Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этностық топ
Ethnic group
Қытай перуандықтары, сондай-ақ тусан (қарыз сөз) деп те аталады, ата-бабалары Қытайдан келген Перу азаматтары. Аккультурация нәтижесінде, үшінші және төртінші буын қытай перуандықтарының көпшілігі азиялық ата-бабаларының тілін білмейді. Дегенмен, кейбір екінші буын қытай перуандықтары испан тілінен өзге, мандарин, кантон, хакка және миннан (хоккян) тілдерін қоса алғанда, қытай тілінің бір немесе бірнеше диалектін біледі. Басым түрде үндістер, метистер, ақ және қара халықтан өзге, қытайлықтар Перу халқының 1% -дан кемін құрайды деп есептеледі. Перуде 2017 жылғы халық санауында тек 14 307 адам тусан немесе қытай тегінен екенін мәлімдеді. Алайда, елшіліктің мәліметінше, 30 миллион перуанның 15%-ы (немесе 4 миллион) қытай тамырынан және тегінен шыққан, 19 ғасырда Перуға 100 000 қытай иммигрантының келуіне және көптеген перуандық әйелдермен қарым-қатынасқа түсуіне байланысты екені анықталды.
Chinese Peruvians, also known as tusán (a loanword from ), are Peruvian citizens whose ancestors came from China. Due to acculturation, most third and fourth generation Chinese Peruvians do not speak the language of their Asian ancestors. However, some second generation Chinese Peruvians can speak one or more varieties of Chinese that may include Mandarin, Cantonese, Hakka and Minnan (Hokkien), in addition to Spanish. Outside of the predominant Amerindian, mestizo, white, and black populations, Chinese are estimated to constitute less than 1% of the Peruvian population. In the 2017 Census in Peru, only 14,307 people claimed tusán or Chinese ancestry. However, according to the embassy, it was estimated that 15% (or 4 million) of the 30 million Peruvians had Chinese roots and ancestry, tracing back to the 19th century arrival of 100,000 Chinese immigrants that migrated to Peru and entered relationships with many Peruvian women.
Ерте тарих
Манила-Акапулько галеондары арқылы испан Филиппинінен Акапулькоға жіберілген жұмысшылардың барлығы Чино ("қытай") деп аталды, бірақ шын мәнінде олар тек Қытайдан ғана емес, сонымен қатар бүгінгі Филиппиннің өзі, Жапония, Малайзия, Индонезия, Шығыс Тимор және Үндістан, Шри-Ланка сияқты басқа да жерлерден келген. Олардың көп бөлігін филиппиндіктер құрады. Мексикадағы осы әртүрлі азиялықтар қауымдастығының адамдарын испандықтар "los indios chinos" деп атады. Бұл жұмысшылардың көпшілігі ер адамдар болды және оларды португал саудагерлері сатып алды, олар оларды Португалияның отарлық иеліктерінен және Эстадо да Индияның форпостарынан алды, оған Үндістанның, Бенгалияның, Малакканың, Индонезияның, Жапонияның Нагасаки және Макаоның бөліктері кірді. Испанияға бұл жұмысшылардың кейбіреулерін Мексикадан әкелді. Азиялық құлдардың кейбіреулері Перудегі Лимаға да әкелінді, онда 1613 жылы қытай, жапон, филиппин, малай, камбоджа және басқа да азиялықтардан тұратын шағын қауым болған. 19 ғасырда Макаодан (сол кезде португалдық аумақ) төрт айлық сапармен келген қытай иммигранттары келісімшарт бойынша жұмысшылар немесе кулилер ретінде қоныстанды. Одан кейін Гуандуннан келген қытай кулилері де келді. 1849 және 1874 жылдар аралығында Перу әйелдерінің жартысы осы қытайлық еркектермен үйленді. Кантондық қытай еркектері мен перуандық әйелдер арасындағы нәсілдер аралық некелер көп болды, нәтижесінде Перуда қытай тегі бар балалар мен адамдар көп болды. Перуде қытайлықтар мен қытайлық емес адамдардың аралас некелеріне қарсы нәсілшілдік көзқарас болған жоқ, сондықтан аралас некелердің саны көп болды. Бір дереккөзге сәйкес, аралас нәсілден туған балалардың саны 180 000-ға жуық. Бұл санның жартысы Лима қаласында ғана болды, қытайлық метиздер мен толыққанды қытайлардың