Кіріспе

4-бөлім: Акролеин (жүйелі атауы: пропенал) – ең қарапайым қанықпаған альдегид. Ол түссіз, жағымсыз, өткір иісі бар сұйықтық. Қуырылған майдың иісі (тамақ дайындау майы түтін шығара бастағандағыдай) майдың құрамындағы глицериннің акролеинге ыдырауынан туындайды. Пропеннен өнеркәсіптік жолмен өндіріледі және көбінесе биоцид ретінде, сондай-ақ метионин сияқты басқа химиялық қосылыстарды жасау үшін қолданылады.

Тарих

Акролейін алғаш рет 1839 жылы швед химигі Йонс Якоб Берзелиус альдегид ретінде атады және сипаттады. Ол оны глицериннің термиялық ыдырау өнімі ретінде зерттеген, ал глицерин сабын жасауға қолданылатын материал еді. Атауы "acrid" (тітіркендіргіш иіске қатысты) және "oleum" (май тәрізді консистенцияға қатысты) сөздерінің қысқартылған түрі. 20 ғасырда акролейін акрил қышқылы мен акрил пластиктерін өнеркәсіптік өндірудегі маңызды аралық затқа айналды.

Реакциялар

Акролеин салыстырмалы түрде электрофилді және реактивті қосылыс, сондықтан оның уы жоғары. Ол жақсы Михаэль қабылдағышы, демек тиолдармен тиімді реакцияға түседі. Ол ацеталдарды оңай түзеді, олардың ең танымал мысалы – пентаэритритолдан алынған спироцикл, диалилиден пентаэритритол. Акролеин көптеген Дильс-Альдер реакцияларына қатысады, тіпті өзімен де. Дильс-Альдер реакциялары арқылы ол лирал, норборнен-2-карбоксальдегид және мирак альдегид сияқты кейбір коммерциялық хош иістердің алдындағы зат болып табылады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Папит" деген атпен қолданылған.

Биоцид

Акролеин негізінен суару арналарында су астындағы және жүзбелі арамшөптерді, сондай-ақ балдырларды жою үшін контактілі гербицид ретінде қолданылады. Ол суландыру және айналым суларында 10 ppm концентрациясында қолданылады. Мұнай және газ өнеркәсібінде ол бұрғылау суларында биоцид ретінде, сондай-ақ сутек сульфиді мен меркаптандарды сіңіру үшін қолданылады. Бұған қоса, ол хинолиндердің Скрауп синтезінде аралық зат болып табылады. Акролеин оттегі және суда 22%-дан жоғары концентрацияда полимерленеді. Полимердің түсі мен құрылымы жағдайларға байланысты. Полимер – мөлдір, сары түсті қатты зат. Суда ол қатты, кеуекті пластикке айналады. Акролеин электрондық микроскопияға арналған биологиялық үлгілерді дайындауда бекіткіш ретінде қолданылған.

Денсаулыққа қауіп төндіреді

Акролеин улы зат және тері, көз және мұрын жолдары үшін күшті тітіркендіргіш. Акролеин иммундық жүйені басады және реттеуші жасушаларды көбейтуге мүмкіндік береді, осылайша бір жағынан аллергияның дамуын тоқтатады, бірақ сонымен қатар қатерлі ісік қаупін арттырады. Акролеин 2019 жылы Ким Ким өзеніндегі улы ластану оқиғасына қатысқан химиялық заттардың бірі деп анықталды.

Темекі түтіні

Темекі түтініндегі акролеин газы мен өкпе қатерлі ісігінің арасында байланыс бар. Акролеин – темекі түтініндегі ең көп тыныс жолдарының канцерогенезін тудыратын жеті токсиканттың бірі. Акролеиннің әсер ету механизмі, окис стресіне байланысты реактивті оттегі түрлерінің артуы мен ДНК зақымдануын қамтиды. Темекі түтінінің құрамындағы компоненттердің "қатерлі емес денсаулық көрсеткіші" бойынша акролеин басым, сутегі цианидінен 40 есе артық үлес қосады. Сигарет түтініндегі акролеин мөлшері сигарет түріне және қосылған глицеринге байланысты, бір сигаретте 220 мкг-ға дейін жетеді. Ерекше айта кететін жайт, негізгі түтіндегі құрамының концентрациясын сүзгілер арқылы төмендетуге болады, бірақ бұл акролеин әдетте кездесетін және пассивті темекі шегу арқылы жұтылатын жанама түтінің құрамына елеулі әсер етпейді. Қалыпты жағдайда қолданылатын электронды сигареттер "көп емес" деңгейдегі акролеин (бір "жұтқыншаға" 10 мкг-дан аз) ғана өндіреді.

Химиотерапиялық метаболит

Циклофосфамид пен ифосфамидпен емдеу акролеиннің түзілуіне себеп болады. Циклофосфамидпен емдеу барысында түзілген акролеин несеп көпіршігінде жиналып, емделмесе, қан кетумен қабынатын цистит тудыруы мүмкін.

Эндогендік өндіріс

Акролеин реутериннің құрамына кіреді. Реутерин глицерин болғанда ішек микробының әрекетінен пайда болады. Микробтар өндіретін реутерин акролеиннің мүмкін көзі болып табылады.

Талдау әдістері

"Акролейн сынағы" глицерин немесе майлардың бар екенін анықтау үшін қолданылады. Үлгі калий бисульфатымен қыздырылады, сынақ оң нәтиже көрсетсе, акролейн бөлінеді. Майды калий бисульфаты сияқты сусыздандырушы заттың қатысуымен күшті қыздырғанда, молекуланың глицерол бөлігі сусызданып, толық емес альдегид – акролейн (CH2=CH–CHO) түзіледі, ол күйген тамақ майының ерекше иісіне ие. Қазіргі заманғы әдістер де бар. АҚШ-та EPA 603 және 624.1 әдістері өнеркәсіптік және қалалық сарқынды суларда акролейн мөлшерін өлшеуге арналған.