Кіріспе

1989 жылдан бері христиандарды қудалау 1989 жылдан қазіргі уақытқа дейін христиандарды қудалау жалғасуда. Бұл діни қуғын-сүргіннің жалпы мәселесінің бір бөлігі болып табылады және Африка, Америка, Еуропа, Азия және Таяу Шығыс аймақтарында орын алып жатыр. Христиандарға қарсы қуғын-сүргін әлемдік деңгейде күшейді, бұл туралы Ұлыбританияның Сыртқы істер және Достастық істері министрі 2019 жылы жариялаған есепте айтылған. Есепке сәйкес, 2016 жылы діні үшін қудаланған христиандардың саны 144 елге жеткен. PEW ұйымы 2007 және 2017 жылдар аралығында жинаған мәліметтер бойынша, 144 елде христиандар үкіметтік күштер немесе қоғамдық топтар тарапынан мазақтауға ұшыраған. АҚШ түрлі үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдармен бірлесіп, әлемдегі АҚШ елшіліктерінен алынған қудалау деректерін баяндайтын және діни бостандық туралы жылдық есеп жасайды. Қудалау оқиғалары Африканың барлық аймақтарында орын алады, мысалы, Алжир, Ангола, Буркина-Фасо және басқа да елдерде христиандарға қатысты түрлі деңгейдегі діни төзбеушілік пен зорлық-зомбылық байқалады. Америка, Азия және Таяу Шығыста да қудалаудың көптеген оқиғалары тіркелді, мысалы, Канададағы христиан шіркеулерінің қирауынан бастап, Қытай, Солтүстік Корея және Пәкістан сияқты елдерде христиандарға қатысты қатаң шектеулер мен зорлық-зомбылыққа дейін. Таяу Шығыстағы жағдай қиын, Ливанның бұрынғы президенті Амин Джемайел 2011 жылы Мысыр мен Ирактағы қанды шабуылдардан кейін христиандар геноцидке ұшырады деп мәлімдеді. Жалпы, христиандарға қарсы қуғын-сүргін әлемдік деңгейде күшейді, үкіметтер мен экстремистік топтар христиандарға шектеулер салып, зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауда, көбінесе заңдылықты қорғау немесе діни тазалықты сақтау сылтавымен.

Ауру таралуы

Ұлыбританияның Сыртқы істер және Достастық істері жөніндегі мемлекеттік хатшысы жариялаған, қуғынға ұшыраған христиандарды қолдау мақсатындағы 2019 жылғы шілдедегі баяндамада, христиандардың діні үшін азап шеккен елдердің саны 2015 жылы 125-тен 2016 жылы 144-ке дейін өскені айтылған. Троро епискобы дайындаған шолуда, кейбір аймақтарда қуғын-сүргін деңгейі мен сипаты, БҰҰ қабылдаған Геноцид конвенциясы бойынша геноцидтің халықаралық анықтамасына жақындап бара жатқаны айтылады. 2007-2017 жылдар аралығында PEW ұйымы "Христиандар 144 елде үкіметтер мен әлеуметтік топтар тарапынан мазақтауға ұшырады" деген қорытынды жасады.

Мысыр

Ресми бағалау бойынша, Египет халқының 90 пайызы мұсылман, олардың көп бөлігі сүннит, ал 10 пайызы христиан. Сүннит исламы – мемлекеттік дін, бірақ үкімет христиандық және иудаизмді де ресми түрде мойындайды және олардың жақтастарына өз діндерін ашық түрде өрнектеуге рұқсат береді. Көптеген деректерге сәйкес, прокурорлар дінге қарсы сөздер айтқан және дінді сынаған көптеген христиандарды қамауға алды. 2 қарашада қарулы шабуылдаушылар Жоғарғы Египеттегі Минья қаласындағы монастырға христиан паломниктерін тасымалдап келе жатқан үш автобусқа шабуыл жасап, жеті адамды өлтіріп, 19 адамды жарақаттады. Сондай-ақ, Жоғарғы Египет аймағында христиандарға, христиандарға тиесілі мүлікке және шіркеулерге шабуылдар жасалды. 26 мамырда Шоқаф ауылында мұсылман ауыл тұрғындарының шабуылынан шіркеуді қорғап тұрған жеті христиан жарақат алды.

