Кіріспе
1989 жылғы испандық жалпы сайлау 1989 жылдың 29 қазанында, жексенбі күні Испания Корольдігінің 4-ші Cortes Generales сайлауы үшін өтті. Депутаттар палатасының барлық 350 орыны, сондай-ақ Сенаттың 254 орынның 208-і сайлауға ұсынылды. Сайлаулардың ең кеш дегенде 1990 жылдың 28 шілдесіне дейін өтуі тиіс болған, бірақ премьер-министр Фелипе Гонсалес қатаң экономикалық шараларды енгізу қажеттілігіне байланысты, мерзімінен тоғыз ай бұрын кезектен тыс сайлау шақыруға ұйғарды. Гонсалес партиясының маусым айында өткен Еуропалық парламент сайлауындағы сәттілігі мен әлі де күшті экономиканы пайдалануға үміттенді. Бұл, оның үкіметінің экономикалық саясатына наразылықтың күшеюіне және 1988 жылы жаппай жалпы ереуіл шақырылған қиын заң шығару кезеңінен кейін болды. Соттар Мурсия, Понтеведра және Мелилья бойынша сайлауларға араласуға мәжбүр болды. Бұл мәселе Испанияның Конституциялық сотына шағым түсірілді, ол бұрынғы шешімдерді күштен шығарып, тек Мелильядағы дауыс беруді мойындады, ал жаңа сайлау 1990 жылдың 25 наурызында өтті. Хулио Ангитаның солшыл коалициясы, Біріккен солшыл (IU) 1986 жылғы көрсеткіштерін екі есеге арттырып, айтарлықтай жетістікке жетті, ал Адольфо Суарес басқаратын Демократиялық және әлеуметтік орталық (CDS) үкіметтік балама болу мақсатына жете алмады және дауыстар мен орындардан айырылды.
The 1989 Spanish general election was held on Sunday, 29 October 1989, to elect the 4th Cortes Generales of the Kingdom of Spain. All 350 seats in the Congress of Deputies were up for election, as well as 208 of 254 seats in the Senate. An election had not been due until 28 July 1990 at latest, but Prime Minister Felipe González called for a snap election nine months ahead of schedule, allegedly on the need of implementing tough economic measures. González hoped to capitalize on a still strong economy and his party's electoral success in a European Parliament election held in June, after a troubled legislature which had seen an increase of social protest on his government's economic policy and the calling of a massive general strike in 1988. Judicial courts were forced to intervene, determining by elections for Murcia, Pontevedra and Melilla. The issue was appealed to the Constitutional Court of Spain, which overruled previous rulings and validated the vote in Melilla only, with a new election being held on 25 March 1990. Julio Anguita's left wing coalition, United Left (IU), scored a remarkable success by doubling its 1986 totals, whereas Adolfo Suárez's Democratic and Social Centre (CDS) fell short of its goal of becoming a government alternative and lost votes and seats.
Партиялар мен кандидаттар
Сайлау туралы заң ішкі істер министрлігінде тіркелген партиялар мен федерацияларға, коалицияларға және сайлаушылар топтарына кандидаттар тізімін ұсынуға рұқсат берді. Сайлау алдында коалиция құруға ниеттенген партиялар мен федерациялар сайлау жарияланғаннан кейін он күн ішінде тиісті сайлау комиссиясына хабарлауға міндетті болды, ал сайлаушылар топтары сайлауға қатысуға ниеттенген округтердегі сайлаушылардың кем дегенде бір пайызының қолдауын жинауы керек еді, сонымен қатар, әрбір сайлаушы бір ғана кандидаттар тізіміне қол қоюға құқылы болды.
