Кіріспе

Гавайидегі қытайлар штаттың халқының шамамен 4,7% құрайды, олардың көпшілігі (75%) Гуандун провинциясының Чжуншань ауданынан шыққан кантондықтар. Бұл көрсеткішке қытай және гавайилік тегі бар адамдар кірмейді. Гавайидегі қытай тегі бар барлық адамдарды (қытай-гавайиліктерді қоса алғанда) есепке алғанда, олар Гавайи халқының шамамен 1/3 бөлігін құрайды. АҚШ азаматтары ретінде, олар – қытай-американдықтардың бір тобы. Олардың аз бөлігі хакка тегінен шыққан.

Тарих

Тарихи деректерге сәйкес, қытайлардың Гавайидегі ең алғашқы болуы 18 ғасырдың соңына дейін барып жетеді: 1778 жылы бірнеше теңізшілер капитан Джеймс Кук саяхатында, 1788 жылы Джон Мирспен бірге, ал 1789 жылы Макаодан Мауиге келген американдық саудагер Саймон Меткалфпен бірге келген. 1794 жылы Сандвиш аралдарына сапар шеккен капитан Джордж Ванкувер бір қытай тұрғынын көргенін хабарлады. Патша Камехамеха I-нің қолдауымен Гавайи 1792 жылдан 1843 жылға дейін Қытайға сандал ағашын экспорттады. Осының нәтижесінде қытай халқы Гавайи аралдарын "Тан Хён Шан" деп атады, бұл кантон тілінде шамамен "Жұпар сандал ағашы төбелері" деген мағынаны білдіреді. 1852 жыл мен 1899 жыл аралығында шамамен 46 000 қытайлық Гавайиге көшіп келді. 1900 жылы Гавайидегі қытай халқының саны 25 767 адамды құрады. Көшіп келгендердің көп бөлігі Фуцзянь провинциясынан шыққан және кантон тілінен гөрі фуцзянь диалектісінде сөйлеген. 1856 жылы Мауиді зерттеген американдық миссионер негізінен кантондық дүкен иелері мен фуцзяньдық жұмысшылар гавай тілінде қарым-қатынас жасайтынын анықтады. Олардың көпшілігі Гавайидегі қант плантацияларында жұмыс істеу үшін келгенімен, балаларына білім беруге баса назар аударды. Еңбек шарты аяқталғаннан кейін көптеген адамдар Гавайиде қалып, Чайнатаун сияқты жерлерде өз бизнесін ашты. 1950 жылға қарай Гавайидегі қытай-американдық ерлердің көпшілігі білімді және жақсы жұмыс орындарында жұмыс істеді. Бүгінде Гавайидегі қытай-американдықтардың 95%-ы Гонолулуде тұрады. Гавайиге алғашқы көшіп келген қытайлардың айтарлықтай бөлігі, ал континенттік АҚШ-қа одан да аз бөлігі хакка тайпасынан шыққан, және хакка мен пунти кантондықтары арасындағы антагонизмнің көп бөлігі сақталды. 1800 жылдың бірінші жартысында Гавайидегі қытайлардың 30%-ы хакка тайпасынан болса, Батыс жағалаудағылардың тек 3%-ы ғана хакка тайпасынан шыққан. Бұл ғасырдағы көші-қонның ең үлкен толқыны 1876 жылы АҚШ пен Гавайи Корольдігі арасындағы келісім-шартқа байланысты болды, бұл еңбек күшіне деген қажеттілікті арттырды. Гавайидегі қытай ерлер мен еуропалық әйелдер арасындағы некелердің көпшілігі кантондық ерлер мен португал әйелдері арасында тіркелді. Португал және басқа еуропалық әйелдер қытай ерлеріне үйленді. Кантондық ерлер мен португал әйелдері арасындағы одақтардың нәтижесінде кантондық-португалдық тегі бар балалар дүниеге келді, оларды кантондық-португалдықтар деп атады. 1933 жылдың 30 маусымына дейін екі жыл ішінде осы балалардың 38-і дүниеге келді, олар әкелері қытай болғандықтан таза қытайлар ретінде жіктеліп саналды. Қытайлар мен еуропалықтардың арасында кең ауқымда араласу болды, қытайлар португалдық, испандық, гавайилік, кавказдық гавайилік және т.б. әйелдерге үйленді. Тек бір қытай жігітінің американдық әйелге үйленгені тіркелген. Гавайидегі қытайлар Пуэрто-Рико, португал, жапон, грек және аралас нәсілді әйелдерге үйленді. Бірінші толқын көшіп келгендердің арасында екі топ арасындағы некелерге тыйым салынған. 19 ғасырдың ортасында Америкадағы хакка көшіп келгендері қытай ұйымдарының мүшелігінен шеттетілді.

Дін

Христиан миссионерлері Гавайиге келгенге дейін алғашқы қытай қоныс аударушылары буддизм, даосизм және конфуциандық діндерді ұстанған. Олардың кейбіреулері тіпті Гавайидің жергілікті сенімдерін өз діни жүйелеріне қосып алған. Бүгінде, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырда христиан миссионерлерінің жұмысының нәтижесінде, Гавайидегі көптеген қытайлар протестанттық және рим-католик христиандығын ұстанады. Дегенмен, 100-ге жуық буддалық және ата-бабаларға арналған храмдар сақталған. Дәстүрлі қытай діндерін ұстанатындардың аз бөлігі жыл сайын ата-бабаларының қабіріне барып құрмет көрсетеді. Алайда, Гавайидегі қытай қауымдастығының дінге адалдарының нақты статистикасы қолжетімді емес.