Кіріспе
Неміс-американдық анархист (1846–1906)
Иоганн Джозеф "Ханс" Мост (5 ақпан 1846 – 17 наурыз 1906) – неміс-американдық социал-демократ, кейін анархист саясаткер, газет редакторы және шешен. Ол "әрекет арқылы насихаттау" тұжырымын қалың жұртқа таратумен белгілі.
Алғашқы жылдар
Биограф Фредерик Траутманның айтуынша, Иоганн Жозеф Мост Аугсбургте (Бавария) үй шаруасымен және кеңсе кызметкерімен некеден тыс дүниеге келген. Мосттың анасы өте кішкентай кезінде холерадан қайтыс болды. Мост өгей анасы мен мектеп мұғалімі тарапынан физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырады; дінге деген қарсылығы мектепте одан да көп жазалауға әкелді. Өмірінің соңына дейін Мост "діни фанатиктей құлшыныспен, күрескер атеист" болды, ол "көптеген дін қызметкерлерінен де көбірек діни кітаптарды білді". Мост бала кезінде бетінің сол жағы мұздап қалды. Содан кейін бірнеше жыл бойы ет шіріп, инфекция тарады, ал сол кездегі жайлы медицина оны емдей алмады. Оның жағдайы нашарлап, Мостқа емделмейтін қатерлі ісік диагнозы қойылды. Соңғы шара ретінде хирург шақырылды. Оның жақ сүйегінің шамамен бес сантиметрлік бөлігі алынып тасталды, нәтижесінде ол мүңкісіз қалды. Он екі жасында Мост жек көретін мұғаліміне қарсы оқушылардың ереуілін ұйымдастырды, нәтижесінде оны мектептен шығарып салды. Бұл Мосттың қысқа мерзімді ресми біліміне нүкте қойды, оны жасөспірім кезінде жұмыс істеуге мәжбүр етті. Мост кітап мұқабасын жасаушыға шәкірт болды, ол таңнан күн батқанға дейін кітаптарды мұқабалап, бұл жағдайды Мост кейін құлдыққа теңеді. 17 жасында ол кітап мұқабасын жасау шебері болды және 1863 жылдан 1868 жылға дейін 6 елдің 50 қаласында жұмыс істеді. Венада ол ереуіл ұйымдастырғаны үшін жұмыстан шығарылып, қара тізімге енгізілді. Кәсібі бойынша жұмыс таба алмағандықтан, ол шляпа, сигара және спичка қораптарын жасауды үйреніп, полиция лицензиясы болмағандықтан кәсібін тоқтатқанға дейін көшеде сатты.
Саяси мансап
1860-шы жылдардың соңында Мост Германия мен Австрияда пайда болған халықаралық социализм идеяларына бейімделді. Мост Карл Маркс пен Фердинанд Лассальдың тұжырымдамаларында жаңа теңдікке негіделген қоғамның жобасын көріп, сол кезде марксистік қозғалыс деп белгілі болған Социал-демократияның жақтаушысы болды. Ол Хемниц және Венадағы социалистік газеттердің редакторы болып жұмыс істеді, екеуі де билік тарапынан жабылды, сондай-ақ «Берлинер Фрайе Прессе» (Берлин еркін баспасөзі) газетінің редакторы да болды. Мост революциялық социализмді ынталы түрде қолдады, 1869 жылғы Вильгельм Либкнехттің сөйлеген сөзінде айтылған пікірлерін бөлісті: «Социализмді қазіргі мемлекеттің ішінде іске асыру мүмкін емес. Социализм қазіргі мемлекетті құлатуы керек». 1873 жылы Мост Карл Маркстің «Капитал» еңбегінің тұжырымдамасын жазды. Либкнехттің өтініші бойынша Маркс пен Фридрих Энгельс 1876 жылы жарық көрген екінші басылым үшін Мосттың мәтініне түзетулер енгізді, бірақ бұл екеуі бұл тұжырымдама Маркстің еңбегінің толыққанды тұжырымдамасы емес деп сақтады. Мост патриотизмге, дінге, моральға қарсы сөздік шабуылдары және «Пролетариат әндері» (Proletarier Liederbuch) сияқты көптеген әндерде уағыздаған терроризм идеологиясы үшін бірнеше рет тұтқындалды. Оның түрмедегі