Үгіт-насихат кезеңі
Азнардың ПП кандидаттығына белгіленуіне қарамастан, оппозиция 1989 жылғы сайлауға дейін бөлініске түсіп, әлсіз күйде болды. Бұған экономиканың жақсы жағдайда болуы қосылғанда, PSOE-ның тағы да жеңіске жететіні айқын болды. Сондықтан сайлау науқаны социалистердің үшінші рет Депутаттар Конгресінде абсолютті көпшілігін сақтап қалайтынына қадалатын. Біріккен Сол жақ жаңа басшы – Хулио Ангуитаны тағайындады және 1986 жылы ұтып алған 7 мандатын арттыруға үміттенді. Науқан барысында Фелипе Гонсалес премьер-министр лауазымына бұл соңғы рет үміткер болатынын мәлімдеді. Бірақ ол 1996 жылға дейін тағы екі сайлауға қатысты.
Партиялық ұрандар
Партия немесе одақ Оригиналды лозунг Ағылшынша аударма Ref. (Елбасарлар) PSOE «España, en progreso» "Испания, дамуда" PP «¡Palabra!» "Уәде!"
Сенат
+ ← 1989 жылғы 29 қазан күнгі Испания Сенаты сайлау қорытындысының шолуы → Партиялар мен одақтар Халықтың дауысы Орын саны Дауыс % ±пп Барлығы +/− Испания социалистік жұмысшы партиясы (PSOE)1 22,272,484 40.14 –4.38 107 –17 Халық партиясы (PP)1 2 14,459,290 26.06 –0.03 78 +15 Біріккен солшылдар (IU) 4,866,930 8.77 +4.12 1 +1 Демократиялық және әлеуметтік орталық (CDS)1 4,218,268 7.60 –0.57 1 –2 Конвергенция және Бірлік (CiU) 2,937,029 5.29 +0.01 10 +2 Баск ұлттық партиясы (EAJ/PNV) 742,058 1.34 –0.34 4 –3 Андалусия партиясы (PA) 638,137 1.15 +0.61 0 ±0 Халықтық Бірлік (HB) 631,299 1.14 –0.08 3 +2 Баск ынтымақтастығы (EA) 398,922 0.72 Жаңа 0 ±0 Руис Матеос тобы (Ruiz Mateos) 391,939 0.71 Жаңа 0 ±0 Валенсиялық одақ (UV) 336,379 0.61 +0.20 0 ±0 Эколог жасылдар (LVE) 300,390 0.54 Жаңа 0 ±0 Баск елдің сол жақтары (EE) 299,794 0.54 –0.02 0 ±0 Жасылдар–Жасыл тізім (LV–LV) 273,310 0.49 +0.29 0 ±0 Испания жұмысшы партиясы–Коммунистік бірлік (PTE–UC)3 267,683 0.48 –0.69 0 ±0 Арагон партиясы (PAR) 239,550 0.43 –0.03 0 ±0 Каталония Республикалық солшылдары (ERC) 239,532 0.43 –0.03 0 ±0 Сенаттағы Коммунистер коалициясы (CS) 151,563 0.27 Жаңа 0 ±0 Галисия Ұлттық блогы (BNG) 144,544 0.26 +0.11 0 ±0 Галисия коалициясы (CG) 133,989 0.24 –0.19 0 ±0 Валенсия халықтық одағы (UPV) 133,327 0.24 –0.01 0 ±0 Испания социалистік жұмысшы партиясы (PST) 124,597 0.22 +0.07 0 ±0 Канар аралдарының тәуелсіз топтары (AIC) 113,524 0.20 –0.03 2 +1 Галисия социалистік партиясы–Галисия солшылдары (PSG–EG) 101,432 0.18 –0.06 0 ±0 Испаниялық Вертекс экологиялық дамунының қорғауы (VERDE) 99,949 0.18 –0.09 0 ±0 Жасыл балама–Каталония экологиялық қозғалысы (AV–MEC) 85,078 0.15 +0.02 0 ±0 Испаниялық Фаланга CNSO (FE–JONS) 71,859 0.13 –0.19 0 ±0 Галисия Ұлттық партиясы–Галисиялық партия (PNG–PG) 58,054 