арақатынасы 90 000-ға 15 000 (6:1) болды. Соңғы санақ бойынша 2017 жылы тек 14 307 перуандық қытай тегін көрсетті. Қытайлықтар қалаларда перуандық әйелдермен қарым-қатынас жасады, олар қарым-қатынас құрып, аралас балалар туды. Бұл әйелдер Анд және жағалау аймақтарынан шыққан және бастапқыда қалалардан келген жоқ; ауылдық аймақтардағы жағалаудағы хасиендаларда Анд тауларынан келген индиген ("туған") және серрана ("тау") жас әйелдер жұмыс істеуге келді. Бұл Анд әйелдері қытайлық еркектермен некелік серіктес ретінде африкалықтарға қарағанда артықшылықты болды, үйлестірушілер қытайлық еркектердің жас түпкіліктіктер мен серраналарға қоғамдық некелерін ұйымдастырды. Перулық әйелдер мен қытайлық еркектердің некелеріне перуандықтардың нәсілшілдік реакциясы болды. Перулық әйелдер (чоластар мен тумалар, индиастар, индигендер) мен қытайлық еркектер аралас бала тапқанда, балаларды инхерто деп атады; бұл инхерто пайда болғаннан кейін қытайлық еркектер инхерта тегі бар қыздарды некелік серіктес ретінде іздеді. Қара аналардан туған балаларды инхерто деп атамады. Перудің төменгі санаттағы адамдары қытай еркектерімен жыныстық одақтар немесе некелер құрды, ал кейбір қара және үнді әйелдері қытайлармен "араласты", деп мәлімдеді Альфредо Сачетти, ол араласу қытайлардың "прогрессивті деградациясына" себепші болды. Каса-Грандеде тайпалық үнді әйелдері мен қытай еркектері бір-бірімен "көпшілік некеге" қатысты, бұл үйлестіруді тайпалық әйелдерді қытайлық үйлестіруші алдымен ақша төлегеннен кейін әкелді. Перу мен Кубада кейбір үндістер (туған америкалықтар), мулат, қара және ақ әйелдер қытайлық еркектермен жыныстық қатынаста немесе некеде болды, Куба комиссиясының есебінде мулат, қара және ақ әйелдердің некелері туралы хабарланды. Перуде The New York Times газетінде Перудің қара және үнді (туған) әйелдері қытай еркектеріне өздерінің пайдасына және еркектердің зиянына үйленгені, өйткені олар қытай еркектеріне үстемдік етіп, "бағындырған", өйткені еңбек шарты некеде күшін жойған, Перу әйелінің некелік билікті ұстауымен некедегі рөлдерді өзгертіп, отбасын басқарады және қытай еркектерін құл қылып, мойынсұнғыш, "құлдық", "бағындырылған" және "әйелдік" және оларға бұйрық береді, "кейде ол [қытай еркегі] кейбір қараңғыр холаның (туған үнді және метиза) немесе самбаның (аралас қара әйел) сұлулығына ғашық болады және шіркеуге қосылады, сондықтан сеньоритамен некелік байланысқа кіруі мүмкін" деп хабарлайды. Қытай ерлерінен күйеу іздестіріліп, "керемет қыздар" (перулық әйелдер) оларды "үлкен күйеу, еңбекқор, сүйіспеншілік, адал және мойынсұнғыш" және "үйде пайдалы" деп қарағандықтан, перулық әйелдер "әлсіз ыдыс" емес, "жақсы жарты" болды және олар өздерінің қытай күйеулеріне "әдемі стильде" бұйрық беретін болды, еңбек шарты қытай кулиінің некемен күшін жойды, ал перулық әйел бұл күшін жоюды бұрынғы "ежегей" қытай еркесінің билігін өзіне беруі ретінде қарады, оны өзінің "құлдығында" ұстап, қытай еркесінің некедегі билігі туралы барлық шағымдарын және болжамдарын жылдам тоқтатып, оны өзіне бағындырды. Қытайлық перулықтар перу қоғамына жақсы интеграцияланған болса да, бұл оңай болған жоқ. Тынық мұхиты соғысы кезінде қытай жұмысшылары Чилиге қолдау көрсету үшін көтеріліс жасады. Перулықтар қытайлықтарды Чилилік басқыншы әскеріне жауапты деп санады, бұл Латын Америкасындағы алғашқы синофобияға әкелді. Қытайлықтар перулықтар тарапынан мақсатталған және өлтірілді, және 1890 жылдарға дейін қытайларға қарсы қырғындар тоқтаған жоқ. 1881 жылғы Канете аймағындағы бір қырғында 500-ден 1500-ға дейін қытайлықтар өлтірілді. Бұған қарамастан, қытайлар елге көшіп келуге 1970 жылдарға дейін тыйым салынды. Тағы бір топ қытай қоныс аударушылары 1912 жылы Сунь Ятсен Республикасы құрылғаннан кейін келді, ал тағы бірі 1949 жылы Коммунистік үкімет құрылғаннан кейін келді. Қытай азаматтық соғысы кезінде Перудағы қытай қауымдастығы Тайпейдегі ұлтшыл үкіметке жатақтанды, бірақ уақыт өте келе олар Пекиндегі үкіметке адасқан. 1957 жылы кантондықтар жалпы қытай иммигранттарының 85 пайызын құрады, ал қалғаны хакка тілінде сөйледі.
