Михаил Бакунин: Революционер-анархист және философ
Mikhail Bakunin
Михаил Бакунин – орыс революционері, анархизмнің негізін қалаушысы. Әлеуметтік және жиындық анархизм ағымдарының маңызды идеологы. Өмірбаяны мен идеялары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейлік революциялық анархист және философ (1814–1876)
Russian revolutionary anarchist and philosopher (1814–1876)
Михаил Александрович Бакунин (/b//ə/'/k//uː//n//ɪ//n/ bəKOOnin; 30 мамыр 1814 – 1 шілде 1876) – орыс революциялық анархисі. Ол анархизмнің ең ықпалды тұлғаларының бірі және революциялық социалистік, әлеуметтік анархистік және коллективистік анархистік дәстүрлердің маңызды өкілі. Бакуниннің революционер ретіндегі беделі оны Еуропадағы ең танымал идеологтардың біріне айналдырды, ол Ресей мен Еуропаның радикал ақыл-ой иелері арасында зор ықпалға ие болды. Бакунин Тверь губерниясындағы Примухино отбасылық экономіясында өскен. 1840 жылдан бастап ол Мәскеуде, содан кейін Берлинде оқыды, академиялық карьера жасауды үміттенеді. Кейін Парижде ол Карл Маркс пен Пьер Жозеф Прудонмен танысты, олар оның көзқарастарына терең әсер етті. Бакуниннің радикализмнің күшеюі профессорлық қызметке жол ашпады. Ол Ресей империясының Польшаны оккупациялауына қарсы болғаны үшін Франциядан қуылды. 1848 жылғы Прага және 1849 жылғы Дрезден көтерілістеріне қатысқаннан кейін Бакунин тұтқындалды, сотталды, өлім жазасына кесілді және бірнеше рет экстрадицияланды. 1857 жылы Сібірге жер аударылып, Жапония арқылы АҚШ-қа, содан кейін Лондонға қашып кетті, онда ол Александр Герценмен бірге «Колокол» (Қоңырсың) журналында жұмыс істеді. 1863 жылы Бакунин Польшадағы көтеріліске қосылу үшін кетті, бірақ оған жете алмады және Швейцария мен Италияда уақыт өткізді. 1868 жылы Бакунин Халықаралық жұмысшылар қауымдастығына (Интернационал) қосылып, анархистік фракцияның ықпалын тездетіп арттырды. 1872 жылғы Гаага конгресі Бакунин мен Маркс арасындағы күреске толы болды, Маркс Интернационалдың Бас кеңесіндегі маңызды тұлға болып, социализмді орнату үшін мемлекеттің пайдалануын жақтады. Ал Бакунин мен анархистер мемлекеттің орнын өзін-өзі басқаратын жұмыс орындары мен коммуналар федерациясымен алмастыруды ұсынды. Бакунин Нидерландқа бара алмады, ал анархисттер фракциясы оның қатысусыз орындалған пікірталас нәтижесінде жеңіліске ұшырады. Бакунин Маркс пікірінше, Интернационалдың ішінде құпия ұйымды ұстағаны үшін Интернационалдан қуылды және 1872 жылы Антиавторитарлық Интернационалды құрды. 1870 жылдан 1876 жылы қайтыс болғанға дейін Бакунин «Мемлекетшілдік және анархия», «Құдай және мемлекет» сияқты еңбектерін жазды, бірақ ол Еуропа жұмысшы және шаруа қозғалыстарына тікелей қатысуын жалғастырды. 1870 жылы ол Францияның Лион қаласындағы көтеріліске қатысты. Бакунин Италияның Болонья қаласында анархистік көтеріліске қатысуға тырысты, бірақ денсаулығының нашарлауы оны Швейцарияға жасырын түрде оралуға мәжбүр етті. Бакунин анархизм тарихындағы маңызды тұлға ретінде, марксизмге, әсіресе пролетариат диктатурасына қарсыласы ретінде және марксистік режимдердің пролетариаттың үстінен билік ететін бір партиялық диктатураларға айналатынын болжағаны үшін есте қалады. Оның «Құдай және мемлекет» кітабы кеңінен аударылып, бүгінгі күнге дейін басылып келеді. Бакунин Питер Кропоткин, Эрико Малатеста, Герберт Маркузе, Э. П. Томпсон, Нил Постман және А. С. Нил сияқты ойшылдарға, сондай-ақ IWW, испандық азаматтық соғыстағы анархистер және қазіргі заманғы жаһандануға қарсы қозғалысқа қатысқан анархистер сияқты синдикалистік ұйымдарға зор әсер етті.