0.10 Жаңа 0 ±0 Біріккен Эстремадура (EU) 44,872 0.08 –0.03 0 ±0 Канар ұлттық ассамблеясы (ACN)4 39,568 0.07 –0.02 0 ±0 Гуманистік партия (PH) 39,436 0.07 Жаңа 0 ±0 Мадрид аймақтық партиясы (PAM) 23,998 0.04 Жаңа 0 ±0 Республика үшін одақ (AxR)5 23,692 0.04 ±0.00 0 ±0 Лансароте тәуелсіздер тобы (AIL) 17,768 0.03 +0.01 0 ±0 Испания католик қозғалысы (MCE) 17,588 0.03 Жаңа 0 ±0 Астуриялық партия (PAS) 17,380 0.03 Жаңа 0 ±0 Ұлттық солшылдар (PSM–ENE) 15,814 0.03 ±0.00 0 ±0 Леонес елдің аймақтық партиясы (PREPAL) 15,742 0.03 +0.01 0 ±0 Астурия халықтық одағы (UPA) 13,977 0.03 Жаңа 0 ±0 Мадрид радикалдары тобы (GRM) 13,576 0.02 Жаңа 0 ±0 Арагон одағы (UA–CHA) 12,282 0.02 Жаңа 0 ±0 Гран-Канария тәуелсіздері (IGC) 12,138 0.02 Жаңа 0 ±0 Астурия Ұлттық Бірлігі (UNA) 10,956 0.02 Жаңа 0 ±0 Тәуелсіз шешім (SI) 9,910 0.02 Жаңа 0 ±0 Кастилия және Леон Ұлттық партиясы (PANCAL) 8,694 0.02 +0.01 0 ±0 Испания жұмысшы партиясы (PORE) 7,301 0.01 –0.03 0 ±0 Табиғи мәдениет (CN) 6,633 0.01 –0.01 0 ±0 Галисия халық фронты (FPG) 6,249 0.01 Жаңа 0 ±0 Балеар одағы (UB) 6,054 0.01 Жаңа 0 ±0 Біріккен Сеута (CEU) 5,462 0.01 Жаңа 0 ±0 Орталық бірлік–Демократиялық испан партиясы (PED) 5,434 0.01 Жаңа 0 ±0 Мажорера ассамблеясы (AM) 5,268 0.01 ±0.00 1 ±0 Испания демократиялық республикалық әрекеті (ARDE) 5,016 0.01 Жаңа 0 ±0 Аликантон Аликантиялық коалициясы (COA) 4,099 0.01 Жаңа 0 ±0 Либералдық және әлеуметтік демократиялық коалициясы (CSD y L)6 3,269 0.01 ±0.00 0 ±0 Кастилия–Ла-Манча аймақтық партиясы (PRCM) 3,267 0.01 Жаңа 0 ±0 Валенсия ұлттық солшылдары–Валенсия аймақтық одағы (ENV–URV) 2,989 0.01 ±0.00 0 ±0 Кантабрия радикалдары (RxC) 2,977 0.01 Жаңа 0 ±0 Тәуелсіз азаматтар тобы (ACI) 2,846 0.01 Жаңа 0 ±0 Тәуелсіз испан Фалангасы (FEI) 2,259 0.00 Жаңа 0 ±0 Проверистік партиясы (PPr) 2,053 0.00 –0.01 0 ±0 Гвадалахара аймақтық партиясы (PRGU) 1,819 0.00 Жаңа 0 ±0 Альмерия және провинция тәуелсіздері (IAYP) 1,576 0.00 Жаңа 0 ±0 Жеті жасыл жұлдыз (SEV) 1,402 0.00 Жаңа 0 ±0 Тәуелсіз Эррениан тобы (AHI) 1,219 0.00 Жаңа 1 +1 Лансароте ассамблеясы (Tagoror) 607 0.00 Жаңа 0 ±0 Балеар радикалдық партиясы (PRB) 569 0.00 Жаңа 0 ±0 Мелилья испан ұлттық партиясы (PNEM) 551 0.00 Жаңа 0 ±0 Испаниялық әрекет (AE) 444 0.00 Жаңа 0 ±0 Бос бюллетеньдер 334,118 1.67 +0.10 Барлығы 55,481,782 208 ±0 Жарамды дауыстар 19,974,111 96.57 –0.11 Жарамсыз дауыстар 710,101 3.43 +0.11 Дауыс бергендер / қатысу 20,684,212 69.87 –0.45 Дауыс беруге тіркелгендер 29,604,055 Дереккөздер
Алғашқы реакциялар
