Кіріспе

Ресей химигі және фотографы (1863–1944)

Сергей Михайлович Прокудин Горский (30 тамыз 1863 [ескі стиль бойынша 18 тамыз 1863] – 27 қыркүйек 1944) – ресейлік химик және фотограф. Ол түсті фотосуреттер саласындағы новаторлық еңбектерімен және 20 ғасырдың басындағы Ресейді құжаттауға жасаған тырыстарымен әйгілі. Император Николай II ұсынған теміржол вагонындағы қараңғы бөлмесін пайдаланып, Прокудин Горский 1909 жылдан 1915 жылға дейін Ресей империясын аралап, оның сан алуан жақтарын үш түсті фотосуреттер арқылы тіркеді. Оның кейбір негативтері жоғалып кетсе де, көпшілігі оның қайтысынан кейін АҚШ Конгресс кітапханасына жетті. 2000 жылдан бастап негативтер цифрлық форматқа аударылды және әр суреттің түсті үштіктері цифрлық түрде біріктіріліп, бір ғасырдан астам бұрынғы Ресей мен оның көрші елдерінің жүздеген жоғары сапалы түсті суреттері жасалды.

Ерте өмір

Прокудин Горский Владимир губернаторлығының Покровский уезінде (қазіргі Владимир облысы, Киржачский ауданы) Фуникова Гора атамекенінде дүниеге келген. Оның ата-анасы орыс дворяндарынан шыққан, және отбасының әскери тарихы ұзақ болған. Олар Санкт-Петербургке көшіп, онда Прокудин Горский Дмитрий Менделеевтің жетекшілігімен химияны оқу үшін Санкт-Петербург мемлекеттік технология институтына түсті. Одан бөлек, ол Императорлық өнер академиясында музыка мен сурет өнерін де оқыды.

Неке және фотосуретші карьерасы

1890 жылы Прокудин Горский Анна Александровна Лавроваға үйленді. Кейіннен олардың екі ұлы – Михаил мен Дмитрий, және бір қызы – Екатерина дүниеге келді. Анна, Ресейдің Императорлық техникалық қоғамының (ИРТС) белсенді мүшесі, орыс өнеркәсібі Александр Степанович Лавровтың қызы еді. 1901 жылы Прокудин Горский Санкт-Петербургте фотостудия және зертхана ашты. Келесі жылы ол Берлинге барып, Германиядағы сол кездегі ең озық фотохимия профессоры Адольф Митеден 6 апта бойы түсті сезімталдық және үш түсті фотосуретке қатысты білім алды. Жылдар бойы Прокудин Горскийдің фотосуреттері, жарияланымдары және Ресей, Германия және Франциядағы басқа ғалымдар мен фотографтарға көрсеткен слайд-шоулары оған үлкен даңқ әкелді.

Прокудин Горскийдің өміріндегі ең танымал жұмысы, болжам бойынша, Лев Толстойдың түрлі түсті портреті болды, ол түрлі басылымдарда, пошта карточкаларында және үлкен форматта басылып, жарнамаланды. Бұл сурет және Ресейдің табиғаты мен ескерткіштерінің бұрынғы фотосуреттері оған 1908 жылы Ресейдің Ұлы князі Михаил Александрович пен императрица Мария Федоровнаға, ал 1909 жылы патша Николай II мен оның отбасына өз жұмыстарын көрсетуге шақыру алды. Он жылдың ішінде ол 10 000 фотосуреттен тұратын жинақ құрды. Прокудин Горский осы жобаны өмірінің ең маңызды туындысы деп санады және Қазан төңкерісінен кейін де Ресейдегі фотосаяхаттарын жалғастырды. Ол түсті фотосуретке қатысты ғылыми зерттеулерін жүргізе берді, ағылшын тіліндегі фотожурналдарда мақалалар жариялады және әріптесі Максимович, Сергей Олимпиевичпен бірге Германияда, Англияда, Францияда және Италияда патенттер алды.

