Қытай этностары: этникалық, ұлттық және азаматтық байланыс арқылы Қытаймен байланысты халықтар. Zhongguoren, Huaren терминдері, мағынасы мен қолданылуы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этностар
Қытаймен байланысты халықтардың жалпы ұғымы
Ethnic groups
the general concept of peoples relating to China
Қытай халқы, немесе жай ғана қытайлар – этникалық тегі, ұлты, азаматтығы немесе басқа да байланысы арқылы Қытаймен сәйкестендірілетін адамдар немесе этникалық топтар. Қытай халқы стандартты қытай тілін сөйлейтін адамдардың арасында, соның ішінде Ұлы Қытайда және шетелдегі қытайлардың арасында «Жонггуорен» немесе «Хуарен» деп аталады. Екі термин де қытай халқына қатысты болғанымен, олардың қолданылуы адамға және жағдайға байланысты. Бірінші термин көбінесе (бірақ тек соған ғана шектелмейді) Қытай Халық Республикасының азаматтарын, әсіресе материктік Қытайды білдіреді. «Хуарен» термині этникалық қытайларға қатысты қолданылады және көбінесе шетелде тұратын немесе Қытай азаматтығы жоқ адамдарға қолданылады. Хан қытайлары Қытайдағы ең ірі этникалық топ болып табылады, олар материктік халқының шамамен 92% құрайды. Олар Тайвань халқының шамамен 95% -ын, Гонконгтағы 92% -ын және Макаодағы 89% -ын құрайды. Сонымен қатар, олар әлемдегі ең ірі этникалық топ болып табылады, және әлемдік халықтың шамамен 18% құрайды. Қытайдан тыс жерлерде «хан қытайлары» және «қытайлар» терминдері жиі дұрыс емес қосылады, себебі Қытайдағы басым этникалық топ – хан қытайлары ретінде тіркелгендер.
The Chinese people, or simply Chinese, are people or ethnic groups identified with China, usually through ethnicity, nationality, citizenship, or other affiliation. Chinese people are known as Zhongguoren or as Huaren by speakers of standard Chinese, including those living in Greater China as well as overseas Chinese. Although both terms both refer to Chinese people, their usage depends on the person and context. The former term is commonly (but not exclusively) used to refer to the citizens of the People's Republic of China—especially mainland China. The term Huaren is used to refer to ethnic Chinese, and is more often used for those who reside overseas or are non citizens of China. The Han Chinese are the largest ethnic group in China, comprising approximately 92% of its Mainland population. They comprise approximately 95% of the population of Taiwan, 92% in Hong Kong, and 89% in Macau. They are also the world's largest ethnic group, comprising approximately 18% of the global human population. Outside China, the terms "Han Chinese" and "Chinese" are often wrongly conflated since those identifying or registered as Han Chinese are the dominant ethnic group in China.
Қытайдағы этникалық топтар
Қытайдың ең ірі этникалық тобы – ханьқытайлар ағылшын тілінде жиі қате түрде "қытайлар" немесе "этникалық қытайлар" деп аталады. Ханқытайлар басқа елдерде де көпшілік немесе айқын азшылықты құрайды және олар жалпы әлем халқының шамамен 18 пайызын құрайды.
Han Chinese people, the largest ethnic group in China, are often wrongly referred to as "Chinese" or "ethnic Chinese" in English. The Han Chinese also form a majority or notable minority in other countries, and they comprise approximately 18% of the global human population.
Чжунхуа миндзу ("қытай ұлты")
Чжунхуа миндзу, яғни "қытай ұлты" – Қытай Халық Республикасы үкіметі ресми мойындаған Қытайда тұратын барлық 56 этникалық топты қамтитын, этникалық топтардың жоғары тұрған ұғымы. Оған көне Қытайдың шекараларында өмір сүрген қалыптасқан этникалық топтар да кіреді. Чжунхуа миндзу термині 1911 жылдан 1949 жылға дейін Қытай Республикасы кезінде Қытайдағы бес негізгі этникалық топты атау үшін қолданылған. Коммунистік дәуірдің басында үкімет "қытай халқы" терминін қалауға тиіс болды, бірақ соңғы онжылдықтарда чжунхуа миндзу көбірек таралды.