Mikhail Alexandrovich Bakunin (/b//ə/'/k//uː//n//ɪ//n/ bəKOOnin; 30 May 1814 – 1 July 1876) was a Russian revolutionary anarchist. He is among the most influential figures of anarchism and a major figure in the revolutionary socialist, social anarchist, and collectivist anarchist traditions. Bakunin's prestige as a revolutionary also made him one of the most famous ideologues in Europe, gaining substantial influence among radicals throughout Russia and Europe. Bakunin grew up in Pryamukhino, a family estate in Tver Governorate. From 1840, he studied in Moscow, then in Berlin hoping to enter academia. Later in Paris, he met Karl Marx and Pierre Joseph Proudhon, who deeply influenced him. Bakunin's increasing radicalism ended hopes of a professorial career. He was expelled from France for opposing the Russian Empire's occupation of Poland. After participating in the 1848 Prague and 1849 Dresden uprisings, Bakunin was imprisoned, tried, sentenced to death, and extradited multiple times. Finally exiled to Siberia in 1857, he escaped via Japan to the United States and then to London, where he worked with Alexander Herzen on the journal Kolokol (The Bell). In 1863, Bakunin left to join the insurrection in Poland, but he failed to reach it and instead spent time in Switzerland and Italy. In 1868, Bakunin joined the International Workingmen's Association, leading the anarchist faction to rapidly grow in influence. The 1872 Hague Congress was dominated by a struggle between Bakunin and Marx, who was a key figure in the General Council of the International and argued for the use of the state to bring about socialism. In contrast, Bakunin and the anarchist faction argued for the replacement of the state by federations of self governing workplaces and communes. Bakunin could not reach the Netherlands, and the anarchist faction lost the debate in his absence. Bakunin was expelled from the International for maintaining, in Marx's view, a secret organisation within the International, and founded the Anti Authoritarian International in 1872. From 1870 until his death in 1876, Bakunin wrote his longer works such as Statism and Anarchy and God and the State, but he continued to directly participate in European worker and peasant movements. In 1870, he was involved in an insurrection in Lyon, France. Bakunin sought to take part in an anarchist insurrection in Bologna, Italy, but his declining health forced him to return to Switzerland in disguise. Bakunin is remembered as a major figure in the history of anarchism, an opponent of Marxism, especially of the dictatorship of the proletariat; and for his predictions that Marxist regimes would be one party dictatorships ruling over the proletariat, not rule by the proletariat. His book God and the State has been widely translated and remains in print. Bakunin has had a significant influence on thinkers such as Peter Kropotkin, Errico Malatesta, Herbert Marcuse, E. P. Thompson, Neil Postman and A. S. Neill as well as syndicalist organizations such as the IWW, the anarchists in the Spanish Civil War and contemporary anarchists involved in the modern day anti globalization movement.
