Кіріспе
Солтүстік Америкада кездесетін қарағай. Pinus monophylla, бір жапырақты пинион (немесе пиньон деп те жазылады) – Солтүстік Америкаға тән пинион қарағайларының тобына жататын қарағай. Оның ареалы Оңтүстік Айдахоның оңтүстігі, Батыс Юта, Аризона, Оңтүстік-Батыс Нью-Мексико, Невада, Калифорнияның шығысы мен оңтүстігі және Солтүстік Баха Калифорнияны қамтиды. Бұл қарағай орташа биіктікте өседі, сирек жағдайларда төменде және ең жоғары биіктікте кездеседі. Бұл аймақта кеңінен таралып, көбінесе Пинион-жаңғақ орманды өсімдік қауымдастығында қарағайлармен араласа отырып, кең аумақты ашық орманды алқаптарды құрайды. Бір жапырақты пинион – әлемдегі жалғыз инелі қарағай түрі.
Pinus monophylla, the single leaf pinyon, (alternatively spelled piñon) is a pine in the pinyon pine group, native to North America. The range is in southernmost Idaho, western Utah, Arizona, southwest New Mexico, Nevada, eastern and southern California and northern Baja California. It occurs at moderate altitudes from , rarely as low as and as high as It is widespread and often abundant in this region, forming extensive open woodlands, often mixed with junipers in the Pinyon juniper woodland plant community. Single leaf pinyon is the world's only one needled pine.
Түрлер
Pinus monophylla – биіктігіне жететін және діңінің диаметрі көбінесе сирек ғана асатын кіші және орташа мөлшердегі ағаш. Қабығы дөңгелек сызылған, қабыршақты. Жапырақтары ("тұқымдары") қарағайға ерекше тән, әдетте жеке (бір шоғырлы жинақта екі немесе одан көп емес, бірақ тұқымдары жұптап орналасқан ағаштар да кездеседі), қалың, ұзындығында, сұр жасылдан күңгірт көк жасылға дейін, тұқымның барлық бетінде (және жұпталған тұқымдардың ішкі және сыртқы беттерінде) саңылаулар бар. Шишалар дөңгелек пішіндес, нағыз пиньон шишаларының ең ірісі, жабық күйде ұзын және енді, бастапқыда жасыл, 18–20 айлық болғанда сары қоңыр түске дейін пісіп, өте қалың қабықшаларының аз ғана саны, әдетте 8–20 құнарлы қабықшасы болады. Осылайша, шишалар екі жылдық (26 айлық) циклмен өседі, сондықтан жаңа жасыл және ескі, тұқымды немесе ашық қоңыр шишалар бір уақытта ағашта болады. Тұқымдық шишалар піскенде кеңінен ашылады, ашылғаннан кейін тұқымдарды қабықшаларында ұстап тұрады. Тұқымдары ұзындығында, жұқа қабықшалы, ақ эндоспермі және кішірек қанаты бар. Дамымаған тұқымдары бар (өзінен-өзі тозаңданатын) қарағай жаңғақтары ашық қоңыр түсті, ал "жақсылары" – қоңыр түсті. Пиньон жайрағы ашық шишалардан тұқымдарды таңдап алып, тек қараңғыларын ғана таңдайды, ал ашықтарын қалдырады (оң жақтағы суретте көрсетілгендей). Жаңқа тұқымдарды тамақ ретінде пайдаланады, олардың көп бөлігін кейін пайдалану үшін жерге көмеді. Осы көмілген тұқымдардың кейбіреулері пайдаланылмайды және жаңа ағаштарға айналады. Шындығында, Pinyon тұқымы жайрағы немесе басқа жануарлар оларды жасырмаса, жабайыда сирек өнеді.
Мохаве ұлттық қорығы
Мохаве шөлінің Нью-Йорк тауларында, Оңтүстік Калифорнияның Мохаве ұлттық қорығында орналасқан бір жапырақты пиньон ағаштарының оқшауланған популяциясының жапырақтары көбінесе жұптап орналасқан және бұрын Колорадо пиньондары деп есептелген. Бірақ, жақында химиялық және генетикалық зерттеулер олардың бір жапырақты пиньонның екі жапырақты түрі екенін көрсетті. Солтүстік Баха-Калифорнияда кездесетін екі жапырақты пиньондар бір жапырақты пиньон мен Парри пиньонының будандары болып табылады.
Тарихи кезең
Pinus monophylla қазбаланған инелер, пакреттерде табылған және қазбаланған тозаң жазбалары негізінде тарихқа дейінгі кездесуі зерттелді. Осы бір инелі пионның барлық үш түрі соңғы 40,000 жыл бойы ерекше ареалдарды сақтап келді, бірақ солтүстік түрі (Pinus monophylla) Плейстоценнің соңынан бері, яғни 11,700 жыл бұрын Юта және Невадада кеңінен тарады. Оңтүстік Калифорниялық түрінің соңғы 47,000 жылдан бері Джошуа-Три ұлттық паркінде кездесетіні анықталды.
Пайдалануы және символикасы
Тамаққа жарамды тұқымдары – қарағай жаңғақтары – оның таралған аймағының барлық жерінде жиналады; Ұлы бассейін аймағының жергілікті тұрғындары оларды көбінесе жеген. Әртүрлі құстар мен сүтқоректілер де осы тұқымдарды жейді. Қуырылған шишалар да жеуге жарамды. Жеке адамдар BLM және Орман шаруашылығы жерлерінде жеке пайдалану үшін тұқымдар жинауға құқылы. Бір жапырақты пинион сонымен қатар жергілікті өсімдіктерге, құрғақшылыққа төзімді және жабайы жануарларға арналған бақтарда, сондай-ақ табиғи ландшафтты жасауда сәндік ағаш ретінде өсіріледі. Аймақтық тұрғыда ол Рождество ағашы ретінде де қолданылады. Оның өскіндерін өсіру қиын болғандықтан, оны балабақшаларда сирек кездестіруге болады. 1959 жылы ол Невада штатының ресми ағашы деп жарияланды, кейіннен оған Ұлы бассейіннің Бристолькон қарағайы да қосылды. Оның сипаттамасын американдық саясаткер және саяхатшы Джон С. Фремонт жасаған.
Орманның жойылуы
XIX ғасырдың ортасында көптеген пинион тоғайлары руданы өңдеу үшін көмір жасау үшін кесілді, бұл оларға тамақ үшін тәуелді болған жергілікті американдықтардың дәстүрлі өмір салтына қауіп төндірді. Теміржолдар осы аймақтарға енген кезде, импортталған көмір жергілікті өндірілген көмірдің орнын басты. Көмірден кейінгі кезеңде пинион тоғайларының қайта орналасуынан кейін, көптеген мал шаруалары осы тоғайлардың жайылымдық жерлерде малға арналған азықтың азаюына себеп болатынына алаңдады. Осы тоғайларды тазалау жұмыстары, көбінесе екі бульдозердің арасында сүйреліп келген, қолданыстан шығарылған кеме тізбегін пайдалана отырып, 1950 жылдары ең жоғары деңгейге жетті, бірақ ұзақ мерзімді жайылымның артуына нәтиже бермеген соң тоқтатылды. Тау-кен өндірісі мен мал шаруашылығы мүддесі үшін пинион тоғайларының кең аумағындағы ортаның жойылғанын кейбіреулер экологиялық және мәдени вандализм деп қарастырады.