Мәскеудегі Меншиков мұнарасы: Тарих және сәулет ескерткіші

Кіріспе

Меншиков мұнарасы (Меншикова башня), сонымен қатар Архангел Габриэль шіркеуі деп те аталады, Мәскеу қаласының Басманный ауданындағы Барокко стиліндегі орыс православие шіркеуі. 1707 жылы Иван Зарудный Доменико Треццинидің көмегімен, Александр Меншиковтың тапсырысы бойынша салынды. Құрылысқа Тичино және Фрибург кантондарынан келген итальяндық-швейцар шеберлері мен Кострома және Ярославль қалаларынан шақырылған орыс тас қалаушылары қатысты. Мәскеудегі ең ерте сақталған Петр дәуірінің барокко стиліндегі ғимарат – Меншиков мұнарасы 1770 жылдары айтарлықтай өзгертілді. Шіркеу дәстүрлі түрде жазда ғана жұмыс істеді, ал қыс айларында қауым жақын орналасқан Теодор Стрателат шіркеуінде жиналатын болды, ол 1782–1806 жылдары салынған. Әулие Теодор шіркеуі діни рәсімдерге арналған қоңырауларды да ұсынады: Меншиков мұнарасының биіктігіне қарамастан, онда қоңыраулар жоқ.

Тарих

Бұл жердегі Архангел Ғабриел атындағы алғашқы шіркеу 1551 жылғы санақ тізімінде алғаш рет тілге алынған. 1657 жылы таспен қайта салынған, ал 1679 жылы кеңейтілген. Жиырма жыл өткен соң, ықпалды мемлекет қайраткері Александр Меншиков қазіргі Таза көлдің оңтүстігіндегі жерлерді біріктірді. Архангел Ғабриел шіркеуі оның үй шіркеуіне айналды, ол қазіргі Орталық пошта ғимараты орналасқан жерге батысқа қарай бір шаршы қашықтықта тұрды. 1701 жылы Меншиков ескі шіркеуді жөндеп, 1704 жылы оны бұзуға бұйырды. Меншиков құрылыс жұмыстарын басқаруды Иван Зарудныйға тапсырды. Зарудныйға бағынышты Доменико Треццини еуропалық шеберлердің (Фонтана, Руско, Феррара және басқа Тичино отбасыларының) басшысы болды, бірақ жарты жылдан кейін Санкт-Петербургке жіберілді. Жаңа шіркеудің құрылысы 1707 жылы аяқталды; оның биіктігі 81 метр, Ұлы Иванның қоңырау мұнарасымен тең болды. Ғимараттың бастапқыда бес қабаттан тұратын тас конструкциясы болды (неф, төменгі шаршы мұнара және үш сегізбұрышты қабат; жоғарғы екі сегізбұрыш ағаштан салынған). 1708 жылы мұнараға 50 қоңырау және ағылшын сағаты орнатылды. Оның үстіне 30 метрлік қондырша және алтын түстес періште пішіндес желбағыш орнатылды. Меншиков мұнарасы Мәскеудегі бейнелі мүсіндермен безендірілген алғашқы ғимарат болды, бірақ оның көп бөлігі 18 ғасырда жоғалып кетті. 1710 жылы Меншиков Санкт-Петербургтің губернаторы болып тағайындалды және Мәскеудегі жобаларын тоқтатты, көптеген шеберлерді өзімен бірге алып кетті. Мұнараның ішкі жұмыстары баяулады; Меншиковтың жеке бөлмесі шіркеу ішінде қарапайым жақын алтарьға айналдырылды. 1723 жылы мұнараға шартқы соқты; өрт жоғарғы ағаш конструкциясын және сағат механизмін толығымен жойды. Қоңыраулар құлап, ағаш төбелерді қиратты және нефтің ішкі бөлігін (әлі де толық емес) жойды. Бірақ, жақын алтарлар сақталып, жұмысын жалғастырды, ал басты мұнара 1773 жылға дейін бассыз тұрды. 1773–1779 жылдары мұнара қалпына келтіріліп, қазіргі түрін алды: жойылған жоғарғы сегізбұрышты қайта жасаудың орнына, жаңа сәулетшілер оны ықшам, бірақ күрделі барокко стиліндегі күмбезбен ауыстырды. 1770 жылдары орнатылған алғашқы сегізбұрыштың бұрыштарындағы вазалар 1723 жылы жоғалған мүсіндердің орнына қойылды (вазалар кейіннен ауыстырылып, қазір бетоннан жасалған). Сегізбұрыштардың терезелері кірпішпен қаланды, қоңырау орнату мүмкін болмады. Әйтпесе, осы кезеңдегі мүсіндік безендірулер жоғалған түпнұсқаларға жақын болды (қазіргі мүсіндер де көбінесе бетоннан жасалған көшірмелер). Меншиков мұнарасында сенімді жылыту жүйесі болмағандықтан, ол қыста жабылатын. Оның орнына, қауым Киелі Федор Стратилат шіркеуін салды (1806 жылы аяқталды), ол сонымен қатар қоңырау мұнарасы ретінде де қолданылды. 1821–1850 жылдары мұнара Орталық пошта кеңсесінің үй шіркеуі болды. Пошта басшылары жоғарғы қабаттағы терезелерді қайта ашу және қоңырауларды орнату жоспарларын қарастырды, бірақ олар іске аспады. Шіркеу сыртқы жағынан жөнделді, ал жалғыз маңызды қосымша – ананас пішіндес қондырша, ол әлі күнге дейін сақталған. 1922 жылы шіркеу тоналып, иконостасы жойылды; қазіргі иконостас 1960 жылдары қиратылған Преображенскоедегі шіркеуден әкелінді.