Ерте өмір
1814 жылы 30 мамырда [ескі стиль бойынша 18 мамыр] Михаил Александрович Бакунин орыс дворяны отбасында дүниеге келді. Оның отбасының Мәскеуден солтүстік-батысқа қарай Тверь облысындағы Приамухино имелігінде 500-ден астам крепостной шаруасы болды. Оның әкесі, Александр Михайлович Бакунин, Италияда қызмет еткен орыс дипломаты еді. Приамухиноға оралғаннан кейін, Варвара Александровна Муравьеваға үйленгеннен соң, ол одан әлдеқайда жас еді, аға Бакунин өзінің он баласын Руссоның педагогикалық үлгісімен тәрбиеледі. Михаил Бакунин, олардың үшінші баласы және үлкен ұлы, сол кездегі тілдерді, әдебиетті және философияны оқыды және өзінің жастығын орыс өмірінің шындығынан қорғалған, бейбіт деушілікке толы деп сипаттады. Ол жасөспірім кезінде Санкт-Петербургтегі артиллерия мектебінде әскери мансапқа дайындыққа кірісті, бірақ одан бас тартты. 1833 жылы офицер болғаннан кейін, қаланың қоғамдық өміріне қатысуға мүмкіндік алды, бірақ қанағаттанбады. Оқуын ұмытып, 1834 жылдың басында жаза ретінде Беларусь пен Литваға жіберілді, онда академиялық теория мен философияны оқыды. 1835 жылы мектептен қашып, отбасылық байланыстарының арқасында ғана тұтқындалудан құтылды. Жыл соңында ол қызметтен босатылып, әкесінің қарсылығына қарамастан, математика пәнінің мұғалімі болу үшін Мәскеуге кетті. Бакунин 1830 жылдары неміс романтизмі мен идеалистік философияның үлкен ықпал еткен Мәскеуде богемиялық, зияткерлік өмір сүрді. Николай Станкевичтің зиялылық айнасында Бакунин неміс философиясын – Канттан Фихтеге, Гегельге дейін оқыды және олардың еңбектерінің орыс тіліне аудармаларын жариялады. Бакунин Гегельдің алғашқы орыс тіліндегі аудармасын жасады және 1837 жылға қарай Гегельді ең жақсы білетін орыс маманы болды. Бакунин әдеби сыншы Виссарион Белинский, ақын Николай Огарев, романист Иван Тургенев және жазушы Александр Герцен сияқты орыс зиялыларымен дос болды, олар мансаптарына қол жеткізер алдында жас болған кезде танысты. Герцен 1840 жылы Бакунинге Берлин университетінде оқуға қаржылай көмектесті. Бакуниннің профессор болып Мәскеуге оралу жоспары көп ұзамай күшін жойды. Берлинде Бакунин Гегельдің философиясын радикалды түрде түсіндіретін және Бакуниннің назарын саяси мәселелерге аударған «Жас гегельшілер» тобына тартылды. 1842 жылдың басында ол Берлиннен Дрезденге кетіп, Бакуниннің алғашқы жарияланған еңбегін шығарған гегельші Арнольд Ругемен кездесті. «Die Reaktion in Deutschland» («Германиядағы реакция») еңбегі Франция революциясын Еуропаның қалған бөлігіне және Ресейге таратуды ұсынады. Гегельдік терминологияға толы болғанымен және псевдониммен жарияланғанына қарамастан, бұл Бакуниннің философиядан революциялық риторикаға өтуін білдірді.
