Кіріспе

Грузин суретшісі Николай Асланович Пиросманашвили немесе Нико Пиросмани, көбінесе Никала (ნიკალა Никала; 1862–1918) деп аталатын, өмірінен кейін танымал болған грузин суретшісі. Өмірінің көп бөлігінде ол өте кедейлікте өмір сүрді және түрлі қарапайым жұмыстар істеді. Оның қарапайым, күнделікті өмірден алынған суреттері бүгінде Пиросмани өмір сүрген Грузияның бейнесін көрсетуі үшін құрметтеледі және ол елдің ең сүйікті суретшілерінің біріне айналды. Нико Пиросмани әйгілі орыс әні «Миллион гүл» (Миллион роз) шабыттандырған ер адам кейіпкерінің прототипі болды деп есептеледі.

Өмірбаян

Пиросмани Грузияның Мирзаани ауылында, қазіргі Кахетия облысында шаруа отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы – Аслан Пиросманашвили мен Текле Токликишвили шаруалар болды, олардың шағын жүзімдігі, бірнеше сиырлары мен өгіздері болған. Кейін ол жетім қалды және екі үлкен әпкесі – Мариам мен Пепеге қарауға берілді. 1870 жылы ол олармен бірге Тбилисиге көшіп келді. 1872 жылы Тбилиси теміржол стансасынан алыс емес жердегі шағын пәтерде тұрып, ол бай отбасыларға қызмет етіп, орыс және грузин тілдерін оқып-жазуды үйренді. 1876 жылы Мирзааниге оралып, малшы болып жұмыс істеді. Пиросмани біртіндеп сурет салуға үйренді. Оның ерекшеліктерінің бірі – қара майлы матаға тікелей сурет салу еді. 1882 жылы өзі үйренген Георгий Зазяшвилимен бірге сурет салу шеберханасын ашты, онда олар түрлі белгілер жасады. 1890 жылы теміржол кондукторы болып жұмыс істеді. 1893 жылы Тбилисиде сүт фермасын құрды, бірақ 1901 жылы оны тастап кетті. Өмірі бойы кедейлікте өмір сүрген Пиросмани үйлерді бояу және ғимараттарды әктеп тазалау сияқты қарапайым жұмыстарға дайын болды. Сондай-ақ, ол Тбилисидегі дүкен иелері үшін жұмыс істеді, олардың тапсырысы бойынша түрлі белгілер, суреттер мен портреттер жасады. Оның суреттері жергілікті халық арасында белгілі болса да (шамамен 200-ге жуығы сақталған), кәсіби суретшілермен қарым-қатынасы шиеленіскен болды; өмір сүру үшін күнкөріс табу оған эстетикалық абстракциялардан гөрі маңыздырақ болды. 1918 жылғы сәуір айында ол 1918 жылғы тұмау пандемиясынан, нашар тамақтану және бауыр жеткіліксіздігі салдарынан қайтыс болды. Ол Нино зиратына жерленді, бірақ нақты орны тіркелмеген және белгісіз.