Сомали

Сомалидегі христиандар елдегі азаматтық соғысқа байланысты қудалауға ұшырауда. 2011 жылдың қыркүйегінде Сомалиден христиан дінін жоюға серт берген экстремистер екі христиан дінге өткен адамның басын кесті. 2012 жылдың басында Могадишуде үшінші христиан дінге өткен адамның басы кесілді.

Ауғанстан

2006 жылы Ауғанстанда 41 жастағы азамат Абдул Рахман католицизмге ауысқаны үшін ислам дінінен бас тартқандығы айыбымен қуылды. Шариғат заңы бойынша мұндай қылмыс өлім жазасына тартылады. Батыс елдерінің үлкен қысымымен ол 2006 жылдың наурыз айының соңында Ауғанстаннан кетуге рұқсат алды және содан бері Италияда эмиграцияда өмір сүріп келеді. 2008 жылы талибандар британдық қайырымдылық ұйымының қызметкері Гейл Уильямсты "Ауғанстанда христиан дінін уағыздаған ұйымда жұмыс істегендігі үшін" өлтірді, оның өте сақ болғанына және ауғандарды христиан дініне көндіруге тырыспағанына қарамастан.

Үндістан

Үндістанда, әсіресе елдің кейбір аймақтарында, діни төзімсіздік пен христиандарды қудалау фактілері болды. Соңғы жылдары христиандарға қарсы зорлық-зомбылық пен кемсітушілік, сондай-ақ индуист ұлтшыл топтары тарапынан мәжбүрлеп дін өзгерту жағдайлары туралы хабарлар тарады. Халықаралық адам құқығы ұйымдары мен діни топтар Үндістан үкіметін діни азшылықтардың, оның ішінде христиандардың құқықтарын қорғау үшін жеткілікті шаралар қабылдамағаны үшін сынады.

Индонезия

Индонезия – әлемдегі мұсылман халқы басым елдердің ішінде ең ірісі. Конституция дін бостандығын кепілдейді, бірақ діни төзімсіздік пен діни азшылықтарды, оның ішінде христиандарды қудалау фактілері болған. Елдің кейбір аймақтарында, әсіресе консервативті аймақтарда, жергілікті заңдар мен ережелер азшылық топтарының діни бостандығын шектеу үшін пайдаланылған. Бұған қоса, экстремистік топтар діни азшылықтарға, соның ішінде христиандарға қарсы зорлық-зомбылық және қорқыту актілері жасаған. Дегенмен, ел бойынша жағдай әртүрлі: кейбір аймақтарда салыстырмалы түрде тыныш болса, басқаларында діни шиеленіс күшті.

Малайзия

Малайзияда ислам ресми дін болғанымен, христиан діні Малайзия конституциясының 3-бабы мен 11-бабы бойынша төзімділікпен қаралады. Бірақ, кейде христиан дінінің таралуы мұсылман көпшілігі үшін аса сезімтал мәселе болып табылады, сондай-ақ Малайзия үкіметі мұсылман қауымын дінге өтуге шақырып бағады деп саналған христиан топтарын қуғындаған. Христиан дініне немесе мемлекеттік діни билік тарапынан дәстүрлі деп саналмайтын басқа да діни амалдарға қызығушылық танытқан адамдар полиция немесе олардың отбасы мүшелері тарапынан мемлекеттік қаржыландырылатын Дінді қайта оңалту орталықтарына жіберіледі, онда оларға ислам дінінде қалуға кеңес беріледі. Ал кейбір штаттарда Исламнан бас тарту үшін тиісті шариғат заңнамаларында жазалар қарастырылған. Малайзиядағы шіркеу мұсылман қауымын белсенді түрде дінге көндіруден аулақ болып келеді. Заң бойынша христиан әдебиеттерінде "мұсылман емес адамдарға арналған" деген белгі болуы тиіс. Малайзия Федералды Конституциясының 11(4)-бабы штаттарға мұсылмандарға басқа діндерді таратуға тыйым салуға рұқсат береді және көпшілігі (Пенанг, Сабах, Саравак және Федералды аумақтарды қоспағанда) осы мүмкіндікті пайдаланды. Малайзияда Исламнан христиан дініне өткендердің нақты саны туралы толыққанды зерттеулерге негізделген келісім жоқ. Малайзия Статистика департаменті жариялаған соңғы халық санағы мәліметтері бойынша, мұндай адамдар жоқ. Ал, Устаз Ридхуан Тидің айтуынша, олардың саны 135, ал Тан Шри доктор Харуссани Закарияның мәліметі бойынша – 260 мыңға жетеді.