On 30 May 1814 [O. S. 18 May 1814], Mikhail Aleksandrovich Bakunin was born into Russian nobility. His family's Priamukhino estate, in the Tver region northwest of Moscow, had over 500 serfs. His father, Alexander Mikhailovich Bakunin, was a Russian diplomat who had served in Italy. Upon returning to Priamukhino and marrying the much younger Varvara Aleksandrovna Murav'eva, the elder Bakunin raised his ten children in the Rousseauan pedagogic model. Mikhail Bakunin, their third child and oldest son, read the languages, literature, and philosophy of the period and described his youth as idyllic and sheltered from the realities of Russian life. As an early teenager, he began training for a military career at the St. Petersburg Artillery School, which he rejected. Becoming an officer in 1833, he availed himself of the freedom to participate in the city's social life, but was unfulfilled. Derelict in his studies, he was sent to Belarus and Lithuania as punishment in early 1834, where he read academic theory and philosophy. He deserted the school in 1835 and only escaped arrest through his familial influence. He was discharged at the end of the year and, despite his father's protests, left for Moscow to pursue a career as a mathematics teacher. Bakunin lived a bohemian, intellectual life in Moscow, where German Romantic literature and idealist philosophy were influential in the 1830s. In the intellectual circle of Nikolai Stankevich, Bakunin read German philosophy, from Kant to Fichte to Hegel, and published Russian translations of their works. Bakunin's made the first Russian translation of Hegel and was the foremost Russian expert on Hegel by 1837. Bakunin befriended Russian intellectuals including the literary critic Vissarion Belinsky, the poet Nikolay Ogarev, the novelist Ivan Turgenev, and the writer Alexander Herzen as youth prior to their careers. Herzen funded Bakunin to study at the University of Berlin in 1840. Bakunin's plans to return to Moscow as a professor were soon abandoned. In Berlin, Bakunin gravitated towards the Young Hegelians, an intellectual group with radical interpretations of Hegel's philosophy, and who drew Bakunin to political topics. He left Berlin in early 1842 for Dresden and met the Hegelian Arnold Ruge, who published Bakunin's first original publication. Die Reaktion in Deutschland ("The Reaction in Germany") proposes a continuation of the French Revolution to the rest of Europe and Russia. Though steeped in Hegelian jargon and published under a pseudonym, it marked Bakunin's transition from philosophy to revolutionary rhetoric.
Революциялық қызмет және тұтқындалу
1840 жылдары Бакунин революциялық агитацияға белсенді қатысты. Оның жақтастары орыс құпия қызметінің қызығушылығын оятқаннан кейін, Бакунин 1843 жылдың басында Цюрихке кетіп қалды. Ол протокоммунист Вильгельм Вейтлингпен танысты, оның тұтқындалуы Берндегі Ресей елшілігін Бакунинге күмәнмен қарауға итермеледі. Ресейден қайту туралы бұйрыққа бағынбаған Бакунин Ресей Сенатынан дворян құқығын жойылып, Сибирьде жазалау жұмыстарына сотталды. Тұрақты қаржылық қолдау болмағандықтан, Бакунин көшпенді өмірге көшті, Еуропаны аралап, оған әсер еткен адамдармен кездесті. Ол Брюссель мен Парижге сапар шекті, онда халықаралық эмигранттар мен социалистермен араласып, анархист Пьер Жозеф Прудонмен достық қарым-қатынас орнатты және кейіннен талас-тартысқа түсетін философ Карл Маркспен танысты. Бакунин 1847 жылы ғана саяси агитацияға жеке басты түрде қатысты, өйткені Париждегі поляк эмигранттары оны 1830 жылғы поляк көтерілісін еске алуға арналған сөз сөйлеуге шақырды. Оның поляктарды орыс демократтарымен одақтасып, патшалық билікті құлатуға шақыруы Бакунинді Еуропаға таныстырды және Ресей елшісін оның депортациясын сұрауға итерді. 1848 жылғы ақпан революциясы кезінде француз королі Людовик Филипп I тақтан бас тарғанда, Бакунин Парижге оралып, революциялық атмосфераға ден қойды. Француз үкіметінің қолдауымен ол Пруссиялық Польшаға Ресейге қарсы көтеріліс үшін агитация жасауға бағытталды, бірақ сонда жетпеді. Ол 1848 жылы Прагадағы славян конгресіне қатысып, славян құқықтарын неміс және венгр ұлтшылдығына қарсы қорғады және Австриялық Габсбургтерге қарсы спонтанды көтеріліске қатысты. Қолға түспеген Бакунин жыл соңында «Славяндарға үндеу» атты шығарма жазды, онда славян федерациясын құруды және Австрия, Пруссия, Түркия және Ресей үкіметтеріне қарсы көтеріліс жасауды ұсынды. Бұл шығарма кеңінен оқылды және аударылды. Прага көтерілісіне және 1849 жылғы Дрезден көтерілісіне қатысқаннан кейін Бакунин тұтқындалды, сотталды, өлім жазасына кесілді, бірнеше рет экстрадицияланды және ақырында 1851 жылы Санкт-Петербургтағы Петр мен Павел бекінісінде жалғыздыққа жабылды. Үш жылдан кейін ол Санкт-Петербург маңындағы Шлиссельбург бекінісіне тағы үш жылға ауыстырылды. Түрме Бакунинді сындырмады, керісінше, оның революциялық ынтасын күшейтті. Алайда ол Ресей императорына мойынсұнып, өзі туралы автобиографиялық жазба жазды, ол 70 жылдан кейін жарияланғаннан кейін даулы мәселеге айналды. Бұл хат оның түрмедегі жағдайын жақсартпады. 1857 жылы Бакунинге Сібірде мәңгілік жер аударуға рұқсат берілді. Ол 1861 жылы Антония Квятковскаға үйленді, содан кейін Жапонияға, одан Сан-Францискоға, ел бойынша Нью-Йоркке қашып, жыл соңында Лондонға келді. Бакунин Азамат соғысы басталар кезде Америкаға келді. Екі тараптың да жақтастарымен сөйлескен Бакунин Солтүстікке көңіл білдірді, бірақ олардың құлдарды азат ету мақсатындағы шындығына күмән келтірді, сонымен бірге Оңтүстікті Одақта қалуға мәжбүрледі.