Zhonghua minzu , the "Chinese nation", is a supra ethnic concept which includes all 56 ethnic groups living in China that are officially recognized by the government of the People's Republic of China. It includes established ethnic groups who have lived within the borders of premodern China. The term zhonghua minzu was used during the Republic of China from 1911 to 1949 to refer to five primary ethnic groups in China. The term zhongguo renmin , "Chinese people", was the government's preferred term during the early communist era; zhonghua minzu is more common in recent decades.
Тайваньдағы этникалық топтар
Тайвань, ресми түрде Қытай Республикасы (ҚР), 17 жергілікті тайваньдық этностық топты, сондай-ақ көптеген басқа "Жаңа иммигранттар" этностық топтарын (көбінесе Қытай материгі мен Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген) мойындайды. Тайваньның 17 жергілікті этносының 16-сы тайвандық жергілікті халықтар деп саналады, ал біреуі – жергілікті емес (хан тайваньдықтары). Тайваньда мойындалмаған бірнеше жергілікті этникалық топтар да бар. Тайваньда тұратын хан тайваньдықтары, әдетте Тайвань үкіметі тарапынан үш негізгі топқа бөлінеді: тайваньдық хокло, тайваньдық хакка және уайшэнрэн (яғни, «Тайваньдағы материктік қытайлықтар»). Кинмен және Мацуне халықтары – тағы екі маңызды хан тайваньдық этностық тобы. Тайваньдық хокло және хаккалар Тайваньдың «туған» халқы болып саналады, өйткені олар алғаш рет Тайваньға Фуцзянь және Гуандуннан 400 жылдан астам бұрын қоныс аудара бастады (одан бұрын бірнеше ғасырлар бойы аз көлемде көшіп келген). Тайвань тілінде олар «бэншэнрэн» (мәнісі «осы провинцияның халқы») деп аталады. Өздерін хокло деп жариялағандар Тайвань халқының шамамен 70% құрайды, ал хаккалар – шамамен 14%. Ал «материктіктер» (тайвандықтар) көбінесе 1940-1950 жылдары Қытай материгінен Тайваньға көшіп келгендердің ұрпақтары. Тайвань тілінде олар «уайшэнрэн» (яғни «осы провинциядан тыс жерден келгендер») деп аталады. «Материктіктер» (тайвандықтар) Тайвань халқының шамамен 14% құрайды. Жалпы алғанда, Тайваньның әртүрлі жергілікті халықтары Тайвань халқының шамамен 2% құрайды. Тайваньның әртүрлі жергілікті халықтары Тайваньды Қытайдың 17 ғасырда (демек, біздің заманымыздан бұрын) басталған колонизациясына дейін 6000 жылға дейін мекендеген деп есептеледі.
