Кіріспе

Альтмарк – 1937-1939 жылдары салынған неміс мұнай танкері және жабдықтау кемесі, осындай бес кемеден бірі. Ол неміс саудалық рейдері, "кіші шайқас кемесі" неміс қалталық шайқас кемесі "Адмирал Граф Шпееге" қолдау көрсеткенімен және одан кейін "Альтмарк оқиғасына" қатысқандығымен ең танымал. 1940 жылы ол Укермарк деп аталды және Берлин операциясы кезінде неміс "Шарнхорст" және неміс "Гнейзенау" линкорларын жабдықтау үшін пайдаланылды, содан кейін 1942 жылдың қыркүйегінде блокаданы бұзып Жапонияға аттанды. "Альтмарк" бейнесі 1942 жылғы британдық "The Day Will Dawn" соғыс уақытындағы үгіт фильмінде қысқаша көрінеді.

Альтмарк оқиғасы

Альтмарк (капитан Генрих Дау) 1939 жылдың қыркүйек және желтоқсан айлары аралығында Оңтүстік Атлантикада адмирал Граф Шпе рейдін қолдау үшін тағайындалды. Адмирал Граф Шпе суға батқан кемелерден құтқарылған теңізшілер Альтмаркқа ауыстырылды. 1939 жылдың желтоқсанында Рио-де-ла-Платада британдық крейсерлер «Граф Шпе» кемесіне ауыр зақым келтіріп, экипажы оны бағындырғаннан кейін, Альтмарк Германияға қайта оралуға тырысты, Ұлыбританияның солтүстігінен айналып және Норвегияның жағалау суларынан өтіп. 1940 жылдың 14 ақпанында Норвегияның аумақтық суларында оңтүстікке қарай бет алған Альтмарк RAF Thornaby-ден келген үш британдық Lockheed Hudson Mk. II ұшағы және бірнеше британдық эсминецтермен қуып жетеліп, 16 ақпанның кешкісін Jøssingfjord-та атылды. Норвегия теңіз күштері оқиғаға араласпады, тек наразылық туын көтерді. Содан кейін неміс танкері HMS Cossack-тен тексеру тобын қабылдады. Мұздан қашып құтылуға тырысқанда Альтмарк экипажының жеті мүшесі атып түсірілді. Қырқыс кезінде Альтмарк тасқа тіреліп қалды. Британдықтар кемені Шотландия портына сүйреп әкелгісі келген, бірақ танкердің корпусының зақымдануы бұл жоспарды күйретіп жіберді. Бейтарап суларда жауға шабуыл жасау – бейтараптықты бұзу болып табылады, осы жағдайда Ұлыбритания Норвегияның бейтараптығын бұзды. Гитлер Норвегияның неміс темір кенінің тасымалын қорғау үшін жеткілікті нық бола қоймауынан қорқып, 1939 жылдың 14 желтоқсанында адмирал Эрих Радер және Видкун Квислингпен кеңескеннен кейін Норвегияға шабуыл жасау туралы шешім қабылдады. 1940 жылдың 19 ақпанында Норвегия мен Данияға шабуыл жасауды күшейтті, ол 1940 жылдың 9 сәуірінде «Weserübung» кодолық атымен жүзеге асты. Британдықтардың Альтмаркқа жасаған шабуылының себебі 1940 жылдың 10 наурызында Норвегия үкіметіне сыртқы істер министрі лорд Галифакс жолдаған нотада жазылған. Ұлыбритания үкіметі 1907 жылғы XIII Гаага конвенциясының мәтінімен бетпе-бет келді, оған ол қол қойған. 10-бапта былай делінген: «Бір мемлекеттің бейтараптығына оның аумақтық сулары арқылы соғыс кемелерінің немесе соғысып жатқан тараптарға тиесілі олжаның өтуі әсер етпейді». Бұл Альтмарк 24 сағаттан артық тоқтамаса, кемедегі тұтқындармен бірге Норвегия суларында жүзуге құқылы екенін білдірді. Дипломатиялық хатта британ үкіметі тұтқын кемесімен бейтарап су арқылы жүзу бейтараптық заңына қайшы келмейтінін растады және Ұлыбритания мұны жиі өзі де істеді. Шындығында британдықтардың шағымы тұтқындарға қатысты емес. Альтмарк – соғыс кемесіне айналдырылған танкер және Атлантикадан солтүстікке қарай Германияға қарай бет алды. Түнгі теңізде бейбіт уақыттағыдай жүзудің орнына, Альтмарк капитаны халықаралық құқық бойынша шабуылдан қорғану үшін саяхатының барлық кезеңін Норвегияның аумақтық суларында оңтүстікке қарай жүзуді таңдады. Оның осы қауіпті сулардан өтуге басқа себебі болмады. Халықаралық құқықтың бұзылуы болмағандықтан, британдықтар Альтмарк бағыты халықаралық құқықтың өзін бұзбаса да, оны бұзды деп түсіндіріп, халықаралық құқықты бұзуын ақтады. Норвегиялықтар халықаралық конвенцияны бұзбайтын сапарды тоқтатудан бас тартқандықтан, британдық адмиралтейство заңға қайшы әрекет жасауға құқылы екенін шешті, яғни жау кемесінің қорғанысқа ие болуы үшін қандай бағытты ұстауы керектігін анықтау құқығы бар екенін жариялады. 1940 жылғы Гаага конвенцияларына сәйкес, әскери кеме бейтарап суларда шабуылдан қорғану үшін бағытын өзгертіп, оларға жетуіне бола ма деген мәселе бүгінгі күнге дейін шешілмеген.