тәжірибелері 1876 жылы жарық көрген «Плоццензейдегі Бастилия: Менің түрмелік күнделігімнен жазбалар» еңбегінде баяндалған. Революциялық өзгерістерге қол жеткізу үшін, оның ішінде жарылғыш заттарды қолдану сияқты зорлық-зомбылық әрекеттерін жақтағаннан кейін, Мост үкімет тарапынан эмиграцияға мәжбүр болды. Ол алдымен Францияға сапар шекті, бірақ 1878 жылдың соңында Лондонға қоныстанды. Ол өзінің «Фрайхайт» (Азаттық) газетін құрды, алғашқы саны 1879 жылдың 4 қаңтарында жарық көрді. Парламенттік әрекеттердің нәтижесіздігіне көз жеткізген Мост анархизм доктринасын қолдауға кірісті, бұл 1880 жылы Германия Социал-демократиялық партиясынан шығарылуына әкелді. 1881 жылдың наурыз айында Мост «Фрайхайт» газетінің беттерінде Ресей императоры Александр II-нің қазасына ризашылығын білдірді және осыған ұқсас әрекеттерді қолдады; осы үшін Мост британдық билік тарапынан бір жарым жылға түрмеге қамалды.
Құрама Штаттардағы өмір
Америка Құрама Штаттарында еңбек күресі мен өндірістік даулар туралы жаңалықтардан күш алған Мост, 1882 жылы түрмеден босатылғаннан кейін АҚШ-қа эмиграциялады. Ол жаңа өмірінде басқа неміс эмигранттары арасында дереу үгіт-насихат жұмыстарын бастады. Оның серіктестерінің арасында Хеймаркет алаңындағы жарылысқа қатысқандары үшін дарға асылған анархистердің бірі – Август Спиес болды. Полиция Спиестің үстелінен Мосттың 1884 жылғы хатын тапты, онда ол «дәрі» жіберуге уәде берген, бұл оның динамитқа берген кодолық атауы еді. Мост Нью-Йоркте «Фрайхайт» газетін қайта жандандырды. Ол 1886, 1887 және 1902 жылдары тұтқындалды, соңғы рет президент Мак-Кинлиге жасалған қастандықтан кейін, ол билеушіні өлтірудің қылмыс емес екенін жариялаған мақала үшін екі айға қамалды. «Америкаға қараған адам кеменің ақымақтық, сыбайлас жемқорлық немесе әділетсіздікпен жүзедін көреді», – деді Мост. Алғашқыда ол дәстүрлі коллективистік анархизмді жақтады, бірақ кейін анархистік коммунизмді қабылдады. Мост «Іс-қимылдың пропагандасы» (Attentat) тұжырымын айқындауымен танымал болды: «Қазіргі жүйе оның жақтастарының жойылған жағдайында ең жылдам және радикалды түрде құлатылады. Сондықтан халық жауларын қырғынға салу керек». Мост 1885 жылы жарық көрген «Революциялық соғыс ғылымы» атты кітапшасымен де танымал болды, онда бомба жасау туралы нұсқаулықтар келтірілген. Осы кітапшасы үшін ол «Динамост» деген лақап атқа ие болды. Өнерлі дебатер Мост осы идеяларды АҚШ-тағы марксистік және анархистік айналымдарда таратып, көптеген жақтастарды, әсіресе Эмма Голдман мен Александр Беркманды тартты. Мосттың Attentat теориясынан шабыт алған Голдман мен Беркман, Хоумстедтегі ереуіл кезінде жұмысшылардың қазасына ашуланып, Беркманның 1892 жылы Хоумстед фабрикасының директоры Генри Клей Фрикке жасаған қастандығы арқылы сөздерін іске асырды. Бірақ Беркман мен Голдман көп ұзамай Мосттың Беркманды қатты сынағанын көрді. «Фрайхайтта» Мост Голдман мен Беркманды сынап, Беркманның әрекеті Фрикке көңіл жасыту үшін жасалғанын айтты. Голдманның биографы Элис Векслер Мосттың сынының себебі Беркманға деген қызғану болуы мүмкін деп болжайды. Голдман ашуланып, Мосттан айыптауларын дәлелдеуін талап етті. Ол жауап беруден бас тартқан соң, ол келесі лекциясында оған тікелей қарсы шықты.
