіздер болып сайысқа түседі. Қазіргі парламенттің 18 мүшесінің 15-і тәуелсіз, ал үкімет ішіндегі одақтар көбінесе кеңейтілген туыстық байланыстар негізінде құрылады. Науру саясатында қызмет еткен төрт партия – Науру партиясы, Демократиялық партия, «Науру бірінші» және Орталық партия.

Сот тармағы

Наурудың өлшеміне қарағанда, заң жүйесі күрделі.

Жергілікті билік

1992 жылдан бері жергілікті басқару Науру аралдық кеңесінің (НАК) жауапкершілігінде. НАК шектеулі өкілеттіктерге ие және жергілікті мәселелер бойынша ұлттық үкіметке кеңесші ретінде қызмет етеді. НАК-тың міндеті – Науру азаматтарына қатысты жергілікті шараларға күш-жігерін жұмылдыру. Науру аралдық кеңесінің сайланған мүшесі бір уақытта парламент мүшесі бола алмайды. Наурудағы жер иелену ерекше: барлық наурулықтар аралдағы барлық жерге белгілі бір құқықтарға ие, ал жер жеке және отбасылық топтарға тиесілі; үкімет және корпоративтік ұйымдар жерге ие емес және жерді пайдалану үшін жер иелерімен жалға алу шартын жасасуы керек. Науру азаматтары емес адамдар жер иеленуге құқығы жоқ.

Қарулы күштер

Австралия екі ел арасындағы бейресми келісім бойынша Наурудың қорғанысына жауапты. Дегенмен, 100 адамнан тұратын тұрақты полиция күші азаматтық басшылықта болады және егер ірі тәртіпсіздіктер туындаса, қолдау көрсету үшін дайындалған ерікті резервшілермен күшейтілген. Полиция қызметкерлері әдетте күнделікті патрульдеу кезінде қарусыз жүрсе де, Науру полициясында 60 бірлік атыс қаруы бар.