Кіріспе
"Гантлет" операциясы – 1941 жылдың 25 тамызынан 3 қыркүйегіне дейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас күштер жүргізген бірлескен операция. Канадалық, британдық және Норвегия қарулы күштері, елден қуылған (Utefronten, Outside Front) Солтүстік полюстен оңтүстікке қарай Свалбард архипелагындағы Норвегияның Шпицберген аралына түсті. Аралдағы көмір шахталары Норвегияның Лонгьербьенде және Кеңес Одағының Баренцбургте меншігінде болды және олар басқарылды; екі үкімет те оларды жоюға және өз азаматтарын эвакуациялауға келісті. "Гантлет" операциясының мақсаты – Германияға Шпицбергендегі көмір, кен өндіру және кеме қатынасы инфрақұрылымын, жабдықтар мен материалдық қорларды қолжеткізбеуді қамтамасыз ету, сондай-ақ архипелагтағы радиостанциялардың жұмысын тоқтатып, немістердің ауа райы туралы ақпарат алуына кедері келтіру болды. "Гантлет" операциясы сәтті аяқталды; немістер экспедиция туралы ол аяқталғаннан кейін ғана білді, шабуыл жасаушылар ешқандай шығынға ұшырамады, азаматтар елдеріне қайтарылды, көмір қоймалары өртенді, кен өндіру жабдықтары жойылды, бірнеше кеме трофей ретінде алынды және неміс әскери кемесі кері жолда батып кетті.
Operation Gauntlet was an Allied Combined Operation from 25 August until 3 September 1941, during the Second World War. Canadian, British and the Norwegian armed forces in exile (Utefronten, Outside Front) landed on the Norwegian island of Spitzbergen in the Svalbard Archipelago, south of the North Pole. Coal mines on the islands were owned and operated by Norway at Longyearbyen and by the Soviet Union at Barentsburg; both governments agreed to their destruction and the evacuation of their nationals. The objective of Gauntlet was to deny Germany the coal, mining and shipping infrastructure, equipment and stores on Spitzbergen and suppress the wireless stations on the archipelago, to prevent the Germans receiving weather reports. Gauntlet was a success; the Germans were ignorant of the expedition until after it had departed, the raiders suffered no casualties, the civilians were repatriated, coal dumps were set on fire and mining equipment destroyed, several ships were taken as prizes and a German warship was sunk on the return journey.
Свалбард архипелагы
Свалбард архипелагы Солтүстік Мұхитында, солтүстік Норвегия мен Солтүстік полюс арасында, шамамен ортасында орналасқан. Аралдар таулы, олардың шыңдары тұрақты түрде қармен жабылған, ал кейбіреулері мұздықтармен жабылған. Тік жартастардың төменгі бөлігінде және жағалау жазықтарында сирек кездесетін өзен террасалары бар. Қыс айларында аралдар қармен көмпеді, ал шығанақтар мұз қатып қалады. Батыстағы ең ірі арал – Шпицберген, батыс жағалауында бірнеше ірі фьордтарға ие; Исфьорденнің ені шамамен [саны] метрге жетеді. Гольфстрім суды жылытып, жаз айларында теңіз мұзынан босатады. Лонгйербьен және Баренцбург (Исфьорденнің оңтүстік жағалауындағы шағын елді мекендер), Конгсфьорден (Кингс-Бей), Исфьорденнің солтүстігіндегі жағалау бойында және Ван Миенфьорденнің оңтүстігінде елді мекендер орналасқан. Бұл елді мекендер әртүрлі елдерден келген қоныс аударушыларды тартты, ал 1920 жылғы Свалбард шарты аралдарды бейтарап аймақ деп жариялады және қатысушы елдердің минералдық және балық аулау құқықтарын мойындады. 1939 жылға дейін халық саны шамамен 3000 адамды құрады, олардың көп бөлігі норвегиялықтар мен орыстар болатын, олар көмір өндіру саласында жұмыс істеді. Көмір шахталары жоғары кернеулі кабельдік жолдармен немесе рельстермен жағалауға қосылды, ал қыста жиналған көмір жазғы ерігеннен кейін жинастырылды. 1939 жылғы өндіріс көлемі шамамен [саны] тоннаға жетті, бұл Норвегия мен Кеңес Одағы арасында шамамен тең бөлісті. Ұзын тонна 2240 фунтқа, ал [метриялық] тонна 2205 фунтқа тең.