1989 жылғы сайлау түні Гонсалестің 1982 жылғы алғашқы жеңісінен бері ең тартысты кезең болды, себебі ПСОЕ-нің Депутаттар Конгресіндегі жалпы көпшілігі – 176 мандат – дауыс санау барысында толық анықталмай келді. Сайлаудан шығу сауалнамалары мен алғашқы есептер ПСОЕ-нің көпшілік шегінен төмен екенін көрсетті, кейбір болжамдар бойынша 170 мандатқа дейін. Дауыс санау жалғасқан сайын партияға көбірек мандаттар берілді, сағат 4-те 98% дауыс саналып болғанда, партияға шешуші 176-шы мандат бұйырды. Бұл түнді партияның ұйымдастыру жөніндегі хатшысы Txiki Benegas, Премьер-министрдің орынбасары Alfonso Guerra және Гонсалес өзі де, соңғы нәтижеге қарамастан, ПСОЕ әлі де ең ірі партия болып қалатынын және кез келген коалициялық келісімдерді қабылдамай, жаңа үкіметті өздігінен басқаратынын мәлімдеді. Ұсынылған тар нәтиже 800 мың сайлаушының жоғалғанын және 1986 жылдан бері қолдаудың айқын азаюын жасыра алмады. Бұл оппозициялық партиялар мен Financial Times, The Independent және The Times сияқты кейбір халықаралық БАҚ өкілдерін Гонсалесті үкімет бағытын өзгертуге шақыруға итермеледі, оны өткен жеті жылда "өждікпен" әрекет еткен деп айыптады. PP кандидаттығынан түскен Хосе Мария Азнар партиясының нәтижелерін "қанағаттанарлық" деп бағалады, бұл 1986 жылы Фрага көрсеткен нәтижеден сәл жақсы болды. IU 1986 жылғы көрсеткіштерін екі есеге арттырып, айтарлықтай өсімді қамтамасыз етті, ал партия басшылары "сайлаушылардың сол қанатқа қарай бұрылуын" атап өтті.
Қателіктер мен сот ісін қимылдауы
Сайлаудан кейінгі күндері ПСОЕ-нің абсолютті көпшілігін анықтайтын 176-орын даулы болып қалды. PP басшылары сайлау түнінде Ішкі істер министрлігінің толыққанды нәтижелерді ұсынуын кешіктіргеніне алаңдаушылық білдірді. Осы кезде ПСОЕ дауыс санаудың соңғы кезеңдерінде аз ғана дауыс айырмасымен бірнеше орынды жеңіп алды, бұл орын ПСОЕ-нің көпшілігін сақтап қалу үшін шешуші болды. Барселонадағы PP-ның талаптары испандықтардың шетелде дауыс беруінің нәтижесінде PSC-ге одан да үлкен артықшылық беріп, сайлау округінде 14-орынды қамтамасыз еткеннен кейін қабылданбады. 5 қарашада Сайлау комиссиясы Мурсияда 15 округте сайлаушылар мен бюллетеньдер саны сәйкес келмейтінін анықтағаннан кейін бұзушылықтарды анықтады. 6 қарашада жарияланған жаңа алдын ала нәтижелер, бұзушылықтар анықталған округтерді қамтымаған, соңғы орынды ПСОЕ-ге бар болғаны екі дауыспен берді. IU мүшелерінің бір бөлігі ПСОЕ-ны алаяқтыққа айыптап, социалистік бақылаушылардың Мурсияда ғана емес, сондай-ақ Малага, Мадрид және Ла-Риохада, сайлау нәтижелеріне шағым келтірілмеген округтерде екі рет дауыс бергенін мәлімдеді. 