Taiwan, officially the Republic of China (ROC), recognizes 17 native Taiwanese ethnic groups as well as numerous other "New Immigrant" ethnic groups (mostly originating from mainland China and Southeast Asia). Of the 17 native Taiwanese ethnic groups, 16 are considered to be indigenous (Taiwanese indigenous peoples), whereas one is considered to be non native (Han Taiwanese). There are also several unrecognized indigenous ethnic groups in Taiwan. The Han Taiwanese, who are Han Chinese people living in Taiwan, are usually categorized by the Taiwanese government into three main ethnic groups; the Taiwanese Hoklos, Taiwanese Hakkas, and waishengren (i. e. "Mainland Chinese people in Taiwan"). The Kinmenese and Matsunese peoples are two other significant Han Taiwanese ethnic groups. The Taiwanese Hoklos and Hakkas are both considered to be "native" populations of Taiwan since they first began migrating to Taiwan in significant numbers from Fujian and Guangdong over 400 years ago (they first began migrating to Taiwan in minor numbers several centuries earlier). They are often collectively referred to in Taiwanese Mandarin as "Benshengren" (meaning "people from this province"). Those self identifying as Hoklo culturally comprise approximately 70% of Taiwan's total population and the Hakkas comprise approximately 14% of Taiwan's total population. Meanwhile, the so called Mainlanders (Taiwanese) are mostly descended from people who migrated from mainland China to Taiwan during the 1940s and 1950s. They are often referred to in Taiwanese Mandarin as "Waishengren" (meaning "people from outside of this province"). The Mainlanders (Taiwanese) comprise approximately 14% of Taiwan's total population. Collectively, the various Taiwanese indigenous peoples comprise approximately 2% of Taiwan's total population. The various Taiwanese indigenous peoples are believed to have been living in Taiwan for up to 6000 years prior to the colonization of Taiwan by China which began during the 17th century (CE).
Қытай үкіметімен танылу
Хан тайваньдықтары, Тайваньдықтар (Беншенгрен), Хокло тайваньдықтары, Хакка тайваньдықтары, Материктік тайваньдықтар (Уэйшенгрен), Кинмендіктер және Мацулықтар этностары (бәрі де хан қытайының түрлері немесе тармақтары) Қытай үкіметі тарапынан мойындалмайды. Сонымен қатар, Тайвань үкіметі ресми түрде мойындаған Тайваньның 16 түпкілікті халқының барлығы да Қытай үкіметі тарапынан мойындалмайды. Қытай үкіметі "жаңа иммигрант" этностық белгілеуін де мойындамайды. Қытай үкіметі тайваньдықтарға өз этностық атауларын тағайындайды. Хан тайваньдықтары хан қытайының бір бөлігі деп есептеледі (ешқандай ерекшелік жасалмайды), ал Тайваньның әртүрлі мойындалған және мойындалмаған (Тайвань тарапынан) түпкілікті халықтары бірлесіп (Қытай тарапынан) "Гаошаньрен" (яғни "Жоғары тау халқы") деп танылады. Гаошаньрен – Қытайдың ресми түрде мойындаған 56 этносының бірі.
The Han Taiwanese, Native Taiwanese (Benshengren), Hoklo Taiwanese, Hakka Taiwanese, Mainlander Taiwanese (Waishengren), Kinmenese, and Matsunese ethnic groups (all subtypes or branches of the Han Chinese ethnic group) are all unrecognized by the Chinese government. Furthermore, the sixteen Taiwanese indigenous peoples that are officially recognized by the Taiwanese government are also all unrecognized by the Chinese government. The Chinese government also doesn't recognize the ethnic designation "New Immigrant". The Chinese government instead has its own ethnic designations for Taiwanese people. Han Taiwanese people are considered to be Han Chinese people (no distinction is made), whereas the various recognized and unrecognized (by Taiwan) Taiwanese indigenous peoples are collectively recognized (by China) to be "Gaoshanren" (i. e. "High Mountain People"). The Gaoshanren are one of the 56 officially recognized ethnic groups of China.