Throughout the 1840s, Bakunin grew into revolutionary agitation. When his cadre aroused interest from Russian secret agents, Bakunin left for Zürich in early 1843. He met the proto communist Wilhelm Weitling whose arrest led Bern's Russian embassy to distrust Bakunin. Defying Russian orders to return, the Russian Senate stripped him of his rights as a nobleman and sentenced him in absentia to penal labor in Siberia. Without steady financial support, Bakunin became an itinerant, traveling Europe meeting the people who had influenced him. He visited Brussels and Paris, where he joined international emigrants and socialists, befriended the anarchist Pierre Joseph Proudhon, and met the philosopher Karl Marx, with whom he would later tussle. Bakunin only became personally active in political agitation in 1847, as Polish emigrants in Paris invited him to commemorate the 1830 Polish uprising with a speech. His call for Poles to overthrow czarism in alliance with Russian democrats made Bakunin known throughout Europe and led the Russian ambassador to successfully request Bakunin's deportation. When the French King Louis Philippe I abdicated during the February 1848 Revolution, Bakunin returned to Paris and basked in the revolutionary milieu. With the French government's support, he headed to Prussian Poland to agitate for revolt against Russia but never arrived. He attended the 1848 Prague Slavic Congress to defend Slavic rights against German and Hungarian nationalism, and participated in its impromptu insurrection against the Austrian Habsburgs. Uncaptured, he wrote Aufruf an die Slaven ("Appeal to the Slavs") at the end of the year, advocating for a Slavic federation and revolt against the Austrian, Prussian, Turkish, and Russia governments. It was widely read and translated. After participating in both the Prague uprising and the 1849 Dresden uprising, Bakunin was imprisoned, tried, sentenced to death, extradited multiple times, and ultimately placed in solitary confinement in the Peter and Paul Fortress of St. Petersberg, Russia, in 1851. Three years later, he transferred to Shlisselburg Fortress near St. Petersberg for another three years. Prison weathered but did not break Bakunin, who retained his revolutionary zeal through his release. He did, however, write an autobiographical, genuflecting Confession to the Russian emperor, which proved to be a controversial document upon its public discovery some 70 years later. The letter did not improve his prison conditions. In 1857, Bakunin was permitted to transfer to permanent exile in Siberia. He married Antonia Kwiatkowska there before escaping in 1861, first to Japan, then to San Francisco, across the country to New York, and arrived in London by the end of the year. Bakunin set foot in America just as the Civil War was breaking out. Speaking with supporters of both sides, Bakunin stated that his sympathies were with the North, although he claimed hypocrisy in their stated goal of slave liberation while also forcing the South to remain in the Union.