Алғашқы тәжірибелері

Луи Дукос дю Харон 1860 жылдардың соңында үш түстің принципі бойынша алғашқы тәжірибелер жүргізді. 1870-1890 жылдар аралығында ол бірнеше түрлі-түсті басылымдар мен фотосуреттер жасады. 1877 жылы Эдвард Биерштадт АҚШ-та алғашқы сәтті үш түсті басылымдарды көрсетті. Оның жұмысы 1890 жылдары назар аударды, ол майлы және акварель суреттері, гүлдер туралы зерттеулер, сондай-ақ тірі жаннан түсірілген портреттер сияқты әртүрлі тақырыптардағы түрлі-түсті басылымдарды көрсете бастағанда. Бұл әдіспен жақсы нәтижелерді кеңінен көрсеткен алғашқы адам Фредерик Ивс болды, оның "Кромскоп" жүйесі – көрермендер, проекторлар және камера жабдықтары 1897 жылдан 1907 жылға дейін коммерциялық түрде қолжетімді болды. Көрермендер және оларды пайдалануға арналған дайын үш түсті фотосуреттер ғана айтарлықтай көлемде сатылды. Натюрморттар, адамсыз пейзаждар және майлы суреттер әдеттегі тақырыптар болды, бірақ тірі жаннан түсірілген түрлі-түсті портреттердің де бірнеше мысалдары ұсынылды. Тағы бір белгілі шебер – Адольф Миете, онымен Прокудин Горский 1902 жылы Германияда оқыды. 1905 жылы "Neue Photographische Gesellschaft" Берлинде түсті фотосурет студиясын ашты. Студия үш түсті принципін пайдаланды және Роберт Крейн әзірлеген баспа процесін қолданды. Кейбір суреттер пошта карточкалары ретінде жарияланды, онда Кайзер Вильгельм II және Папа Пий X сияқты көрнекті тұлғалар бейнеленген.

Жабдық

Жарыққа сезімтал эмульсиясы жабылған жұқа шыны табақтар, иілгіш пленканың орнына әдетте қолданылатын, себебі жалпы шыны табақтардан пластикалық пленкаға ауысу процесі толыққан жоқ еді, сондай-ақ шыны кейіннен біріктірілгенде бір-бірімен дәл сәйкес келетін үш сурет үшін ең жақсы өлшемдік тұрақтылықты қамтамасыз етті. Үш суретті алу үшін қалыпты камераны қайтадан пленкамен толтырып, әрбір түсіру арасында сүзгілерді ауыстыруға болар еді, бірақ түсті суреттерді шығарушылар көбінесе процедураны ыңғайсыздықтан және уақыт шығынынан құтқаратын арнайы камералар жасады не сатып алды. Екі негізгі түрінің бірі камерада үш жеке сурет алу үшін сәуле бөлігіштерді пайдаланды, үш экспозицияны бір уақытта және бір көзқарас нүктесінен жасады. Бұл типтегі камера теориялық тұрғыдан идеалды болғанымен, оптикалық жағынан күрделі және нәзік болды, сондай-ақ реттелмей қалуы мүмкін еді. Кейбір конструкциялары оптикалық құбылыстарға ұшырап, нәтижелерде түссіздік немесе басқа да кемшіліктерге себеп болуы мүмкін. Екінші, берік түрі – пневматикалық механизм немесе серіппелі қозғалтқышпен жартылай не толығымен автоматтандырылған, плиталар мен сүзгілерді экспозиция үшін кезекпен тиімді түрде орналастыруға мүмкіндік беретін арнайы жылжымалы ұстағышы бар, негізінен қалыпты камера болатын. Адольф Мите жоғары сапалы, тізбектей экспозициялы түсті камераны жасады, оны Бермполь өндірді және ол 1903 жылы саудаға түсті. Прокудин-Горский 1906 жылы «Fotograf Liubitel» журналында оның суретін жариялады. Ең көп таралған модель 9 см ені және 24 см биіктігі бар бір тіктөртбұрышты пластинаны пайдаланды, бұл Прокудин-Горскийдің сақталған негативтерімен бірдей форматта, және ол суреттерді дәстүрлі көк, жасыл, қызыл реттілігімен түсірді, егер камерадағы әдеттегі төңкерілген сурет және оның пластиналарының төмен қарай жылжуы ескерілсе, бұл Прокудин-Горскийдің негативтерінің ерекшелігі. Прокудин-Горский фотограф және өнертапқыш болғандықтан, бір мезгілде экспозиция жасайтын камералар үшін оптикалық жүйені патенттеді. Ол Ресей империясы жобасында қолданылған камераны өнертапқан немесе кем дегенде салған деп жиі айтылады. Оның далалық жабдықтарының нақты жазбаша немесе фотосуреттемелік құжаттамасы жоқ, тек фотосуреттердегі деректер ғана бар, және Мите-Бермполь камерасының функционалдық тұрғыдан бірдей көшірмесін жасаудың қиындығы мен шығыны үшін ешқандай себеп көрсетілмеген. Мите мен Бермполь сонымен қатар сәйкес үш түсті проектор мен хромоскопты да өндірді. Goerz оптикалық компаниясы Мите үшін басқа конфигурацияланған және қуаттырақ үш түсті проектор жасады. Ол да саудаға түсті.