Жұмыс

Пиросманидің суреттеріне оның заманы мен жерінің әлеуметтік жағдайы ықпал етті. Саудагерлер, дүкен иелері, жұмысшылар және ақсүйектер туралы көптеген туындылары бар. Пиросмани табиғатты және ауыл өмірін ұнатқан. Ол қала пейзаждарын сирек қолданды. Ол көптеген жануарлардың суретін салды. Ол – грузин суретшілерінің арасындағы жалғыз жануарлар суретшісі болды. Пиросманиді Шота Руставели, Тамар патшайым, Георгий Саакадзе сияқты тарихи тұлғалар мен оқиғалар, сондай-ақ қарапайым грузиндер мен олардың күнделікті өмірі де қызықтырды. Пиросмани көбінесе майлы матаға сурет салды. Басқа суретшілерден өзгеше, Нико табиғатты нақты көшіруге тырыспады және бөлшектерге мән бермеді. Оның кейбір суреттері монохромды. Оның туындылары автордың композициялық шешімдерін көрсетеді. Суреттердегі кейіпкерлердің орналасуы фронталды, ал бет-әлпеттерінде нақты бір көңіл-күй байқалмайды. 1910 жылдары ол орыс ақыны Михаил Ле Дантю және суретші Кирилл Зданевич пен оның інісі Илья Зданевичтің ықыласына бөленді. Илья Зданевич 1913 жылғы 13 ақпанда «Закавказская речь» газетіне Пиросмани туралы хат жазды, ол жарияланды. Ол Пиросманидің суреттерін Мәскеуде насихаттауға кірісті. 7 қаңтарда шыққан «Московская газета» газетінде «Мишень» көрмесі туралы жазылды, онда өзіне-өзі үйреткен суретшілердің туындылары қойылды, олардың ішінде Пиросманидің «Жданевичтің портреті», «Натюрморт», «Сыра кружкасы бар әйел» және «Жабағы» атты төрт жұмысы болды. Кейіннен сол газетте жазған сыншылар оның талантына тәнті болды. Сол жылы грузин газеті «Теми»-де Нико Пиросмани және оның өнері туралы мақала жарық көрді. 1916 жылы Дито Шеварднадзе құрған Грузин суретшілерінің қоғамы Пиросманиді өзінің отырыстарына шақырды және оны қабылдауға тырысты, бірақ оның қоғаммен қарым-қатынасы әрқашан қиын болды. Ол «Грузин тойы» атты суретін қоғамға ұсынды. Қоғамның бір мүшесі оның карикатурасын жариялады, бұл оны қатты ренжітті. Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан туындаған экономикалық қиындықтармен бірге оның кедейлігі оның өмірінің танылмаған күйде аяқталуына себеп болды.

Өлімнен кейінгі бедел

Өлгеннен кейін Пиросмани Париж бен басқа да қалаларда "наивті" суретші ретінде танылып, халықаралық даңққа ие болды. Оның суреттері 1918 жылғы грузин суретшілерінің алғашқы ірі көрмесінде көрсетілді. 1920 жылдан бастап оның өмірі мен шығармашылығы туралы бірнеше мақала жарық көрді. Пиросмани туралы алғашқы монография 1926 жылы грузин, орыс және француз тілдерінде жарыққа шықты. 1950 жылдары Пиросманиға деген қызығушылық арта түсті. 1969 жылы оның өмірінен жасалған "Пиросмани" атты фильм түсірілді. Ол Пабло Пикассоның 1972 жылғы портрет эскизіне шабыттандырды. Пиросмани грузин лари банкнотасында бейнеленген (дегенмен, бұл банкнота қазір айналымда сирек кездеседі, себебі 1 лари монеталары көбірек таралған). Стамбулда екі тілде "Пиросмани" атты мерзімді басылым шығады. 1983 жылы Эдвард Кузнецов Пиросманидің шығармаларының алғашқы толық каталогын жариялады, оның атауы – Niko Pirosmani, 1862–1918. Оның туындыларының көрмелері Киевте (1931), Варшавада (1968), Парижде (Лувр) (1969), Венада (1969), Ницца мен Марсельде (1983), Токиода (1986), Цюрихте (1995), Нантта (1999), Туринде (2002), Киевте, Стамбулда (2008), Минскте, Везелей мен Вильнюсте (2008–2009), қайта Венада (2018–2019) және Базельде (Фондация Бейлер) (2023–2024) өтті. Бүгінде оның 146 туындысы Грузияның Көркемдік мұражайында, ал он алты картинасы Сигнагидің Тарихи-этнографиялық мұражайында сақталуда. Тбилисиде оған ескерткіш орнатылған. Сондай-ақ, Грузияның Мирзаани ауылында Нико Пиросманашвили мұражайы, оның бұрынғы тұрғын үйлерінің бірінде орналасқан.

Жақында ашылған жаңалықтар

2011 жылдың наурыз айында Озанидегі Qvrivishvilebi шарап погребі есігіндегі жазудың Пиросманиға тиесілі екені анықталды. 2011 жылдың 31 мамырында жүргізілген тергеу кезінде сарапшылар Пиросманидің "Жараланған әскер" картинасын тапты. Картина Грузия Ұлттық галереясына тапсырылды.