Кейінгі тарихы

1940 жылғы 6 тамызда Uckermark деп қайта аталғаннан кейін, ол бастапқыда құрылған мақсатына оралды. 1941 жылдың қаңтар және наурыз айлары аралығында өткен «Берлин» операциясы барысында, «Шарнхорст» және «Гнейсау» соғыс кемелеріне қатысты. Uckermark, капитан Заторски басқаруымен, эскадраға тіркелген көмекші кеме және барлаушы болып жұмыс істеді. Оның хабарлауларының нәтижесінде соғыс кемелері әртүрлі сауда кемелеріне бағытталды, олар кейін батып кетті. 1942 жылғы 9 қыркүйекте ол Франциядан Жапонияға өсімдік майы мен отынмен жөнелді, жолда «Мишель» неміс көмекші крейсерін жабдықтап, 1942 жылғы 24 қарашада Йокогамаға жетті. Uckermark Үнді мұхиты мен Тынық мұхитының батыс бөлігінде сауда кемелеріне шабуыл жасаған «Тор» неміс рейдкеріне жанармай беру кемесі ретінде тағайындалды. 1942 жылғы 30 қарашада Uckermark Йокогамада «Тор» және тұтқынға алынған австралиялық «Нанкин» жолаушылар лайнерінің жанында тұрды, лайнерде Тордың Австралияның Фримантль портынан Коломбоға (Цейлон) бара жатқанда наурыз айында тартып алған жарылғыш заттар болды. Экипаж түскі ас ішіп отырғанда, Uckermark жарылысқа ұшырады, өрт «Нанкинге» тарады, нәтижесінде Uckermark, «Тор» және «Нанкин» батып, доктардың бір бөлігі қирады. Өрт пен жарылыстың себебі, жүк таңқыларының жанында жұмыс істеген жөндеушілердің құралдарынан шыққан ұшқынның қалдық бензинге тұтанғаны деп саналды. Uckermark Йокогамаға 5000 тонна бензин жеткізген. Кемеде жүк таңқылары үшін инерттеу жүйесі орнатылған-орнатылмағаны белгісіз, бірақ кеме салынған кезде инерттеу жүйесі бар танкерлер сирек болғандықтан, соғыс кезіндегі жағдайлармен байланысты инерттеу жүйесінің болмауы (немесе істен шығуы) бастапқы жарылыстың күшін арттырған болуы мүмкін. 1932 жылы Пенсильвания штатындағы Маркус-Хук портындағы MS Bidwell кемесінің жарылысы осыған ұқсас оқиға болды. Uckermark экипажының 53 адамы жарылыста қаза тапты. Кеме қатты зақымданып, жөндеуге жарамсыз болды. Кемеде аман қалғандардың бір бөлігі Францияға блокадалық жүгіруші «Доггербанк» кемесімен жіберілді, бірақ кеме 1943 жылғы 3 наурызда U 43 суасты қайығымен қателікпен батырылып, 365 адамдық экипаждың барлығынан басқа біреуі теңізде қаза тапты.