11 қарашада Мурсиядағы жаңа санау Комиссияның орынды IU-ға беруіне әкелді, бұл ПСОЕ-нің Мурсия Жоғарғы сотына шағымдануына себеп болды. Сонымен қатар, PP және CDS Мелилья мен Понтеведрадағы бірнеше сайлау учаскелерінде заң бұзушылықтар анықталғанын мәлімдеді, онда ПСОЕ-ге бірнеше дауыспен ғана орын берілді және бұл округтерде дауыс беруді жарамсыз деп жариялауды талап етті. 22 қарашада ПП Сеутаның сайлау тізілімінде есімдердің қайталануы бар екенін мәлімдеп, жағдайды одан әрі ушықтырды. Партия сайлау комиссиясының дауыс санау кезіндегі заңсыз әрекеттерін айыптап, Мурсияда сайлауды қайталауды талап етті. Испанияның бас прокуроры Хавьер Москосо 24 қарашада даулы Мурсия орыны ПСОЕ-ге тиесілі екенін мәлімдеді. 1 желтоқсанда Мурсия Жоғарғы соты округтегі сайлау нәтижелерін жоққа шығарды және үкіметтен үш ай ішінде қосымша сайлау өткізуді талап етті. Мурсиядағы сот шешімі басқа округтерде де шағымданулар бойынша жергілікті Жоғарғы соттар ұқсас шешімдер қабылдауы мүмкін деген болжамдарға орын берді. Бұл Понтеведрада болды, онда саналған дауыс саны сайлаушылар санынан асып кетті. Соңында, Андалусия Жоғарғы соты Мелильядағы сайлаудың жарамсыз екенін анықтады, бірақ Сеутадағы шағымды қабылдамады, сайлаудың жарамдылығын растады. Гонсалестің үкіметі 1990 жылдың 25 қаңтарында Мурсия, Понтеведра және Мелильяда белгіленген қосымша сайлауды уақытша тоқтатқан Конституциялық сотқа шағымданатынын мәлімдеді. 15-19 ақпан аралығында Сот Мурсия мен Галисияның Жоғарғы соттарының шешімдерін күшін жойды және Мурсия мен Понтеведрадағы қосымша сайлауды күшін жойды, 29 қазандағы нәтижелерді жарамды және түпкілікті деп жариялады. Мелилья үшін ол анықталған бұзушылықтардың ауқымы округте жаңа, толық сайлауды қажет ететінін анықтады. 1990 жылдың 25 наурызында Мелильяда өткен сайлауда округтің жалғыз депутаты мен екі сенаторы PP-ға берілді, осылайша ПСОЕ-нің депутаттарының саны 175-ке дейін азайды. 1990 жылдың 7 қазанында Мамбласта, Авила облысындағы сайлау учаскесінде PP мен CDS арасындағы сайлау округінің бір сенаторына қатысты сот дауының нәтижесінде қосымша сайлау өтті, нәтижесінде PP даулы сенаторды CDS-тен жеңіп алды. Бұзушылықтардың себебі кемшікті сайлау тізімдері, сайлау бюроларын құруға тағайындалғандардың сайлау ережелерін білмеуі, сайлау процесін бақылау үшін жеткілікті құралдардың болмауы және сайлау әкімшілігінің тиімсіз құрылымы болды. Бұған қоса, бірнеше округтерде заңсыз дауыстар табылды. Бұл кемшіліктер бұрынғы сайлауларда да болған болса да, 1989 жылғы сайлаудағы нәтижелердің тығыздығы және ПСОЕ-нің жалпы көпшілігі бір орынға байланысты болғандықтан, олар күрт ашыққа шықты. Нәтижесінде 1991 жылы сайлау әкімшілігінің тиімділігін арттыру мақсатында сайлау заңы өзгертілді.