Кіріспе

Грекия стиліндегі ескерткіш Penshaw Monument (ресми түрде Дурхэм графының ескерткіші) – Англияның солтүстік-шығысындағы Сандерленд қаласының метрополитендік округіндегі Пеншоу төбесінде орналасқан ежелгі грек ғибадатханасының стиліндегі ескерткіш. Ол Пеншоу ауылының жанында, Вашингтон және Хоутон-ле-Спринг қалалары арасында, тарихи Дарем графтығында орналасқан. Ескерткіш 1844 және 1845 жылдар аралығында Джон Лэмбтон, 1-ші Дурхэм графының (1792–1840) – Британдық Солтүстік Американың генерал-губернаторы және Америка территорияларының болашақ басқаруы туралы Дурхэм есебінің авторы – құрметіне салынған. 1939 жылдан бері Ұлттық трастқа тиесілі, ол I санаттағы ескерткіш болып табылады. Ескерткішті Джон және Бенджамин Грин жобалаған, ал жергілікті құмтас қолданылып, Томас Пратт Bishopwearmouth арқылы шамамен 6000 фунт стерлингке салынған. Ақша қайырымдылық арқылы жиналған. 1844 жылдың 28 тамызында, ескерткіш толыққанда аяқталмаған кезде, оның негізгі тасын Томас Дундас, 2-ші Зетланд графы, ондаған мың көрерменнің қатысуымен масондық рәсімде қалады. Афинадағы Гефест ғибадатханасының үлгісімен салынған, ол дориялық тәртібіндегі төрт бағаналы ғибадатхана, он сегіз бағанасы бар – ұзын жақтарында жеті, ал қысқа жақтарында төрт, шатыры мен ішкі бөлмесі (cella) жоқ. Бір бағанада спиральді баспалдақ бар, ол энтаблатура бойындағы парапеттік жолға шығарады. 1926 жылы 15 жастағы ұл ескерткіштің үстінен құлап қайтыс болғаннан кейін бұл баспалдақ көпшілікке жабылды. 1930 жылдары құрылысы нашарлап, қоршаумен қоршалды, содан кейін 1939 жылы жөнделді. Содан бері ол одан әрі қалпына келтірілді, соның ішінде 1979 жылы батыс жағы бөлшектелді. 1988 жылдан бері түнгі уақытта жарықтандырылатын бұл ескерткіш, арнайы іс-шаралар кезінде әртүрлі түстермен жарықтандырылады. Ұлттық траст 2011 жылдан бастап жол бойындағы экскурсияларды ұйымдастыра бастады. Penshaw монументі – жергілікті маңызды орын, ол 80 км қашықтықтан көрінеді. Ол Сандерленд футбол клубының эмблемасында бейнеленген және бүкіл елде Солтүстік-Шығыстың символы ретінде танылады. Оның дизайны, әсіресе алыстан қарағанда, оның сұлулығы, қарапайымдығы және символдық маңызы үшін мақталады. Алайда, сыншылар оның нашар салынғанын және мақсаты жоқ екенін айтады; 19 ғасырдың архитектуралық журналдары оның шатырының жоқтығын және бағаналары мен қабырғаларының бос екенін айыптады. Ол құрмет көрсетілген адамның бейнесін көрсетпейді және оны көптеген жағдайда бекерлік деп сипаттайды.

Орналасқан жері

Пеншоу монументі Пеншоу төбесінің оңтүстік-батыс жиегінде орналасқан, ол Дарем магниттік әктасты платосының эрозияға ұшыраған жартасынан пайда болған жеке дала. Ұлттық сенім қорының осы жердегі жері жалпы аумақты құрайды, соның ішінде монументтің батысындағы жапырақты орман да бар. Орман солтүстікте Доусон плантациясы және оңтүстікте Пеншоу Вуд деп екіге бөлінген. Төбенің шыңы да, орман да Сандерленд қалалық кеңесінің табиғатты қорғауға арналған маңызды орындар деп саналады. Монументтің тұрақ орны Честер жолы (A183) арқылы қолжетімді; тұрақтан монументке үш жаяу жол салынған, сондай-ақ оған солтүстік-батыстағы Гримстоун Банктен және оңтүстіктегі Хилл Лэйннен де жетуге болады. Англияның ұлттық мұра тізімінде монументтің ресми мекенжайы Хилл Лэйн деп көрсетілген. Монумент салынғаннан бері орынды өзгерту аз болды, бірақ белгілер, қоршаулар және шамдар қосылды, ал Ұлттық сенім қоры жаяу жолдарды жақсартты. Монументтің батысында триангуляциялық нүкте орналасқан. Жыл сайын 60 мыңнан астам адам бұл жерге келеді; олар монументті көруге, айналасының көркемдігіне тәнті болуға, серуендеуге, жүгіруге немесе суретке түсуге келеді. Сенім қоры осы жерге геокэш орнатқан. Penshaw Bowl – балалар арасындағы Пасха жұмыртқасын домалату сайысы, әрбір Маунди бейсенбісінде төбеде өтеді; бұл дәстүр бір ғасырдан астам уақытқа созылады. Төбе оттық түндері мен Жаңа жыл тойлауға да танымал. Айналасы бұрын өнеркәсіптік аймақ болған, бірақ қазір көбінесе егістік жерлер. Орын Шайни Роу округінде орналасқан; ол Сандерлендтен оңтүстік-батысқа қарай, Честер-ле-Стриттен солтүстік-шығысқа қарай, Вашингтондан оңтүстік-шығысқа қарай және Хоутон-ле-Спрингтен солтүстікке қарай жатыр. Солтүстігінде Wildfowl & Wetlands Trust басқаратын Вашингтон ылғалды жерлер орталығы, ал оңтүстігінде Herrington Country Park орналасқан. Монументті күн ашық күндері 80 км (50 миль) қашықтықтан көруге болады және ол A1 тас жолынан көрінеді; төбеден кейде Нортумберлендтегі Чевиот тауларын, Дарем соборының орталық мұнарасын және теңізді көруге болады.

