Кіріспе

1844 жылы Чарльз Диккенс жазған «Чаймс: Ескі жылды шығарып, жаңа жылды қарсы алған әйгірлі колоколдар туралы ертегі», көбінесе «Чаймс» деп аталады, – Чарльз Диккенстің 1844 жылы алғаш жарық көрген повесі, «Рождестволық әннен» бір жыл кейін жазылған. Бұл 1840 жылдары жарық көрген, күшті әлеуметтік және моральдық ойларды қамтитын бес повестің екіншісі. «Рождестволық ән» және «Чаймс» повестерінен басқа, Рождестволық кітаптарға «Ошақтағы шырылдақ» (1845), «Өмір күресі» (1846) және «Көңілдегі құбылыс және әуестің келісімі» (1848) кіреді.

Сюжет

Тоби ("Тротт") Век, қарт "билет тасушы", өзінің ісін шіркеудің баспалдағынан жүргізеді, оның қоңыраулары көптеген жылдар бойы оны құттықтап, жігерлендіреді, өйткені ол хаттарды жеткізу үшін жүреді. Бүгін, Жаңа жыл қарсаңында, Троти жұмысшы класының қылмысы мен әдепсіздігі туралы газеттердегі хабарларға көңілі толады және кедейлер табиғатынан түзетілмейтін жаман болуы керек деген қорытындыға келеді. Троттінің қызы Мег және оның ұзақ уақыт бойы күйеу жігіті Ричард ертеңіне үйленуге шешім қабылдағанын жариялауға келеді. Олар өте кедей және болашағы жоқ болса да, бұдан былай күтудің қажеті жоқ деп санайды, себебі кейіннен бірге қуанышқа толы және бір-біріне көмектескен өмірді өткізу мүмкіндігін жібергендеріне өкінетіндерін біледі. Жұптың бақыты Алдерман Кьютпен кездесу арқылы құлдырайды, ол олардың өздерінің бақытсыздықтарына өздері кінәлі екенін айтып, оларды "жазалауға" уәде береді. Олар өмір сүруге, тіпті некеге де лайық емес екенін сезінеді. Троти Сэр Джозеф Боулиге, кедейлерге әкелік диктаторлықпен қайырымдылық жасайтын депутатқа хат таратады. Боули борышын өтеумен айналысып, Тротиді жергілікті дүкенші Миссис Чиккенсталкерге кішкентай қарызын төлей алмағаны үшін кінәлайды. Үйіне оралғанда, ол және оның серіктері табиғи түрде алғыссыз және қоғамда оларға орын жоқ деп сеніп, Троти кедей ауыл адамы Уилл Ферн мен оның тоғыз жасар жетім немересі Лилианмен кездеседі. Ферн босқындықпен айыпталады және Троти Кьют оны тұтқындауды жоспарлап отырғанын ескертеді. Троти Ферн мен Лилианды үйіне алып кетеді, ал Мег екеуі аз тамақ пен кедей баспанамен бөліседі. Мег қатты күйзеліске ұшырайды, және Кьютпен болған кездесу оны Ричардқа үйленуден бас тартуға итерген сияқты. Троти кешке дейін газет оқып отырады және жұмысшы таптың табиғатынан зұлым екендігіне деген сеніміне көз жеткізеді, өйткені өзін және баласын өлтірген кедей әйел туралы оқиды. Кенеттен, қоңыраулар оның ойларына күшпен еніп, оны шіркеуге шақырады. Ол қоңырау шалу бөлмесіне көтеріліп, қоңыраулар тоқтаған кезде жоғалып кететін кішкентай жындылардың бұлтын табады. Содан кейін ол қоңыраулардың қараңғы, қорқынышты фигураларын көреді. Ұлы қоңыраудың жындысы оны адам тағдырына деген сенімін жоғалтқаны үшін және қоңырауларға жасаған қатесі үшін сөкпейді. Троти өзінің қоңырау мұнарасының түбінде өлі жатқанын көреді және оған тоғыз жыл бұрын құлап қайтыс болғаны айтылады. Мегтің өмірі оған сабақ болуы керек: ол "жүрегіне жақын жаннан" кедейлерге қандай қысым бар екенін үйренуі керек. Одан кейін бірнеше көріністер пайда болады, онда ол Мегтің, Ричардтың, Уиллдің және Лилианның кейінгі жылдардағы қиын өмірлерін көреді, бірақ араласуға шамасы келмейді. Ричард алкоголизмге түседі; Мег ақырында оны құтқару үшін үйленеді, бірақ ол күйреген күйі қайтыс болады, оны нәрестемен қалдырады; Уилл түрмеге кіреді және шығады; Лилиан жезөкшелікке айналады және қайғыдан қайтыс болады. Ақыры, үйсіз, үйсіз қалған Мег өзін және баласын суға батыруды ойлауға мәжбүр болады. Троти Мегтің өзенге секіруге дайын екенін көргенде, жылап, сабағын үйренгенін айтады, "Ел бетінде мұндай өмірді өткерген болса, оған келмейтін сүйікті ана жоқ" дейді. Ол қыздың киімінен ұстап, оның секіруіне жол бермейді. Троти Мег пен Ричардтың үйлену тойы күні жаңа жылды қуанышпен қарсы алғанда үйде оянады. Достары келіп, тойлап, тойлап, таңғалдырады. Уилл мен Лилианды құттықтауды Миссис Чиккенсталкер бастайды, ол ескі досы болып шығады. Автор оқырманға бұл ояну арманның ішіндегі арман екенін анықтауға шақырады. Оқырман "бұл көлеңкелердің пайда болуына себеп болатын қатал шындықтарды" есте ұстап, оларды түзету, жақсарту және жұмсартуға тырысуы керек.