Кредиттік активтер

Қажетті экспозиция уақыты жарық жағдайларына, фотосурет пластинкасының сезімталдығына және қолданылған камера линзасының диафрагмасына байланысты болды. Лев Толстойға портретке отыруды сұраған хатында Прокудин Горский экспозицияның бірден үш секундқа дейін созылатынын айтты, бірақ кейіннен Толстоймен өткізген уақытын еске алғанда, күн ашық күні алты секундтық экспозиция жасағанын сипаттады. Блез Агуэра и Аркас күндіз түсірілген, бірақ айдың анық көрінісі бар бір пейзаж суретін зерттеді және айдың қозғалысын пайдаланып, үш сүзгіленген экспозиция және камера пластинка ұстағышын екі рет жылжыту процедурасы бір минуттан астам уақыт алғанын есептеді. Прокудин Горский таңдаған линзаның диафрагмасы қажетті экспозиция уақытына үлкен әсер етті. Пейзаж суретіне түсіру үшін көбінесе кішкентай диафрагма қолданылады, себебі ол әртүрлі қашықтықтағы нысандарды бір уақытта анық түсіруге мүмкіндік береді, ал үлкен диафрагма портреттерге жиі қолданылады және Толстойдың портретінде жақсы көрінеді. Барлық басқа факторлар бірдей болғанда, мысалы, 1/4 дюйм диаметрлі диафрагма қолданғанда 16 секундтық экспозиция қажет болса, 1 дюймдік диафрагма қолданғанда бір секундтық экспозиция жеткілікті болар еді.

Басқа процестер

Прокудин-Горский сондай-ақ арнайы камера немесе проектор қажет етпейтін Autochrome түсті пластиналарын пайдаланумен таныс болды. Ол 1906 жылы, коммерциялық өндіріске түсер алдында, Лумиер ағайындарының жаңа өнімімен танысқан азат адамдардың бірі болды. Autochrome пластиналары қымбатқа түсті және қолда ұсталатын камерамен жасалған «жедел суреттерге» жеткілікті сезімтал болмады, бірақ оларды пайдалану оңай болды және тәжірибелі мамандардың қолында керемет нәтижелер беруге қабілетті еді. Олар түсті фотосуретке түсіруді әуесқойлар үшін шын мәнінде мүмкін етті және кейбір түс айыру камераларын қолданушыларды олардың әдістерін ескі деп тастауға итермеледі, бірақ Прокудин-Горскийтің ықыласын жеңе алмады. Прокудин-Горскийге тиесілі Autochrome пластиналарының сақталғаны туралы мәлімет жоқ. Фотосуреттегі түсті басылымдарды жасау сол кезде қиын болды және Прокудин-Горский өз жұмысын көрсету үшін көп уақытын слайд-шоу лекцияларына жұмсады, бірақ олардың кейбіреулерінің фотомеханикалық түсті басылымдары журналдар мен кітаптарда жарияланды, ал оның студиясы, әсіресе Толстойдің портретін, постқарттар мен үлкен фотогравюралар түрінде шығарды. Прокудин-Горскийдің өзі жасаған өнертабыстары, олардың кейбіреулері бірлескен жұмыс нәтижесінде пайда болды, көптеген патенттерге әкелді, олардың көпшілігі оның ерікті түрде жер аударылған кезінде тіркелді және оның қазіргі танымалдығына тікелей қатысы жоқ. Олардың кейбіреулері арнайы проекциялау немесе қарау құралдарын қажет етпейтін, түсті азайту арқылы жасалатын түсті суреттерге қатысты. Осы өнертабыстардың мысалдары Прокудин-Горскийдің отбасы мүшелері сақтап, жақында интернетте пайда болды. Оның патенттерінің көп бөлігі табиғи түсті кинофильмдерді өндіруге қатысты, бұл 1910 және 1920 жылдары түсті фотосурет саласындағы көптеген өнертапқыштардың назарын аударған пайдалы мүмкіндік болды.