Солтүстік Корея

Солтүстік Корея үкіметі ресми түрде дінсіз, және кез келген діни амалдар мемлекет тарапынан қатаң бақыланып, мұқият қадағаланады. Христиан дінін немесе басқа кез келген дінді ұстанатындар қатаң жазаға, оның ішінде түрмеге қамауға, азаптауға және өлім жазасына кесіледі. Үкімет сондай-ақ, жер асты христиандық қызметтерге қатысы бар деген күдік туған адамдарды анықтап, жазалауға белсенді түрде тырысады. Көптеген адам құқығы және христиандық ұйымдар бұл елді діни бостандық тұрғысынан әлемдегі ең қиын елдердің бірі деп санайды.

Шри-Ланка

Шри-Ланкадағы христиандар азшылық құрайды, 2011 жылғы халық санағы бойынша халықтың шамамен 7,4 пайызын білдіреді. Христиан халқы экстремистер тарапынан жасалатын кездейсоқ зорлық-зомбылық пен жаушылыққа бейім. Раштрия Сваямсевак Сангхты қолдайтын индуистер, Боду Бала Сенаны қолдайтын буддистер және Ұлттық Тоухит Джамаатты қолдайтын исламистер сияқты діни ұлтшыл топтардың ұйымдастыруымен шіркеулерге қарақшылық шабуылдары жасалған.

Таяу Шығыс

Ливанның бұрынғы президенті Амин Джемайел 2011 жылы Мысыр мен Ирактағы қасіретті шабуылдарда ондаған христиан қаза тапқаннан кейін христиандар геноцидке ұшырады деп мәлімдеді. АҚШ-тағы Израиль елшісі Майкл Ореннің сөзіне қарағанда, 2010 жылға дейінгі жүз жылда Таяу Шығыстағы христиан халқы 20%-дан 5%-ға дейін азайды. Орен Израильден басқа Таяу Шығыстағы христиандар ауыр саяси және мәдени қиындықтарға тап болғанын айтады: Мысырда мұсылман экстремистері копт христиандарын террористік шабуылдар арқылы қырғынға ұшыратып, олардың үйлерін тастап кетуіне себеп болды; Иракта 2003 және 2012 жылдар аралығында Бағдадта 1000 христиан өлтірілді және елдегі 70 шіркеу өртенді; Иранда христиан дініне өткендерге өлім жазасы қарастырылған, ал 2012 жылы пастор Юсеф Надархани өлім жазасына кесілді; Сауд Арабиясында жеке христиандық дұға заңмен тыйымдалған; Газа секторында 2007 жылы Хамас билікті басып алғаннан бері палестиналық христиандардың жартысы қашып кетті және Газа заңы тәрелерді ашық көрсетуге тыйым салады; Батыс жағалауда христиан халқы 15%-дан 2%-ға дейін азайды.