Шығармалары
Ескерту: Бұл тізімге неміс немесе ағылшын тілдерінде жарияланған атаулар ғана кіреді. Мосттың кейбір еңбектері итальян, испан, орыс, идиш, француз, поляк және басқа тілдерге аударылды. Neuestes Proletarier Liederbuch von Verschiedenen Arbeiterdichtern (Әр түрлі жұмысшы ақындардың соңғы пролетариат ән кітабы). Chemnitz: Druck und Verlag der Genossenschafts Buchdruckerei, 1873 жыл. Kapital und Arbeit: Ein Populärer Auszug aus "Das Kapital" von Karl Marx (Капитал және еңбек: Карл Маркстың "Капитал" кітабынан танымал үзінді). Хемниц: Г. Рубнер, н. д. [1873]. 1876 жылы қайта қаралып жаңартылған 2-ші басылым. Die Pariser Commune vor den Berliner Gerichten: Eine Studie über Deutschpreussische Rechtszustände (Париж Коммунасы Берлин соттары алдында: Германия-Пруссия құқықтық жағдайларын зерттеу). Брансвик, Германия: Bracke Jr., 1875 жыл. Die Bastille am Plötzensee: Blätter aus meinem Gefängniss Tagebuch (Плоцензедегі Бастилия: менің түрме күннамамнан жазбалар). Брансвик, Германия: W. Bracke, 1876 жыл. Der Kleinbürger und die Socialdemokratie: Ein Mahnwort an die Kleingewerbtreibenden (Шағын буржуазия және әлеуметтік демократия: шағын кәсіпкерлерге ескерту). Аугсбург: Verlag der Volksbuchhandlung, 1876 жыл. Gewerbe Ordnung für das Deutsche Reich: Mit Erläuterung der für den Arbeiter wichtigsten Bestimmungen (Германия империясының өнеркәсіптік кодексі: жұмысшы үшін ең маңызды ережелерге түсіндірмелермен). Лейпциг: Verlag der Genossenschaftsbuchdruckerei, 1876 жыл. Freizügigkeits Gesetz, Impf Gesetz, Lohnbeschlagnahme Gesetz, Haftpflicht Gesetz: Mit Erläuterung der für den Arbeiter wichtigsten Bestimmungen (Еркін қозғалыс заңы, Егу заңы, Жалақыны ұстап алу заңы, Жауапкершілік заңы: жұмысшы үшін ең маңызды ережелерге түсіндірмелермен). Лейпциг: Verlag der Genossenschaftsbuchdruckerei, 1876 жыл. "Taktika" contra "Freiheit": Ein Wort zum Angriff und zur Abwehr ("Тактика" мен "Азаттыққа" қарсы: Шабуыл мен қорғаныс туралы сөз). Лондон: Freiheit, н. д. [шамамен 1881]. Revolutionäre Kriegswissenschaft: Eine Handbüchlein zur Anleitung Betreffend Gebrauches und Herstellung von Nitro Glycerin, Dynamit, Schiessbaumwolle, Knallquecksilber, Bomben, Brandsätzen, Giften usw., usw. (Революциялық соғыс ғылымы: Нитроглицерин, динамит, оқ-дәрі мақтасы, жарылғыш сынап, бомбалар, оттықтар, улар және т.б. қолдану және дайындау жөніндегі нұсқаулық). Нью-Йорк: Internationaler Zeitung Verein, шамамен 1883 жыл. Die Freie Gesellschaft: Eine Abhandlung über Principien und Taktik der Kommunistischen Anarchisten: Nebst Einem Polemischen Anhang (Еркін қоғам: Коммунистік анархистердің принциптері мен тактикасы туралы зерттеме: даулы қосымшамен). Нью-Йорк: өзі жариялаған, 1884 жыл. August Reinsdorf und die Propaganda der That (Аугуст Рейнсдорф және іс-қимыл