Ресей империясының деректі фильмдері

1905 жылдары Прокудин-Горский түсті фотосуреттердегі жаңа технологиялық жетістіктерді пайдаланып, Ресей империясын жүйелі түрде суретке түсіру жоспарын жасады. Осындай амбициялық жоба арқылы оның басты мақсаты – Ресей мектептеріндегі оқушыларды империяның кең және алуан тарихы, мәдениеті және жаңаруының «оптикалық түсті проекциялары» арқылы білім беру болды. Император Николай II оған арнайы жабдықталған теміржол вагонындағы қара бөлмемен қамтамасыз етті, сондай-ақ тыйым салынған аймақтарға кіруге және империя бюрократиясымен ынтымақтастыққа мүмкіндік беретін екі рұқсат алды. Осының нәтижесінде Прокудин-Горский 1909 және 1915 жылдар аралығында Ресей империясын құжаттады. Ол өз жұмыстары бойынша көптеген суретті лекциялар оқыды. Оның фотосуреттері – Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Ресей азамат соғысының алдындағы Ресей империясының жоғалған әлемнің жарқын бейнесін көрсетеді. Оның түсіргендеріне ежелгі Ресейдің ортағасырлық шіркеулері мен монастырларынан бастап, өркендеп келе жатқан өнеркәсіптік державаның теміржолдары мен зауыттары, Ресейдің әртүрлі халқының күнделікті өмірі мен еңбегі кірді. Прокудин-Горскийдің жеке тізімі бойынша, Ресейден кетпес бұрын оның 3500-ге жуық негативі болған, ал кейбіреулерін ол кететін кезде жасырған. АҚШ Конгресі кітапханасының қорынан басқа, олар әлі табылған жоқ. Кітапханада 1902 негатив және сол негативтерге сәйкес келмейтін 710 альбомдық баспалар сақталған.

Цифрлық түс көрсету

Негативтерден түсті фотосуреттер жасау үшін қажетті өте арнайы және көп еңбекті қажет ететін процестерге байланысты, Конгресс кітапханасы оларды сатып алғаннан кейін жарты ғасыр бойына экспозицияларда, кітаптарда және ғылыми мақалаларда жүзге жуық сурет ғана пайдаланылды. Бұл суреттерде сары, қызғылт және көк түсті сия қолданылып, көп түсті баспа машинасымен әдеттегідей жартылай тонды қағазға басылатын. Тек цифрлық кескін өңдеу технологиясының дамуымен ғана бірнеше суретті жылдам және оңай біріктіру мүмкін болды. Конгресс кітапханасы 2000 жылы Прокудин-Горскийдің мұрагерлерінен алынған барлық фотоматериалды цифрлық түрде сканерлеу жобасын бастады және фотограф Уолтер Франкхаузермен монохромды негативтерді түсті суреттерге біріктіру бойынша келісімшарт жасады. Ол "дигихроматография" деп аталатын әдіс арқылы 122 түсті кескін жасады және әр суретті тегістеу, тазалау және түс түзеуге шамамен алты-жеті сағат кеткенін айтты. 2001 жылы Конгресс кітапханасы олардан "Ресей империясы: Прокудин-Горскийдің фотосуреттері қайта жандандырылды" атты көрме ұйымдастырды. Содан бері бұл фотосуреттер Прокудин-Горский сурет түсірген аймақтарда көптеген көрмелерге қойылды. 2004 жылы Конгресс кітапханасы компьютерлік ғалым Блез Агуэра и Аркасқа шыны пластиналардағы негативтердің жоғары сапалы цифрлық кескіндерінен 1902 негативтің әрқайсысы үшін автоматтандырылған түсті композиция жасауды тапсырды. Ол экспозициялар арасындағы айырмашылықты жою үшін алгоритмдерді қолданды және коллекциядағы барлық негативтердің түсті композицияларын дайындады. Олар компьютерлік ғалымдар үшін тамаша сынақ алаңына айналды.