Теңіз операциялары
1940 жылдың 25 шілдесінен 9 тамызына дейін неміс крейсері «Адмирал Хиппер» Тромсёден Медведь аралы мен Шпицбергенге (бұрынғысы – Шпицберген) дейінгі аймақты іздеу үшін Тронгеймнен шықты, Пецамодан қайтып келе жатқан британдық кемелерді ұстауға тырысты, бірақ тек фин жүк тасушы кемесін ғана тапты. 1940 жылы Норвегияны неміс әскері басып алғаннан кейін, Германияның көмір экспортын тоқтату қажеттігі британдық соғыс кабинеті мен адмиралтействода көтерілді. Сондай-ақ, Германияның әскери операцияларына пайдалы кодталмаған ауа райы туралы хабар беретін аралдардағы радиостанцияларды жабу қажет болды. 1941 жылдың 22 маусымында «Барбаросса» операциясы – Германияның Кеңес Одағына шабуылы басталғаннан кейін, аралдарды неміс әскері басып алса, Солтүстік Ресейге арналған Арктика конвойының қауіпсіздігіне қауіп тудырар еді. 1941 жылдың 12 шілдесінде адмиралтействоға Арктикада жұмыс істеу үшін кемелер тобын жинауға бұйрық берілді, КСРО-мен бірлесіп жұмыс істеуге, бірақ үй флотының қолбасшысы адмирал Джон (Джек) Товидің қарсылығына қарамастан, ол оңтүстікке қарай жұмыс істегенді жөн көрді, онда көбірек нысаналар бар еді және әуе қорғанысы жақсырақ болатын. Контр-адмиралдар Филип Виан мен Джеффри Майлз Ресейдің солтүстігіндегі Полярноеге ұшып барды, ал Майлз Мәскеуде британдық әскери миссиясын құрды. Виан Мурмансктың неміс басып алған аймаққа тым жақын екенін, оның әуе қорғанысының жеткіліксіз екенін және неміс кемелеріне қарсы шабуылдау мүмкіндігінің нашар екенін хабарлады. Содан кейін Виан Шпицберген архипелагының негізгі аралы – Шпицбергеннің батыс жағалауын барлауға жіберілді, ол көбінесе мұзсыз болатын және солтүстік Норвегиядан база ретінде пайдалану мүмкіндігін бағалау үшін жіберілді. Крейсерлер мен екі эсминец 27 шілдеде Исландиядан шықты, бірақ Виан Шпицбергенде база құрудың артықшылықтары ауа райының қиындықтарымен және Норвегиядағы неміс базаларына жақындығымен жойылғанын анықтады. Күш екі рет Норвегия жағалауына жақындады, бірақ әр жолы Люфтваффе барлау ұшақтарымен анықталып, кері шегінді.
Құрамында басқа да препараттар бар
1941 жылдың 26 шілдесінде Ұлыбританиядағы Канада корпусы Шпицбергенге қону үшін жеткілікті әскер ұсынуды ұсынды, төрт айға теңіз май құю базасын гарнизонмен қамтамасыз етуді және қыс кірмес бұрын кері шегінуді көздеді. 111-ші күшті құру жоспарланды, оған көлік және қосымша бөлімшелерді (ұшаққа қарсы батареяны қоса алғанда) есептемегенде, Канада жаяу әскер бригадасының екі батальоны кіруі керек еді. Канадалықтар 2-ші Канада жаяу әскер бригадасының штабын (бригадир Артур Поттс) және оның байланыс бөлімін, 3-ші далалық инженерлік ротасын (Royal Canadian Engineers - RCE) ұсынды. Принцесса Патрисия атындағы Канада жеңіл жаяу әскерінің және Эдмонтон полкінің әрқайсысы бір батальоннан қосылды, ал экспедицияға 5-ші далалық медициналық жәрдем (Royal Canadian Army Medical Corps - RCAMC) корпусының екі далалық госпиталі мен әкімшілік құрамындағы әскерлер де ілесіп келді. Соғыс министрлігі 11-ші далалық артиллерия полкінен (RCA) сегіз 25 фунттық далалық зеңбірекпен жабдықталған 40-шы далалық батареяны қосты; 111-ші күш 4 тамызға дейін дайын болды. Канадалықтар Глазгодан кемеге мінді, Лох-Файндағы Инверарейдегі HMS Quebec (жағажайдағы база) біріктірілген оқу орталығына бет алды және қонуға дайындық жаттығуларын бастады. 11 тамызда Поттсқа операцияның көлемі айтарлықтай қысқартылғаны хабарланды, ал 16 тамызда Поттсқа "1942 жылдың наурызына дейін немістердің Шпицбергеннен ешқандай пайда табуына жол бермеуді" қамтамасыз ету тапсырылды. Операцияның мақсаты – кен өндіру жабдықтарын, көмірді, сондай-ақ көлік және порты инфрақұрылымын жою немесе алып кету үшін жеткілікті күштерді түсіру еді. Радио және метеостанциялар істен шығарылуы керек еді; ресейліктер Архангельскке, норвегиялықтар Ұлыбританияға тасымалдануы керек еді. Экспедицияға Ресей және Норвегия азаматтық өкілдері, сондай-ақ Шпицбергеннің болашақ губернаторы Норвегия армиясының офицері де қатысты, олар азаматтық мәселелерді шешуге жауапты болды. 111-ші күш Суррейге қайта оралды, бірақ 2-ші Канада жаяу әскер бригадасының штабы 29 канадтық офицер және Эдмонтон полкінен 498 қатарлы әскер (майор В. Г. Бьюри), 3-ші далалық инженерлік ротасы (RCE) (майор Джеффри Уолш), Саскатун жеңіл жаяу әскерінен 84 адам (М. Г.), әкімшілік топтары, 14 британдық офицер және 79 адам, оның ішінде 57 Корольдік инженер және норвегиялық жаяу әскер тобы (капитан Оберт) – үш офицер және 22 қатарлы әскер, барлығы 645 адамнан тұрды.