Мысыр

Мысырда ислам дінінен христиан дініне өтуді үкімет мойындамайды. Шетелдік миссионерлер елге кіруге рұқсат алады, егер олар өз қызметтерін әлеуметтік жақсартумен шектеп, дін аударудан бас тартса. 1981 жылы президент Анвар Садат копт папасы Шенода III-ті ел ішінде жер аударды, содан кейін бес копт епископын таңдап, оларға жаңа папаны сайлауды тапсырды. Олар бас тартты, ал 1985 жылы президент Хосни Мубарак конфессияаралық шиеленісті қоздырды деген айыппен жер аударылған Папа Шенода III-ті қалпына келтірді. Әсіресе Жоғарғы Мысырда 1980-ші жылдары «Гамаат Исламия» сияқты экстремистік исламист топтардың күшеюі копттарға және копт православие шіркеулеріне жасалған шабуылдардың көбеюімен бірге болды. Бұл ұйымдардың ықпалы азайғаннан кейін шабуылдар да азайды, бірақ тоқтаған жоқ. Полиция кейбір жағдайларда шабуыл жасаушылардың жағына шыққан деген айыптар бар. 2006 жылдың сәуір айында Александриядағы үш копт православие шіркеуіне жасалған бірдей шабуылда бір адам қаза тауып, он екі адам жарақат алды. 2011 жылы Хосни Мубарак биліктен құлатылғаннан бері Мысырдың копт христиандары наразылық пен кемсітуге ұшырауда. 2011 жылы Египетте христианға қарсы әрекеттерге шіркеулерді өртеу, Кенада копт христиан губернаторының тағайындалуына қарсы наразылықтар және Египет армиясымен қақтығыстар кірді. Телеарналарда исламистер христиандарды дінсіздер деп атап, олардың джизья салығын төлеуі керек деді. Бір копт діни қызметкері елдегі исламистерді шошқа тұмауынан қорқыныш кезінде копттарға тиесілі жұқпаған шошқаларды өлтіргеніне айыптады: «Олар осы күнәсіз шошқаларды өз діндерін бұзды деп ойлағандықтан өлтірді». 2011 жылдың қазан айында Еуропалық парламент қабылдаған резолюция жобасында Мысыр елдегі христиан халқын қуғындауда деп айыпталды. 2012 жылдың ортасына қарай 10 000 христиан елден қашып кетті. 2011-2013 жылдар аралығында Миня провинциясында 150-ден астам христиан адамдары ақша талап ету үшін ұрланды. Миня сияқты аймақтарда шіркеулердің салынуына қатысты христиандар мен мұсылмандар арасында ұзаққа созылған шиеленіс бар. Заң бойынша христиандар шіркеу салуға рұқсат ала алады. Алайда, егер үйі лицензиясыз немесе әлі лицензиясы жоқ шіркеу деп есептелсе немесе жаңа шіркеу салып жатыр деген күдік туса, халық жиналап шабуыл жасауы мүмкін. Кейбір мұсылман ауыл тұрғындары шіркеулерді таза емес деп санайды. 2016 жылы Мысыр ақыны Фатима Наут 2014 жылы Facebook-те Құрбан айт кезінде жануарларды өлтіруді сынаған жазбасы үшін дінге қарсы сөздер айтқаны үшін үш жылға сотталды. Келесі айда төрт копт христиан жасөспірімі дінге қарсы сөздер айтқаны үшін айыпты деп танылып, олардың үшеуі бес жылға бас бостандығынан айырылды.

Ирак пен Сирия

Иракта шиит исламшыларының Саддам Хусейн режимін құлатудан кейін билікті консолидациялауы Ирактың ассириялық және армян христиан қауымдастықтарына зиян келтірді. Ирактағы қарсыластар арасындағы шиеленіс елдегі христиандарға қарсы зорлық-зомбылық актілеріне жиі әкеп соқты. Осының салдарынан христиандар Ирактың кейбір аймақтарынан қашып, Еуропа мен Америка Құрама Штаттарына эмиграциялады. 2003 жылдан бері жүздеген мыңдаған христиан Ирактан қашып кетті, нәтижесінде Ирак соғысына дейін шамамен 1,4 миллионға дейін жететін христиан халқының саны 500 000-ға дейін төмендеді және қазіргі уақытта Иракта тұратын христиандардың саны азаюда. 2003 жылдан 2012 жылға дейін 70-тен астам шіркеулер бомбаланды. 2007 жылы Мосулда «Әл-Қаида» экстремистері жас дін қызметкерін өлтірді, ал 2010 жылы қарулы адамдар Бағдадтағы шіркеуде 53 ассириялық христианды қырғынға ұшыратты. Сирия азаматтық соғысы және оның Иракқа таралуы кезінде ИМИЛ және басқа да экстремистік топтардың христиандарды қудалауы жалғасып келеді. 2014 жылы ИМИЛ-дің Ирактағы шабуылы кезінде Мосулдың және ассириялық Қарақош қаласының құлауы шамамен 100 000 ассириялық христиан азаматының күшпен көшірілуіне әкелді. Мосулдың құлауынан кейін ИМИЛ қалада тұратын ассириялық христиандар ислам дініне өтпесе немесе жәрия (салық) төлемесе, жазаланатынын жариялады. ИМИЛ христиандардың үйлерін «нұн» әрпімен – «Нассара» (христиан) деп белгілеуді бастады. Мыңдаған христиандар, езидтер (соңғыларына дінге қайта оралу немесе өлім таңдауы ұсынылды) және басқа да, көбінесе шиит мұсылмандары (ИМИЛ оларды діннен тайғандар деп санайды) өз үйлері мен жерлерін тастап кетті. ИМИЛ жойған мәдени мұралардың бірі – Пайғамбар Юнус мешіті, бұл орынды Ибраһим діндерінің барлық жақтастары қасиетті санайды.