Workers who were shipped from the Spanish Philippines to Acapulco via the Manila Acapulco galleons were all called Chino ("Chinese"), although in reality they were not only from China but also other places, including what are today the Philippines itself, Japan, Malaysia, Indonesia, East Timor and further afield such as India and Sri Lanka. Filipinos made up most of their population. The people in this community of diverse Asians in Mexico were called "los indios chinos" by the Spanish. Most of these workers were male and were obtained from Portuguese traders, who obtained them from Portuguese colonial possessions and outposts of the Estado da India, which included parts of India, Bengal, Malacca, Indonesia, Nagasaki in Japan and Macau. Spain received some of these coolies from Mexico, where owning a Chino coolie showed high status. Some of these Asian slaves were also brought to Lima in Peru, where it was recorded that in 1613 there was a small community of Asians, consisting of Chinese, Japanese, Filipinos, Malays, Cambodians and others. Chinese immigrants, who in the 19th century took a four month trip from Macau (then a Portuguese territory), settled as contract laborers or coolies. Other Chinese coolies from Guangdong followed. 80,000 to 100,000 Between 1849 and 1874 half Peruvian women were married to these Chinese male migrants. Interracial marriages between Cantonese Chinese males and Peruvian females was quite large resulting in large number of mixed children and people with some Chinese ancestry in Peru. There is no prevailing racist attitude against intermarriage between the Chinese and non Chinese in Peru, so the number of interracial marriages is quite large. According to one source, the number of mix raced children born was 180,000. Half of that number was in Lima alone, with the ratio between Chinese mestizo and the full blooded Chinese at 90,000 to 15,000 (6:1). The recent census only estimates 14,307 Peruvians of Chinese descent (2017). Chinese had contact with Peruvian women in cities; there they formed relationships and sired mixed babies. These women originated from Andean and coastal areas and did not originally come from the cities; in the haciendas on the coast in rural areas, native young women of indígenas ("native") and serranas ("mountain") origin from the Andes mountains would come down to work. These Andean native women were favored over Africans as marital partners by Chinese men, with matchmakers arranging for communal marriages of Chinese men to young indígenas and serranas. There was a racist reaction by Peruvians to the marriages of Peruvian women and Chinese men. When native Peruvian women (cholas et natives, Indias, indígenas) and Chinese men had mixed children, the children were called injerto; once these injertos emerged, Chinese men sought out girls of injerta origin as marriage partners. Children born to black mothers were not called injertos. Peruvians of low class established sexual unions or marriages with the Chinese men, and some black and Indian women "bred" with the Chinese according to Alfredo Sachettí, who claimed the mixing was causing the Chinese to suffer from "progressive degeneration". In Casa Grande, highland Indian women and Chinese men participated in communal "mass marriages" with each other, arranged when highland women were