Кіріспе

Euproserpinus euterpe, Kern primrose sphinx moth немесе euterpe sphinx moth – Sphingidae (сфинкс көбелектері) тұқымдасына жататын, күндіз ұшатын шағын көбелек. Ашық жасыл жұмыртқалары кешкі примуланың (Camissonia contorta epilobiodes немесе Camissonia campestris) қоректік өсімдіктерінің жанындағы әртүрлі өсімдіктерге кездейсоқ салынады. Жұмыртқадан личинкалар жұмыртқа салынғаннан шамамен бір аптадан кейін шығып, кешкі примуланың гүлдерімен және жас жапырақтарымен қоректене бастайды. Басқа өсімдіктерге салынған жұмыртқалардан шыққан личинкалар қоректік өсімдікті табу үшін айтарлықтай қашықтыққа жүзе алады. Бірінші жастағы личинкалар (қазба жәндік фазасы) қара қоңырдан қара түске дейін бас, аяқ, бүйірлік тежелу тесіктері, кеуде қалқандары және дөңгелек анальды мүйіздері бар, жасыл түсті болады. Екінші және үшінші жастағы личинкалар жасыл және қызыл түсті, қызыл бас, кеуде қалқандары және аяқ емес, аяқ сияқты қосымшалары (пролег) бар. Төртінші және бесінші жастағы личинкалар (яғни терісін үш немесе төрт рет тастаған жәндіктер) басы қызылдан қою қызылға дейін, ал денесі жасыл және қызыл қоңыр түсті, спиральдар, анальды қалқан және анальды мүйіз айналасында қара дақтармен безендірілген. Бұл ересек личинкалардың аяқтары жасыл, ал пролегтері қызыл түсті. Ересек көбелектердің негізгі түсі сұр, ал алдыңғы қанаттарында қара және қоңыр өрнектер бар. Артқы қанаттары ақ түсті, шеттерінде қара жолақтар бар. Еркектер ұрғашылардан сәл кішідірек және антенналарын жақыннан қарап тексеру арқылы ғана ажыратуға болады. Бұл қанаттары ұшынан ұшына 25 мм-ден аспайтын шағын сфинкс көбелектері. Ересектер аймақта кездесетін әртүрлі гүлді өсімдіктердің нектарымен қоректенеді, оның ішінде филаре (Erodium түрлері), алтын дала (Lasthenia gracilis) және көк көзді гүл (Nemophila menziesii) бар. Ересектердің ұшу маусымы қаңтардың ортасынан сәуірдің бірінші аптасына дейін, ең жоғары белсенділік ақпанның ортасынан наурыздың ортасына дейін байқалады. Уақыт аймақтың климаттық жағдайларына байланысты өзгеруі мүмкін.

Тарату

Таралуы көрінетіндей, Калифорниядағы екі ғана жермен шектелген: Керн округындағы Уокер алқабы және Сан-Луис-Обиспо округындағы Каризо жазығы ұлттық ескерткіші. Уокер алқабы – ауыл шаруашылығы аймағы, негізінен дәнді дақылдар мен мал өсіріледі. Көбелектердің личинкалары мен ересектерінің тамақтанатын өсімдіктерімен байланысты, бұзылған жерлерде кездеседі. Нақтырақ айтқанда, көбелектер құмды арналардың жағалауын ұнатады, ондағы құм шұңғыр қазуға қолайлы тығыздыққа және ылғалдылыққа ие. Сонымен қатар, жол жиектері мен тасталған егістік жерлер сияқты басқа да бұзылған жерлерді де пайдалана алады. Каризо жазығы ұлттық ескерткішіндегі популяция 2002 жылы табылды және Жерді басқару бюросы тарапынан басқарылуда.

Қорғау мәртебесі

Бір кезде эродиумның сфинкс көбелегіне қауіп төндіретініне сенеді, себебі жұмыртқалары осы өсімдікке жаңылысып түскеннен кейін личинкалар қырылады. Алайда, жаңа зерттеулер көрсеткендей, аналық көбелектер жұмыртқаларын өсімдіктерге кездейсоқ салады, ал личинкалар қолайлы мекендейтін орынды іздеп шаңқаяды. Эродиумды ешқашан жемейді. 1974 жылға дейін бұл түр жойылған деп есептелді, содан кейін Керн округінде сақталған популяция табылды. Сфинкс көбелектері жәндіктерді жинаушылар үшін құнды, олар осы аз санды популяцияларға қауіп тудыруы мүмкін. Пестицидтер мен гербицидтердің қолданылуы да көбелекке зиян келтіруі мүмкін. Бірақ ең үлкен қауіп – тіршілік ортасының жойылуы және өзгеруі. Бұл түр өте сирек кездеседі және көп жылдар бойы Уокер ойпатындағы популяцияны зерттеу кезінде аз немесе тіпті бірде-бір дарабас табылған жоқ. Дегенмен, шөлдегі Lepidoptera көбінесе климаттық жағдайларға жауап ретінде популяция мөлшерінде үлкен табиғи өзгерістерді көрсетеді, ал зерттеулер жауын-шашынның қалыпты деңгейден жоғары жылдары популяцияның нақты жағдайын көрсете алады.