Палестина

Палестиналық медиа бақылауы (ПМВ) мемлекеттік бақылаудағы палестиналық БАҚ еврейлік және христиандық сияқты діндерді жиі жамандап көрсететінін хабарлады. ПМВ 2012 жылы екі рет эфирге шыққан балалар телебағдарламасының ағылшын тіліне аудармасын ұсынды, онда жас қыз еврейлер мен христиандарды "қорыққан және жек көрілетін" деп айтқан.

Батыс жағалау

2002 жылы палестиналық мұсылмандар Рамалла қаласында христиан мүлігін өртеп жіберді. 2005 жылы Иерусалимдегі шіркеу басшыларына ұсынылған құжатта мұсылман экстремистерінің палестиналық христиандарға қатысты жасаған деген 93 зорлық-зомбылық жағдайы және Батыс жағалауда христиандардың жерін ұрлаған деген 140 топтың ісі тіркелген. 2012 жылдың мамыр айында 100 мұсылманнан тұратын топ Батыс жағалаудағы Тайбе христиан ауылына шабуыл жасады.

Газа

2007 жылы Газа секторында 2500–3000 адамнан тұратын шағын христиан азшылығы болды. Сол жылы Газадағы Палестина басқарушылығының Хамас тарапынан құлатылуымен бірге исламшылдардың христиандарға және христиандық қасиетті орындарына жасаған зорлық шабуылдары күшейді. Католик монастыры мен Розарий сестері мектебі тонауға ұшырады, кейбір христиандар осы шабуылға Хамасты кінәлады. 2007 жылдың қыркүйегінде 80 жастағы христиан әйелі Газадағы үйінде бетперделі адамнан тонау құрбаны болды, ол оны «кәпір» деп атады, бұл оқиға христиандардың алаңдауын арттырды. Бұл шабуылдан кейін бір ай ішінде Газа қаласындағы жалғыз христиан кітап дүкенінің иесіне қастандық жасалды. Осы оқиғаның артында мұсылман экстремистері тұр деген күдік бар. 2008 жылы YMCA кітапханасы қарулы адамдар тарапынан бомбаланды, күзетшілердің сөзіне сәйкес, олар күзетшілердің «кәпірлерге» қызмет ету себебін сұраған. 2011 жылы Газа секторындағы христиан халқының саны 1400-ден асты. Католик дінінің өкілінің бірі The Guardian газетіне берген сұхбатында, Хамас өкілінің оны тоқтатып, мойнындағы ағаштан жасалған крестті шешуді бұйырғанын айтты.