brought by a Chinese matchmaker after receiving a down payment. In Peru and Cuba, some Indian (Native American), mulatto, black, and white women engaged in carnal relations or marriages with Chinese men, with marriages of mulatto, black, and white woman being reported by the Cuba Commission Report. In Peru, it was reported by The New York Times that Peruvian black and Indian (Native) women married Chinese men to their own advantage and to the disadvantage of the men since they dominated and "subjugated" the Chinese men despite the fact that the labor contract was annulled by the marriage, reversing the roles in marriage with the Peruvian woman holding marital power, ruling the family and making the Chinese men slavish, docile, "servile", "submissive" and "feminine" and commanding them around, reporting that "Now and then he [the Chinese man] becomes enamored of the charms of some sombre hued chola (Native Indian and mestiza woman) or samba (mixed black woman), and is converted and joins the Church, so that may enter the bonds of wedlock with the dusky señorita." Chinese men were sought out as husbands and considered a "catch" by the "dusky damsels" (Peruvian women) because they were viewed as a "model husband, hard working, affectionate, faithful and obedient" and "handy to have in the house", the Peruvian women became the "better half" instead of the "weaker vessel" and would command their Chinese husbands "around in fine style" instead of treating them equally, while the labor contract of the Chinese coolie would be nullified by the marriage, the Peruvian wife viewed the nullification merely as the previous "master" handing over authority over the Chinese man to her as she became his "mistress", keeping him in "servitude" to her, speedily ending any complaints and suppositions by the Chinese men that they would have any power in the marriage. Although Chinese Peruvians were well integrated into Peruvian society, it did not come with an easy beginning. During the War of the Pacific, Chinese labors led an uprising in support to Chile against Peru. Peruvians held Chinese as responsible to the Chilean invading army, and this led to the first ever Sinophobia in Latin America. Chinese were targeted and murdered by native Peruvians and it was not until 1890s that anti Chinese pogroms stopped. In one 1881 pogrom in the Cañete Valley it is estimated that 500 to 1,500 Chinese were killed. Despite this, Chinese were barred from immigrating to the country until the 1970s. Another group of Chinese settlers came after the founding of Sun Yat sen's republic in 1912, and another after the establishment of Communist rule in 1949. At the time of the Chinese Civil War, the Chinese community in Peru identified with the Nationalist government in Taipei, although as time passed, they became adherent to the government in Beijing instead. In 1957, Cantonese speakers constituted 85 per cent of the total Chinese immigrant population, the rest of whom were Hakka speakers.
Қазіргі иммиграция
Перуге 1997 және 1999 жылдары Гонконг пен Макаодан қытай иммигранттары көшіп келді, себебі олар бұл аймақтардың коммунистік үкіметке қайтаруінен қорқады. Ал басқалары материктік Қытайдың басқа аймақтарынан, Тайваньнан және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қытай қауымдастықтарынан, соның ішінде Малайзия, Индонезия, Сингапур және Филиппиндерден келді. Көптеген индонезиялық қытайлар 1960-шы, 1970-шы және 1990-шы жылдардың соңындағы сол елдерде болған қытайларға қарсы көтерілістер мен жаппай қырғындардан кейін Перуға көшіп келді. Осы жаңа иммигранттардың арқасында Перу қазір Латын Америкасындағы ең ірі этникалық қытай қауымдастығының отанына айналды.