Ұлт, азаматтық және тұрғылықты жер
Қытай Халық Республикасының азаматтық заңы ҚХР-дағы азаматтықты реттейді. Адам азаматтықты тууы арқылы, егер кем дегенде ата-анасының біреуі қытай ұлтының азаматы болса, немесе натурализация арқылы алады. Қытай Халық Республикасының азаматтығын иеленген барлық адамдар Республиканың азаматтары болып табылады. Тұрғынның жеке куәлігі – Қытай Халық Республикасының тұрғындары үшін ресми сәйкестендіру құралы. Қытай Халық Республикасының ішінде Гонконг немесе Макаоның тұрақты тұрғындарына тиісінше Гонконгтың немесе Макаоның арнайы әкімшілік аймағының паспорты берілуі мүмкін. Қытай Республикасының азаматтық заңы Қытай Республикасының (Тайвань) азаматтығын реттейді. Адам азаматтықты тууы арқылы немесе натурализация арқылы алады. Кем дегенде ата-анасының біреуі Қытай Республикасының азаматы болған немесе Қытай Республикасында азаматтығы жоқ ата-аналардан туған адам тууы арқылы азаматтыққа ие болады. Ұлттық жеке куәлік – Тайваньда отбасылық тіркеуде тұратын адамдарға берілетін жеке куәлік. Тұрғын куәлігі – Ұлттық жеке куәлігі жоқ Қытай Республикасының тұрғындарына берілетін жеке куәлік. ҚХР және Қытай Республикасының азаматтығы арасындағы қарым-қатынас даулы.
The Nationality law of the People's Republic of China regulates nationality within the PRC. A person obtains nationality either by birth when at least one parent is of Chinese nationality or by naturalization. All people holding nationality of the People's Republic of China are citizens of the Republic. The Resident Identity Card is the official form of identification for residents of the People's Republic of China. Within the People's Republic of China, a Hong Kong Special Administrative Region passport or Macao Special Administrative Region passport may be issued to permanent residents of Hong Kong or Macao, respectively. The Nationality law of the Republic of China regulates nationality within the Republic of China (Taiwan). A person obtains nationality either by birth or by naturalization. A person with at least one parent who is a national of the Republic of China, or born in the ROC to stateless parents qualifies for nationality by birth. The National Identification Card is an identity document issued to people who have household registration in Taiwan. The Resident Certificate is an identification card issued to residents of the Republic of China who do not hold a National Identification Card. The relationship between ROC nationality and PRC nationality is disputed.
Шетелдік қытайлықтар
Шетелдік қытайлар – Қытай Халық Республикасы немесе Тайваньның за пределами тұратын, қытай этникалық тобына жататын немесе қытай тегі бар адамдар. Бір немесе бірнеше қытай шежіресі бар адамдар өздерін шетелдік қытайлар деп санауы мүмкін. Мұндай адамдардың мәдени сіңісу деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Әлемнің кейбір аймақтарында этникалық аймақтар, «қытай кварталдары» деп белгілі, шетелдік қытайлардың тұру орындары болып табылады. Оңтүстік-Шығыс Азияда қытай тегіндес адамдар өздерін (中國人 Zhōngguórén) емес, 華人 (Huárén) деп атайды, ал (Zhōngguórén) әдетте Қытай Халық Республикасының немесе Қытай Республикасының азаматтарын білдіреді. Бұл Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қытай қауымдастықтарында ерекше байқалады. «Жоңгуорен» термині көбінесе саяси немесе идеологиялық мәнге ие; Қытайда көптеген адамдар «Жоңгуорен» терминін қытай этносын білдіру үшін қолданса, Тайваньдағы кейбіреулер «Жоңгуорен» деп аталудан бас тартады.
Overseas Chinese refers to people of Chinese ethnicity or national heritage who live outside the People's Republic of China or Taiwan as the result of the continuing diaspora. People with one or more Chinese ancestors may consider themselves overseas Chinese. Such people vary widely in terms of cultural assimilation. In some areas throughout the world ethnic enclaves known as Chinatowns are home to populations of overseas Chinese. In Southeast Asia, people of Chinese descent call themselves 華人 (Huárén) instead of (中國人 Zhōngguórén) which commonly refers to the citizens of the People's Republic of China or the Republic of China. This is especially so in the Chinese communities of Southeast Asia. The term Zhongguoren has a more political or ideological aspect in its use; while many in China may use Zhongguoren to mean the Chinese ethnicity, some in Taiwan would refuse to be called Zhongguoren.