Түркия

Константинопольдің Экуменикалық Патриархаты әлі де қиын жағдайда. Түрік заңдары бойынша, Экуменикалық Патриарх туғаннан бері түрік азаматтығын алған этникалық грек болуы керек, бірақ Түркияның грек азшылығының көп бөлігі елден қуылды. Мемлекеттің шіркеу мүлігін тартып алу Константинополь шіркеуі үшін тағы бір қиындық. 2007 жылдың қараша айында Халки семинариясындағы 17 ғасырлық Иеміздің трансфигурациясы шіркеуі түрік орман шаруашылығы басқармасымен дерлік толығымен бұзылды. Бұзу жұмыстары туралы ескерту берілмеді және Экуменикалық Патриархтың шағымдарынан кейін ғана тоқтатылды. Түркиядағы ассириялықтар мен армян православиелік азшылықтарының қазіргі кездегі қиындықтары – "Боз қасқырлар" сияқты ультраұлтшыл топтар тарапынан қолдау тапқан армянға және христианға қарсы көзқарас салдарынан туындады. Азшылықтар құқықтары тобының мәліметінше, түрік үкіметі армяндар мен ассириялықтарды азшылықтар ретінде мойындайды, бірақ Түркияда бұл термин екінші дәрежелі мәртебені білдіреді. 2006 жылдың ақпан айында Трабзон қаласында әке Андреа Санторо қанымен құйрылды. 2007 жылдың 18 сәуірінде Малатия қаласындағы (Түркия) Zirve баспасында бес суннит мұсылман Киелі кітап баспасының үш қызметкеріне шабуыл жасап, азаптап өлтірді.

Йемен

Емендегі христиандық IV ғасырға дейін барып жетеді, сол кезде бірқатар Химьяриттер Теофил Үндістанның күш-жігерінің арқасында христиан дінін қабылдады. Қазіргі уақытта олардың саны туралы ресми статистика жоқ, бірақ олардың саны 3000 мен 25000 аралығында деп есептеледі, олардың көпшілігі босқындар немесе уақытша тұрғындар. Дін бостандығы, исламнан шығу және құлшынға арналған мекемелер құру елдің Конституциясы мен заңдарында мойындалған құқық емес. Онда елдің міндеттері «Исламдық сананы дамытуға және «Білім және исламдық мораль» жарияланымдарын таратуға және оны мемлекеттік және жеке азаматтардың өмірінде бекітуге» бағытталғандығы айтылған. Ана Терезаның құрған «Мейірімділік миссионерлері» 1992 жылдан бері Аденде жұмыс істеп келеді және Сана, Таиз және Ходейда қалаларында тағы үш орталығы бар. 1998 жылы Ходейдада үш католик қарындасы өлтірілді, олардың екеуі Үндістаннан, ал үшіншісі Филиппиннен келген. Олар «Аль-Ислах» ұйымының мүшесі Абдулла әл-Наширидің қолынан қаза тапты, ол олардың мұсылмандарды христиан дініне көшуге шақырғанын айтты. 2002 жылы Баптист ауруханасында «Аль-Ислах» ұйымының тағы бір мүшесі Әбет Абдул Разак Камел үш американдықты өлтірді. Көзі куәгер болғандар күдіктінің («Аль-Ислах») исламистер тәрбиелеген «саяси қуыршақ» екенін, олар туралы мешіттерде жиі айтқанын және аурухана қызметкерлерін «шпиондар» деп сипаттағанын айтады. Бірақ олар бұл көзқарастарды Йеменнің аз ғана бөлігі ұстанатынын атап өтті. 2015 жылдың желтоқсан айында Адендегі ескі католик шіркеуі қиратылды. 2015 жылдың наурыз айынан бастап Йемендегі дағдарыс күшейгеннен бері Джон Боскодан алты діни қызметкер және елдегі қайырымдылық миссиясының жиырма қызметкері қалды, оларды Папа Франциск соғыс пен қақтығыс ортасында батылдық танытқандары үшін мақтады. Ол Оңтүстік Арабияның Апостольдық Викарийін барлық қысымға ұшыраған, азап көрген, үйінен қуылған және әділетсіз өлтірілгендер үшін дұға етуге шақырды. Қайсы жағдайда болса да, Йемендегі діни бостандыққа қатысты соғысқан тараптардың құндылықтары мен этикасына қарамастан, оның қызметін пайдаланғандардың куәліктеріне сәйкес, Мейірімділік миссионерлері жақын уақытта дінді таратумен айналыспағаны дәлелденді. 2016 жылдың 4 наурызында Адендегі «Мейірімділік миссионерлері» операциясына шабуыл жасалып, 16 адам қаза тапты.