Recent Chinese immigrants settled in Peru from Hong Kong and Macau in 1997 and 1999, owing to fear of those territories returning to Communist rule, while others have come from other places in mainland China, Taiwan, and southeast Asian Chinese communities, including those of Malaysia, Indonesia, Singapore and the Philippines. Many Chinese Indonesians came to Peru after anti Chinese riots and massacres in those countries in the 1960s, 1970s, and late 1990s. These recent Chinese immigrants make Peru currently the home of the largest ethnically Chinese community in Latin America.
Көшіп кету
Көптеген қытай перуандықтары 1960 және 1970 жылдары Перуді қалдырды. Олардың көпшілігі Америка Құрама Штаттарына бағыт алды, онда оларды қытай-американдықтар немесе қытай тегіндегі перуандық-американдықтар деп атады.
Many Chinese Peruvians left Peru in the 1960s and 1970s. Most of them headed to the United States, where they were called Chinese Americans or Peruvian Americans of Chinese descent.
Экономикадағы рөлі
Келісімшарттары аяқталғаннан кейін, олардың көптегені меценаттарының тегін қабылдады (осының салдарынан көптеген қытайлық перуандықтар испан тегін тасымалдайды). Бостандыққа шыққан кейбір жұмысшылар (кейіннен иммигранттар) көптеген шағын бизнестер ашты. Олардың ішінде шифалар (қытайлық-перуандық мейрамханалар) болды – бұл сөз қытай тілінен алынған термин, lang=zh Hant, және «күріш жеу немесе тамақтану» дегенді білдіреді. Лиманың Қытай ауданы, Калле Капон, сондай-ақ Баррио Чино де Лима, Батыс жарты шардағы ең алғашқы Қытай аудандарының біріне айналды. Қытай жұмысшылары перуандық әйелдерге үйленді, және бүгінде көптеген қытайлық перуандықтардың тегі қытай, испан, африкалық немесе жергілікті американдықтардың аралас тегінен тұрады. Қытайлық перуандықтар теміржол құрылысына және Амазонка ормандарын дамытуға да көмектесті, онда олар резеңке ағаштарын кесіп, алтын іздеді, күріш өсірді және жергілікті тұрғындармен сауда жасады. Ғасыр соңына қарай олар Амазонканың астанасы Икитостағы ең ірі шетелдік колонияға айналды. 1942 жылы қытайлық перуандық Эрасмо Вонг Лиманың тұрғын ауданында шағын дүкен ашты, ол Перуда «Вонг» супермаркеттері деп белгілі болған үлкен супермаркеттер желісіне өсті. «Вонг» супермаркеттерін кейіннен Чилидің Cencosud көпұлттық бөлшек сауда компаниясы 2007 жылдың 16 желтоқсанында сатып алды, бұл оның одан әрі дамуына ықпал етті.
After their contracts ended, many of them adopted the last name of their patrons (one of the reasons that many Chinese Peruvians carry Spanish last names). Some freed coolies (and later immigrants) established many small businesses. These included chifas (Chinese Peruvian restaurants the word is derived from Chinese term, lang=zh Hant which means "to eat rice or to have a meal"). Calle Capón, Lima's Chinatown, also known as Barrio Chino de Lima, became one of the Western Hemisphere's earliest Chinatowns. The Chinese coolies married Peruvian women, and many Chinese Peruvians today are of mixed Chinese, Spanish, African or Native American descent. Chinese Peruvians also assisted in the building of railroad and development of the Amazon Rainforest, where they tapped rubber trees, washed gold, cultivated rice, and traded with the natives. They even became the largest foreign colony in the Amazon capital of Iquitos by the end of the century. In 1942, a Chinese Peruvian, Erasmo Wong, started a small store in a residential district in Lima, which grew into a large supermarket chain in Peru known as Wong supermarkets. Wong supermarkets was later acquired by the Chilean multinational retail company Cencosud on December 16, 2007, helping it grow further.