Кіріспе

Юэ тілінің диалектісі – Тайшань тілі (кантон тілінде – Тойшань тілі немесе Тойсань тілі, жергілікті диалектте – Хойсань тілі немесе Хойсань уа) – Гуандун провинциясының Тайшань қаласында туындаған Юэ тілінің диалектісі. Тайшань тілі кантон тілімен байланысты болғанымен, өзара түсіністік деңгейі төмен. Тайшань тілі сондай-ақ, Қытайдың Гуандун провинциясындағы Жемәрті өзенінің дельтасының батыс шетінде орналасқан Сзе Юп (немесе стандартты мандарин қытай тілінің пиньині бойынша Сий) аймағында да қолданылады. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Солтүстік Америкаға қытайлықтардың көбі Сзе Юптан (Тайшанды қоса) көшіп келген. Осылайша, 20-шы ғасырдың ортасына дейін Тайшань тілі Канада мен АҚШ-тағы қытай кварталарында кеңінен қолданылатын қытай тілінің басты түрі болды. Бұрын ол АҚШ-та тұратын теңіз арқылы келген қытайлардың ортақ тілі есептелген.

Аттар

Ең алғашқы тіл білімі зерттеулері Ллиннен немесе Ксиннинг диалектісіне сілтеме жасайды. Ксиннинг 1914 жылы Тайшань деп қайта аталды, содан бері тіл білімі әдебиеті жергілікті диалектті Тайшань диалектісі деп атайды, бұл термин стандартты мандарин қытай тілінің пиньиньмен жазылуына негізделген. Басқа атаулар да қолданылған. Тоишан термині – АҚШ пошта қызметі, Қорғаныс тілдер институты және 2000 жылғы АҚШ халық санағы қолданатын қалыпты қолданыс. Тойшан, Тойсан және Тойсаан терминдерінің барлығы кантон тіліндегі айтылуына негізделген, сондай-ақ тіл білімі және тіл біліміне қатысты емес әдебиеттерде жиі кездеседі. Хойсан – бұл жергілікті айтылуға негізделген термин, бірақ ол әдебиетте көбінесе қолданылмайды. Бұл терминдер сондай-ақ «-ese» жұрнағымен ағылшын тіліне аударылған: Тайшаньдық, Тойшаньдық және Тойсаньдық. Бұрынғы үш терминнің ішінде Тайшаньдық академиялық әдебиетте ең көп қолданылады, Тайшань диалектісі терминімен шамалас. Hoisanese және Hoisan wa терминдері басылымдарда кездеседі, бірақ олар интернетте көбірек қолданылады. Тағы бір термин – Sìyì (кантон тілінде Сзе Юп немесе Сейяп). Sìyі немесе Sze Yup – бұрынғы әкімшілік бөлініс, ол Тайшань, Кайпинг, Энпинг және Синьхуй округтерінен тұратын, Жеміргі өзені дельтасында орналасқан. 1983 жылы Цзянмэнь префектурасына бесінші округ (Хешань) қосылды; сондықтан Sìyì термині өткенге қатысты болса да, ескі термин Sze Yup шетелдегі қытай қауымдастықтарында, олардың ата-бабаларының туған жері ретінде қолданылуда. Ууyі термині, сөзбе-сөз «бес округ», қазіргі әкімшілік аймаққа қатысты, бірақ бұл термин Тайшань тіліне қатысты қолданылмайды.

Тарих

Тайшань тілі Тайшань аймағында пайда болған және сол аймақта қолданылады. Тайшань тілі Сийідегі (Тойшань, Хойпин, Янпин, Суньвүй округтері – атаулар Кантон тілінен алынған; ал "Тайшань, Кайпин, Энпин және Синьхуай" атаулары стандартты мандарин тілінен пиньинь арқылы жазылған) және оның төңірегіндегі қалалар мен ауылдардағы өте жақын, бір-бірін түсінетін диалекттердің жиынтығы ретінде де қарастырылуы мүмкін. Тайшань диаспорасы арқылы Тайшаньнан шыққан көптеген иммигранттар әлемнің түкпір-түкпіріне тарады. Тайшань аймағы 19-шы ғасырдың соңынан 20-шы ғасырдың ортасына дейін Америка құрлығы арқылы қытай иммигранттарының маңызды көзі болды. Тайшань тілі Солтүстік Америкадағы 19-шы ғасырдағы теміржол құрылысына қатысқан қытай жұмысшыларының басты тілі болды. Тайшаньмен байланысы бар шамамен 1,3 миллион адам бар. 1965 жылғы Иммиграция және натурализация заңына қол қойылғанға дейін, бұл заң қытай иммигранттарының жаңа толқынына жол ашты, Тайшань тілі Солтүстік Америкадағы қытай қалаларында басым тіл болып келді. Бүгінде Оукленд, Лос-Анджелес, Нью-Йорк, Бостон, Ванкувер, Торонто, Чикаго және Монреальдегі ескі буын қытай иммигранттары мен олардың балалары Тайшань тілін қолданса, қазір ол кең таралған кантон тілімен және континенттегі ескі және жаңа қытай қауымдастықтарында мандарин тілімен ығыстырылуда.

Кантон тілімен қарым-қатынасы

Тайшань тілі – қытай тілінің Юэ тармағына жататын диалект, оған кантон тілі де кіреді. Дегенмен, ағылшын тіліндегі "кантон" сөзінің мағынасының нақты болмауына байланысты – ол Юэ диалектілерінің тобына немесе стандартты кантон тіліне қатысты болуы мүмкін – "Тайшань" және "кантон" терминдері көбінесе бір-бірінен тәуелсіз контексттерде қолданылады, яғни Тайшань тілі "кантон" тілінен бөлек қарастырылады. Екеуінің ұқсас болғанына қарамастан, оларды түсіну қиын. Тайшань тілінің фонетикасы кантон тіліне өте ұқсас, себебі екеуі де Юэ тармағының құрамында. Гуллу диалектілері сияқты, басқа Юэ диалекттерінде де Тайшань тілінің айтылуы мен сөздік қоры кейде кантон тілінен айқын өзгеше болуы мүмкін. Тайшань қаласы Гуанчжоу қаласынан шамамен 97 шақырым қашықтықта орналасқанмен, оларды көптеген өзендер бөліп тұрады, сондықтан Тайшань диалектісі Гуанчжоу диалектісінен ең қашық Юэ диалектілерінің бірі саналады. Гуандун провинциясында стандартты кантон тілі – қауымдық тіл ретінде қолданылады, ал Гуандун провинциясында тұратын чаочжоу, миннан, хакка сияқты басқа қытай тілдерінде сөйлейтін адамдар да кантон тілінде сөйлей алады. Ал Қытай Халық Республикасының ресми тілі – стандартты мандарин тілі, және елдің көп бөлігіндегі (аз ұлтты аймақтардан басқа) мектептерде оқыту осы тілде жүргізіледі, сондықтан Тайшань тұрғындары да мандарин тілінде сөйлейді. Қытай үкіметі мандарин тілін әкімшілік шаралармен таратуға күш жұмсап жатқанмен, Тайшань тұрғындарының көпшілігі күнделікті өмірде мандарин тілінде сөйлемейді, оны екінші тіл ретінде қарастырады, ал кантон тілі олардың аймағындағы қауымдық тіл болып табылады.