"Қолғап" операциясы
Экспедиция 19 тамызда Клайд өзенінен «Канада императоршасында» жүзіп шықты, «А» (Виан) күштерімен – «Нигерия», «Аврора» крейсерлері және эсминецтермен кездесті. Кемелер 21 тамызда кешке дейін жанармай құю үшін Исландияның Хвальфьордурына тоқтады. 22 тамызда әскерлердің бағыты белгілі болды. «А» күші 24 тамызда кешке Шпицбергеннің батысында «Олигарх» мұнай тасушысымен және оның траулерлерден құралған сүйемелдеуші тобымен кездесті. Күш жақындағанда, бір ұшақ Шпицберген аралының батыс жағалауындағы ірі шығанақ – Исфьорденнің үстінен барлау рейсі жасады, ол архипелагтың ең халқы көп аймағы болып табылады. Сағат 4:30-да «Икарс» фиордтың кіреберісіндегі Кап Линне радиостанциясына сигнал тобын жіберді, онда норвегиялық операторлар оларды қарсы алды. Үлкен кемелер Исфьорденге кірді, сағат 8:00-де Грёнфьорденге жетіп, советтік кеншілер қалашығы Баренцбургтің жанында тоқтады. Поттс совет билігімен халықты кемеге мінгізу және Архангельскке жеткізу мәселесін талқылау үшін жағаға барды, ал канадалықтар Исфьорд бойындағы басқа советтік және норвегиялық елді мекендерді басып алды. Эвакуация жоспарланғаннан кешікті, себебі совет консулы «Канада императоршасына» жүктелген техника мен заттарды, сондай-ақ жеке мүліктерін тиеуді қалады. «Канада императоршасы» 26/27 тамыз түн ортасында «Нигерия» мен эсминецтердің сүйемелдеуімен Архангельскке бет алды. «Аврора» қоныс тобын күзету үшін және алыс елді мекендерден кемеге түсуге көмектесу үшін қалды. Канадалық инженерлер шахтада тасталған көмірдің шамамен 500 тоннасын өртеп жіберді, жанармай майы теңізге құйылды немесе өртеліп, кен өндіру жабдықтары алынып тасталды немесе саботаж жасалды, осы кезеңде Баренцбургтың өрт сөндірушілерден емес, түсініксіз себептермен өртке шалдыққаны анықталды. 1 қыркүйек күні кешке «Канада императоршасы» және оның сүйемелдеушілері Архангельскінен Грин-Бэйге оралды. Норвегияның әскери губернаторы болып тағайындалған лейтенант Рагнвальд Тамбер радиостанциядағы қалыпты жұмысты сақтап тұрды, бірақ Люфтваффе әуе барлауын болдырмау үшін тұман туралы жалған хабарламаларды таратудан басқа. Материктен жіберілген үш көмір тасушы кеме, кит аулаушы, мұзжарғыш, буксир және екі балық аулау қайығы қолға түсті. 2 қыркүйекте 800-ге жуық норвегиялықтар «Императоршаға» мінді, сондай-ақ неміс тұтқынынан қашып, КСРО-да уақытша ұсталған 186 француз әскери тұтқыны да болды. «А» күші 3 қыркүйекте сағат 22:30-да 800 норвегиялық азаматтар мен қолға түскен кемелермен, он күндік оккупациядан кейін қараңғыда болмаған күйінде үйіне қайтты. Андерс Халворсен Норвегия армиясына эмиграцияға қатысудан бас тартып, жасырынды және аралда қалды. Соңғы сымсыз хабарлама 3 қыркүйек күні кешке жіберілді және Баренцбург, Лонгйербьен, Кап Линне және Грёнфьордтағы жабдықтар жойылды; «А» күші кері қайтып келе жатқанда, неміс станциясы Шпицбергенге қоңырау шалып жатқаны естілді. Ауа райы туралы жалған хабарламалар «Веттеркундунгсштаффель» (Wekusta 5) Люфтваффе ауа райы барлау ұшуларын тоқтатуға әкелді. 