Еуропаға оралу
Лондонда Бакунин Герцен мен Огаревпен қайта кездесті. Бакунин олармен орыс тіліндегі газетте жұмыс істеді, бірақ оның революциялық ынтасы олардың орташа реформалық жоспарларынан асып түсті. Бакуниннің 1862 жылғы «Халықтың ісі: Романов, Пугачев немесе Пестель?» атты памфлеті Ресей патшасын өзінің билігін қан төгілмейтін төңкеріс жасауға пайдаланбағаны және тағы бір Пугачев көтерілісін болдырмағаны үшін сынады. 1862 жылдың тамыз айының басында ол қысқа мерзімге Парижге сапарлады. Осы уақытта Париждегі әйгілі фотограф Надар оның үш атақты суретін 1862 жылдың 7 тамызында түсірді. Суретке түскеннен кейін, ол Надардың «Livre d'Or» (автографтар альбомы) кітабына қол қойып, (161-бетте) былай деп жазды: «Еркіндік сізге солтүстіктен келмейді деп сақтаныңыз». 1863 жылы Бакунин Ресейге қарсы поляктардың қаңтар көтерілісіне қару-жарақ жеткізуге жасалған сәтсіз әрекетке қатысты. Бакунин әйелімен қайта қосылып, келесі жылы Италияға көшіп, үш жыл тұрды. Бакунин 50 жасқа келгенде Италияда өз анархистік ойларын дамытты. Ол осы идеяларды қалған 12 жылында жетілдіре берді. Осы идеологияның ішінде көптеген құпия революциялық қоғамдардың біріншісі болды, бірақ олардың ешқайсысы мемлекеттің революциялық құлауына, ерікті түрде біріккен экономикалық өндірушілер арасындағы еркін федерациямен алмастыруға бағытталған революциялық әрекеттерге қатыспады. 1867 жылы ол революциялық әдебиетке көбірек мүмкіндік беретін Швейцарияға көшіп барды. Бакуниннің анархистік жазбалары шашыраңқы және көптеп жиналған. 1870 жылғы франко-прусс соғысында Францияның құлауымен Бакунин Лионға сапарлап, нәтижесіз аяқталған Лион коммунасына қатысты, онда азаматтар қысқа мерзімге қалалық әкімшілікті басып алды. Бакунин Швейцарияға қайтты. Швейцарияда орыс революционері Сергей Нечаев Бакунинмен ынтымақтастық орнатуға тырысты. Нечаевтың бұрынғы сатқындықтарын білмей, Бакунин Нечаевтың революциялық ынтасына бойымен берді және олар 1869 жылы «Революционердің катехизисін» жазды, бұл революционерлер үшін қоғамдық немесе моральдық байланыстарсыз аскетикалық өмірді қолдайтын трактат. Бакуниннің Нечаевпен байланысы оның беделін түсірді. Алайда, соңғы зерттеулер катехизистің авторлығын күдік тудырып, Нечаевты оның негізгі немесе жалғыз авторы деп санайды. Бакунин олардың байланысын жоққа шығарды.
In London, Bakunin reunited with Herzen and Ogarev. Bakunin collaborated with them on their Russian language newspaper but his revolutionary fervor exceeded their moderate reform agenda. Bakunin's 1862 pamphlet The Peoples Cause: Romanov, Pugachev, or Pestel? criticized the Russian tsar for not using his position to facilitate a bloodless revolution and forgo another Pugachev's Rebellion. In early August 1862, he briefly travelled to Paris. In Paris at this time, famous photographer Nadar took three famous photographs of him on August 7, 1862. After being photographed, he also signed Nadar's Livre d'Or (autograph albume), wrote that (leaf 161): "Watch out that liberty doesn't come to you from the north." In 1863, Bakunin joined in an unsuccessful effort to supply armed men for the Polish January Uprising against Russia. Bakunin, reunited with his wife, moved to Italy the next year, where they stayed for three years. Bakunin, in his early 50s, developed his core anarchist thoughts in Italy. He continued to refine these ideas in his remaining 12 years. Among this ideology was the first of many conspiratorial revolutionary societies, though none of these participated in revolutionary actions, chiefly the revolutionary toppling of the state, to be replaced by free federation between voluntarily associated economic producers. He moved to Switzerland in 1867, a more permissive environment for revolutionary literature. Bakunin's anarchist writings were fragmentary and prolific. With France's collapse in the 1870 Franco Prussian War, Bakunin traveled to Lyon and participated in the fruitless Lyon Commune in which the citizens briefly occupied the city hall. Bakunin retreated to Switzerland. In Switzerland, the Russian revolutionary Sergey Nechayev sought out Bakunin for a collaboration. Not knowing Nechayev's past betrayals, Bakunin warmed to Nechayev's revolutionary zeal and they together produced the 1869 Catechism of the Revolutionary, a tract that endorsed an ascetic life for revolutionaries without societal or moral bonds. Bakunin's connection with Nechayev hurt the former's reputation. More recent scholarship, however, challenges the catechism's authorship, crediting Nechayev as the primary or sole author. Bakunin ultimately disavowed their connection.