үгіті). Нью-Йорк: өзі жариялаған, 1885 жыл. Acht Jahre hinter Schloss und Riegel. Skizzen aus dem Leben Johann Most's (Сегіз жыл бекініс пен құлыптың артында. Иоганн Мосттың өмірінен сызбалар). Нью-Йорк: өзі жариялаған, 1886 жыл. Die Hoelle von Blackwells Island (Блэквелл аралының тозағы). Нью-Йорк: өзі жариялаған, 1887 жыл. An das Proletariat (Пролетариатқа). Нью-Йорк: J. Müller, 1887 жыл. Die Eigenthumsbestie (Мүлік айбаны). Нью-Йорк: J. Müller, 1887 жыл. Ағылшын тілінде: The Beast of Property: Total Annihilation Proposed as the Only Infallible Remedy: The Curse of the World which Defeats the People's Emancipation (Мүліктің айбаны: Толық жою жалғыз қатесіз ем ретінде ұсынылады: Халықтың азаттығына кедеріс келтіретін әлемнің қарғысы). Нью-Хейвен, КТ: International Workingmen's Ass'n, Group New Haven, н. д. [шамамен 1890]. Die Gottespest (Құдай індеті). Нью-Йорк: J. Müller, 1887 жыл. Ағылшын тілінде: The Deistic Pestilence and Religious Plague of Man, н. д. [1880-жылдар]. "Құдай індеті" деп қайта басылды. The Accusation! A Speech Delivered by John Most, at Kramer's Hall, New York, on November 13, 1887, in Denunciation of the Judicial Butchery of the Chicago Anarchists: For Delivering Which, He Has Been Sentenced to Twelve Month's Imprisonment by Judge Cowing (Айыптама! Джон Мосттың 1887 жылдың 13 қарашасында Нью-Йорктегі Крамер залында Чикаго анархистерінің сотта қасапталуына қарсы айтқан сөзі: осы сөзді айтқаны үшін судья Коуинг оны он екі айға түрмеге жапты). Лондон: International Publishing Co., н. д. [шамамен 1887]. Vive la Commune (Коммунаға ұзақ өмір!). Нью-Йорк: J. Müller, 1888 жыл. Der Stimmkasten (Дауыс беру жәшігі). Нью-Йорк: J. Müller, 1888 жыл. The Social Monster: A Paper on Communism and Anarchism (Әлеуметтік жәндік: Коммунизм және анархизм туралы мақала). Нью-Йорк: Bernhard and Schenck, 1890 жыл. The Free Society: Tract on Communism and Anarchy (Еркін қоғам: Коммунизм және анархия туралы трактат). Нью-Йорк: J. Müller, 1891 жыл. Zwischen Galgen und Zuchthaus (Аспа және түзету мекемесі арасында). Нью-Йорк: J. Müller, 1892 жыл. Anarchy Defended by Anarchists. With Emma Goldman (Анархистермен қорғалған анархия. Эмма Голдманмен бірге). Нью-Йорк: Blakely Hall, 1896 жыл. Down with the Anarchists! This is the War Cry Raised by President Roosevelt and Echoed by the Congress of the United States. Now, Then, Hear the Other Side! The Anarchists will Take the Floor. Listen! (Анархистерге қарсы! Бұл Президент Рузвельт көтерген және АҚШ Конгресі қайталаған соғыс шақыруы. Енді, екінші жағын тыңдаңыздар! Анархистер сөз сөйлейді. Тыңдаңыздар!). Нью-Йорк: John Most, н. д. [шамамен 1905]. Memoiren, Erlebtes, Erforschtes und Erdachtes (Мемуарлар: Тәжірибелер, зерттеулер және ойлар). 4 томдық. Нью-Йорк: Selbstverlag des Verfassers, 1903–1907 жылдар.