Сайттың тарихы

Пеншоу төбесі темір дәуіріндегі төбе бекінісі болған болуы мүмкін екендігіне дәлелдер бар: осы жерде қамалдың қалдықтары табылды, ал төбеден ашылатын кең көрініс оны бекініс үшін стратегиялық тұрғыдан тиімді жерге айналдырған болар еді. 1644 жылдың наурыз айында, Англияның бірінші азамат соғысы кезінде, төбе Шотландия ковенанттарының әскері үшін лагерь ретінде пайдаланылды. Олар Болдон төбесіндегі шайқастан бұрын Ньюкаслға жасаған сәтсіз шабуылдан кейін осы жерге қашып келді. Төбе жергілікті Лэмбтон құрты туралы аңызбен байланысты; 1867 жылы К.М. Леуман жазған халық әнінде құрттың "Пенша төбесін он рет айналып" оралуы суреттеледі. Бұл Грек жаңғыруы архитектурасының мысалы, бұл тарихи Дарем графтығында сирек кездеседі. Бұл стиль алғаш рет шамамен 1820 жылы Эгглестон Холл сияқты сарайларда пайда болды; Пеншоу монументі, Монквермут теміржол станциясы сияқты, кейінгі үлгі болып табылады. Джон Мартин Робинсон Боуз мұражайымен бірге осы ескерткішті графтықтағы "ерекше ғимараттардың" мысалы ретінде келтіреді. Николаус Певснер құрылыстың Виктория виадугына жақын орналасуы грек және рим архитектурасының сирек кездесетін үйлесімін құрайтынын атап өтті. Тайн және Уэр округі кеңесінің мұражайлары шығарған буклетте Пеншоу монументі Джон Добсон жобалаған қақпалары бар Джесмонд ескі зиратымен салыстырылады; онда монумент "Добсон зиратының аркадиялық мақсатын бөліседі, бірақ одан әлдеқайда табыстырақ" делінген. Ұлттық траст тапсырысымен жүргізілген зерттеуде Пенни Миддлтон оның "архитектуралық және мәдени жағынан ең жақын байланысы" Эдинбургтегі Калтон төбесіндегі аяқталмаған грек ғибадатханасы – Шотландияның ұлттық монументі болуы мүмкін екенін мәлімдейді.

Сипаттама

Пеншоу монументі 100 фут (30 м) ұзындықта, 53 фут (16 м) енімен және 70 фут (21 м) биіктікте, бұл оны Солтүстік-Шығыс Англиядағы тек естелік ретінде салынған ең ірі құрылым етеді. Ол құмтастан салынған. Негізі жоғарғы стилобаттан және төменгі стереобаттан тұрады – бағаналар үлкен құмтас блоктарынан жасалған стилобаттың үстінде орналасқан. Парапеттердің биіктігі 1 метрді құрайды. Оңтүстік беткейіндегі шығыстан екінші бағанада 74 сатырба бар. 1851 жылы Лондондағы Хайд-парктегі Кристалл сарайында өткен Ұлы көрмеде ескерткіштің канель көмірінен жасалған моделі, көрменің Тау-кен және металлургия бөлімінде көрсетілді. 1857 жылы Уильям Фордайс былай деп жазды: "Бұл ғимарат өзінің сұлулығымен, қарапайымдылығымен және әсерлі келбетімен ерекшеленеді, онда әшекейлеу мен көзге жарамайтын безендірулер жоқ". Льюис Кэрролдің Сандерленд қаласымен байланысын зерттейтін "Алиса Сандерлендте" атты комиксінде Брайан Талбот Кэрролдың осы монументтен шабыттанғанын болжамдайды. Ол монументке кіретін баспалдаққа апаратын есікті, 1865 жылғы "Алисаның Әдебиеттер еліндегі оқиғаларынан" алынып тасталған бір эпизодпен салыстырады, онда Алиса ағаштағы есікті соғады. 1887 жылы Уильям Делизл Хей "Вердейл гүлі" атты әңгімесінде монументті былай сипаттады:

20 және 21 ғасырлар

Ескерткіш көбінесе жергілікті тұрғындарға ұзақ сапардан кейін үйлеріне оралғандарын көрсететін белгі ретінде сипатталады; қазір ол Джон Лэмбтонмен байланысты емес. Бұл Сандерлендтің мәдени сәйкестігінің маңызды бөлігі болып табылады, оны жергілікті суретшілер мен фотографтар жиі бейнелейді. Ел деңгейінде ол Тайн өзенінің көпірлері мен Солтүстік періштесімен қатар Солтүстік-Шығыстың символы саналады. 1997 жылы қабылданған Сандерленд А.Ф.К.-нің қазіргі гербінде Пеншоу монументінің суреті бейнеленген; клубтың сол кездегі төрағасы Боб Мюррейдің айтуынша, ол «қала шекарасының сыртындағы командаға қолдаудың күшін көрсету үшін» қосылған. ескерткіш қазіргі Сандерленд қалалық округінде орналасқан; «Сандерленд Эхо» газеті бұл туралы ескерткіштің алыстан көрінуімен байланысты екенін жазады. Оны Тони және Ридли Скотт режиссерлерінің құрған RSA Films компаниясы жасаған, екеуі де Солтүстік-Шығыстың түлегі. CBS Outdoor жарнама компаниясы жүргізген сауалнамада Сандерленд тұрғындарының 59% Пеншоу монументін маңызды ескерткіш деп атады. Ол Ричард Т. Келлидің 2008 жылғы «Crusaders» романында да кездеседі. Ұлттық қор 2011 жылы ескерткіштің баспалдағын қайта ашқаннан бері «кейбіреулер үшін шыңға шығу жеке мақсатқа айналды, көптеген келушілер оны шабыттандыратын және көбінесе эмоционалдық тәжірибе деп санайды» деді. Рокси Мьюзик тобының жетекші вокалисі Брайан Ферри Вашингтонда өскен және әкесімен бірге жиі Пеншоу төбесіне барып тұратын. «The Times» газетіне берген сұхбатында ол ескерткіш бала кезінде оған үлкен әсер еткенін және «көмір шахталарынан және Солтүстік-Шығыстың қиын жағдайынан алыс, өнерді және басқа өмірді бейнелейтін символ сияқты көрінгенін» айтты; «ол басқа өркениеттен келген, әлдеқайда жоғары деңгейдегі нәрсені бейнелейтіндей болды». Алайда ол ескерткіштің «негізінен мақсаты жоқ, құрылыс екенін» мойындады. Рокси Мьюзик туралы кітабында Майкл Брейсвелл ескерткішке жақындаудың сезімін былай сипаттайды: «Оның зорлығы жақындаған сайын, осы орынның батырлық идеалдары жоғалады. Кереметтік орнына тек зорлық, мәлімдеме орнына үнсіздік, мазмұн орнына бос кеңістік келеді. Бұл ескерткіш, сахна декорациясы сияқты, қашықтан бағалану үшін жасалған». Алан Робсон «Evening Chronicle» газетінде жариялаған мақаласында ескерткішті «дориялық архитектураның керемет мысалы» деп атады. «The Independent» газетінің редакторы Джеймс Уилсон оны «жайсыз» және «нағыз ақымақтылық» деп есептеді. «The Journal» газетінің редакторы Тони Джонс оны «аймақтық сәйкестіктің көрінетін, бірақ жеткілікті бағаланбаған символы» деп сипаттадады. Дэвид Брэндон «The Guardian» газетінде оны «Дурхэм графының ақылсыздығы мен өлкелік мақтанышының керемет символы» деп сипаттады. «The Northern Echo» газетінің редакторы Крис Ллойд Пеншоу монументін Солтүстік періштесімен салыстырып, екеуін де «кереметсіз» деп атады. «The Journal» газетінің редакторы Тони Хендерсон «шатыр мен ішкі қабырғалардың болмауы ескерткішке оның артықшылығы болды, себебі ол бағаналар арасында жарықтың керемет ойынына мүмкіндік береді» деп жазды. Жо Дарк өзінің «Англия мен Уэльске арналған ескерткіштер нұсқаулығында» ескерткішті «үлкен солтүстік белгісі» деп атады; сәулет тарихшылары Гвин Хедли мен Уим Мюленкамп оның қара түсті бетін «таза ақ эллиндік идеалға шайтандық жауап» деп сипаттады. Николаус Певснер «монумент гипербореялық аспан астындағы Акропольдің көрінісі сияқты көрінеді» деп жазды. Тарихшы Дэн Джексон «Нортумбрийлер» кітабында оны мақтап: «Бұл ғимараттың мәртебесі зор, оның қатал дориялық силуэті айналасындағы жер бетіне билік етеді» деді.