5 қыркүйекте Люфтваффе Свалбардты аралап өтті, экипаж Шпицбергенді тастап кеткенін және көмір қоймаларының өртенгенін анықтады. Wekusta 5 ұшуды қайта бастады және 10 қыркүйекте экипаж Лонгйербьенде Халворссеннің оларға қол сүйкеп тұрғанын көрді. Экипаж Адвентфьордендегі Сонакта, шамамен 5 км қашықтықта, ұшу-қону жолағы ретінде пайдалануға болатын өзен террасасын көрді. 25 қыркүйекте Ju 52 қауіпсіз түрде Сонакқа қонды, бірақ радиосының қуаты жеткіліксіз болғандықтан хабар жібере алмады; Ju 88 27 қыркүйекте қонды, партияны және норвегиялық дезертирді тапты. Уақытша база құру жоспары аспанда іздеу шамдарына ұқсайтын ерекше жарық көрінгеннен кейін тоқтатылды; екі ұшақ британдықтар болған жағдайда Норвегияға асығып кетті. Британдық крейсерлер неміс кемелерін іздеу үшін Норвегия жағалауына бұрылды және 7 қыркүйектің таңында, дауылды ауа райы мен нашар көрінуде, Солтүстік мысқа жақын Порсангерде неміс конвойын тапты. Крейсерлер неміс оқу кемесі «Бремзені» батырды, бірақ 6-шы тау дивизиясының 1500 әскери қызметкерін тасымалдаған екі әскер тасымалдау кемесі «Барселона» мен «Траутенфельс» фьордқа қашып кетті. «Нигерияның» қираған кемеге соқтығысқаннан зақымданғаны болжалды. Соғыстан кейін «Нигерия» минаға тап болғаны болжалды. «А» күші 7/8 қыркүйек түнінде Клайдке жетті.
Талдау
Гонтлет сәтті аяқталды; немістер экспедиция туралы білмеді немесе оған қарсы тұра алмады. Шабуыл жасаушылар ешқандай шығынға ұшырамады, жергілікті тұрғындар өз елдеріне қайтарылды, бірнеше кеме олжа ретінде алынды және қайтар жолда бір неміс соғыс кемесі батырылды. Операциядан кейін британдықтар немістердің Арктикадағы конвойларға шабуылдар үшін база ретінде Шпицбергенді басып алуын күтті, бірақ немістерді көбінесе метеорологиялық деректер қызықтырды, себебі Арктика Батыс Еуропаның көп бөлігіндегі ауа райының көзі болды.
Кейінгі операциялар
Арктика сарапшысы Эрих Этьен Норвегияға оралғанда, жақсы ауа-райы деректерін алу және полярлық қыстың ұзақ түнінде ұшу қиындықтарын азайту үшін Шпицбергенде ауа-райы стансасын құру туралы ұсыныс жасады. Бансо операциясы (Unternehmen Bansö) 8 қазанда Ju 52 ұшағының Шпицбергенге ұшуымен басталды. Ол Сонактағы қону алаңына жақын Лонгьербьеннен бір үйді қайта жаңарту үшін төрт маман және он жұмысшыдан тұратын ауа-райы тобын тасымалдады. 18 қазанда Лонгьербьенге бет алған Ju 52 экипажы арал маңында бірнеше британдық кемені көрді, ал ертесі күні Heinkel 111 экипажы Исфьорденде төрт британдық мина тазартқыш кемені байқады. Екі Ju 52 және He 111 ұшақтары ұшу-қону жолағын тастады; бір Ju 52 ұшағының қозғалтқышындағы ақаулық оны екі сағатқа тоқтатты, бірақ аңғардағы шаң бұлттары неміс ұшақтарын жасырып, олар көзге түспеді. 22 қазанда қауіпсіздік жарияланды және 9 қарашада Бансо 38 рейс арқылы жабдықтар мен 24 құрылысшыны аралға жеткізіп, толыққандай жұмыс істеді. 2 қарашада Ju 52 ұшағына Ju 88 сүйемелдеуі кезінде дауыл соғып, Банактан ұшып шыққаннан кейін дереу апатқа ұшырады, нәтижесінде экипаж мерт болды.