Романның атауын түсіндіру

Қоңыраулар – Тротти Век өнерін табалайтын шіркеудегі ескі қоңыраулар. Кітап төрт бөлімге бөлінген, олар сағаттың төрттен бір соққан кездегі дыбысына сәйкес "кварталдар" деп аталады. (Бұл Диккенстің "Рождестволық ән" шығармасының бөлімдерін "ставы" – яғни "дәстүрлі өлең жолдары" – деп атауымен және "Ошақтағы жұмырқа" кітабын "шырқырауларға" бөлуімен сабақтас.)

Әдеби мәні және қабылдануы

Алдыңғы жылы «Рождестволық ән» өте жақсы қабылданды, ал «Чаймс» көпшіліктің қызығушылығын оятып, күтуге жетеледі. Кітап жарықтанғаннан кейін бірнеше апта ішінде бес түрлі сахналық қойылымдар қойылды және алғашқы үш айда 20 000-ға жуық данасы сатылды. Ол бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды, сынға алынып, талқыланды. Сыншылар пікірлері екіге бөлінді: әлеуметтік және саяси мазмұнына көңіл білдіргендер кітапты ұнатып, ал басқалары оны қауіпті радикализм деп санады. «The Northern Star» газетінің сыншысы Диккенсті «кедейлердің чемпионы» деп атады, ал «John Bull» журналы оның қайырымдылықты сатиралық бейнелеуін қабылдамады. Бұл Диккенс үшін үлкен қаржылық табыс болды және көп жылдар бойы танымал болды, бірақ ұзақ мерзімде оның даңқы «Рождестволық ән» даңқымен салыстырылғанда артық болды.

Басқа шығармаларға сілтеме жасау

Жоғары топ өкілдерін өміріне араласуды тоқтатып, оны өлуге тастауды өтінген Уилл Ферн, Құдай сөзіндегі Рут кітабына ащы сілтеме жасайды, Руттың "Сен қайда барсаң, мен де сонда барамын" деген сөзін қасақана бұрмалап айтады.

Тарихқа, географияға және қазіргі ғылымға сілтеме жасау

Романның оқиғасы қазіргі заманда және 1840 жылдары ("Аштық қырықжылдықтар") өтеді, ол әлеуметтік және саяси толқудың кезі болатын. Троттидің кедей адамдардың табиғаты зұлым деген сеніміне газетінде өзін және баласын суға батыруға тырысқан жас әйел туралы мақала әсер етеді, және бұл мотив кітаптың кульминациялық нүктесінде қайта оралады, Мегті де сол әрекетті жасау туралы ойлануға итереді. Бұл 1844 жылы нәресте өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген Мэри Фурлиге сілтеме, өйткені жұмыс үйіне қайта оралмау үшін жасаған өзіне қол салу әрекетінде баласы суға батып қайтыс болды. Бұл жағдай 1844 жылдың көктемінде үлкен қоғамдық пікірталас тудырды. Диккенс бұл үкімге қарсы жалпы наразылыққа қатысты, нәтижесінде жаза жеңілделіп, жер аударуға айырбасталды. Фурли ісінен шабыттанған басқа да туындылардың бірі – Томас Худтың "Көңілдің көпірі" поэмасы. Алдермен Кьют – Миддлсекс әкімі, бұрынғы Лондон мэрі және төменгі таптарды "басып тастауға" және олардың қоғамға қарсы мінез-құлқына белсенді түрде қарсы болған сэр Питер Лоридің пародиясы. Оның 1844 жылғы Мэри Фурли ісі туралы пікірлері Диккенстің "Қоңыраулар" (The Chimes) шығармасын жазуға түрткі болды деп есептеледі. "Ескі күндерді" сағынып еске алатын аты аталмаған жас жігіт – "Жас Англия" қозғалысына сілтеме. Диккенс жарияламас бұрын осы сілтемелердің көп бөлігін алып тастады.

Бейімделулер

1914 жылы кітап Томас Бентлидің "Чаймс" атты үнсіз фильміне бейімделді. "Чаймс" музыкалық адаптациясын 1992 жылы Лиза Кофод пен Гей Донат Рид, Пол Джонсонның музыкасымен жасады. Осы туындының сахналық оқуы Нью-Йорктегі The Workhouse Theatre театрында қойылды. 2000 жылы Xyzoo Animation компаниясы "Чаймс" бойынша 24 минуттық сазды анимациялық фильм жасады. Ол 2002 жылы Cine Special Jury жүлдесін жеңіп алды. Бостонның Колониялық радио театры 2000 жылы "Чаймс" толық құрамды радио қойылымын шығарды. Бұл шығарма 2007 жылы Blackstone Audio арқылы CD форматында, ал 2011 жылы Brilliance Audio арқылы қайта шығарылды. 2004 жылы Лес Смиттің сахналық бейімделуі Саутварк ойын үйінде тұңғыш рет көрсетілді. 2015 жылы Audible компаниясы "Чаймс" кітабын тегін аудио кітап ретінде, компанияның жазылушыларына Рождестволық құттықтаулармен бірге ұсынды. 2022 жылы Average Romp Тоби Джонстың Тоби Век рөлінде ойнаған толық құрамды аудио драма түрінде "Чаймс" кітабын жариялады.