The first church in the name of Archangel Gabriel on this site was first mentioned in 1551 census records. By 1657 it was rebuilt in stone, and was extended in 1679. Twenty years later the influential statesman Alexander Menshikov consolidated parcels of land south from present day Clean Ponds. The church of Archangel Gabriel became a house church of his estate which stood one block to the west, on the site of present day Central Post Office. In 1701 Menshikov repaired the old church, but in 1704 ordered it to be demolished. Menshikov assigned overall construction management to Ivan Zarudny. Domenico Trezzini, subordinate to Zarudny, was placed in charge of European craftsmen (of Fontana, Rusco, Ferrara and other Ticino families) but after half a year was dispatched to Saint Petersburg. The new church was structurally complete by 1707; its height, 81 meters, equaled that of Ivan the Great Bell Tower. The building initially had five structural stone levels (the nave, a square lower tower and three octagonal levels; the top two octagons were built of wood). By 1708 the tower acquired 50 bells and an English chiming clock. It was crowned with a 30 meter spire with a gilded angel shaped weather vane. Menshikov tower was Moscow's first building richly adorned with figurative sculpture, but most of it was lost in the 18th century. In 1710 Menshikov was appointed governor of Saint Petersburg and abandoned his Moscow projects, taking most of the craftsmen with him. Work on the tower interiors slowed down; Menshikov's private box inside the church was rebuilt in an ordinary side altar. In 1723 the tower was struck by lightning; the fire completely destroyed the upper wooden structure with the clockwork. The bells fell down, crushing the wooden ceilings and destroying nave interiors (still incomplete). The side altars, however, survived and continued operation while the main tower stood decapitated until 1773. In 1773–1779 the tower was restored and acquired its current shape: instead of recreating the destroyed upper octagon, the new architects replaced it with a compact but complex baroque dome. Vases on the corners of the first octagon, installed in the 1770s, replaced the statues lost in 1723 (the vases were later regularly replaced and are now made of concrete). Window arches of the octagons were filled up with brick, rendering installation of bells impossible. Otherwise, sculptural finishes of this period were close to lost originals (present day sculpture, again, is mostly concrete replica). Menshikov tower had no reliable heating facilities and was closed for the winters. Instead, the congregation built a smaller neoclassical church of St. Theodore Stratelates (completed 1806), which also doubled as the bell tower. In 1821–1850s the tower was a house church of the Central Post Office. The postmasters entertained the plans to reopen the upper level windows and install the bells, but they did not materialize. The church was repaired externally, and the only significant addition was the pineapple shaped spire which remains extant. The church was looted in 1922 and lost its iconostasis; existing iconostasis comes from a church in Preobrazhenskoye that was demolished in the 1960s.