Бірінші Интернационал
Бакунин Карл Маркспен Парижде (1844 ж.) және Лондонда (1864 ж.) кездескенмен, онымен 1860 жылдары Маркс пен Фридрих Энгельс құрған Бірінші Интернационал (Халықаралық жұмысшы қауымдастығы) арқылы жақсырақ танысты. Бакуниннің Маркспен қарым-қатынасы 1870-ші жылдардың басында жеке және идеологиялық дау-жанжалдарға байланысты шиеленісті болды. Бакунин Маркстің социализмге деген құштарлығы мен білімін құрметтеді, бірақ оның мінезін авторитарлық және мақтанқор деп санады. Ал Маркс, өз кезегінде, орыс реакциясына және Бакуниннің тәртіпсіздігіне күмәнмен қарады. Осы кезеңде анархистік идеяларын дамыта келе, Бакунин революциядан кейін шаруалар мен ең кедей жұмысшылар жетекшілігімен құрылатын федеративтік әлеуметтік ұйымды басты мақсат деп есептеді, ал Маркс индустриалды дамыған елдердегі ұйымдасқан жұмысшылардың басқаруымен пролетариат диктатурасына сенеді, онда жұмысшылар мемлекет жойылғанша мемлекеттік инфрақұрылымды пайдаланады. Бакунистер Маркс қолдаған саяси ұйымды ұнатпады. Маркс 1872 жылы Бірінші Интернационалдың Гаага конгресінен Бакунин мен бакунист анархистерді шығарып салды. Бұл жағдай марксистік социалистік қозғалысты анархистік қозғалыстан бөліп, Интернационалдың тарауына әкелді. Дегенмен, Бакуниннің идеялары Испаниядағы жұмысшы қозғалысына және Швейцарияның Юра федерациясындағы сағатшыларға тарала берді. Бакунин өзінің соңғы маңызды еңбегі – «Мемлекетшілдік және анархия» (1873) атты кітабын Ресейдегі жасырын революцияны қозғау үшін орыс тілінде анонимді түрде жазды. Онда ол өзінің анархистік ұстанымын қайталайды, Германия империясын Еуропалық анархизмге қарсы тұратын ең орталықтандырылған мемлекет деп көрсетеді, Марксті неміс авторитарлығымен салыстырады және пролетариат атынан өздерінің пайдалары үшін автократтардың басқаруымен Маркстің пролетариат диктатурасының қаупін ескертеді. Бұл болжам марксистер мен бакунист анархистер арасындағы алшақтықты одан әрі арттырды. Бакунин өзінің итальяндық жақтастарымен бірге 1874 жылы Болоньяда сәтсіз ақырғы төңкеріс жасауды жоспарлады. Оның сәтсіз аяқталуы итальяндық анархистік қозғалысқа ауыр соққы болды. Бакунин Швейцарияға қайтып, зейнетке шығып, 1876 жылдың 1 шілдесінде Бернде қайтыс болды.
While Bakunin encountered Karl Marx in Paris (1844) and London (1864), he came to know him through the First International (International Working Men's Association), which Marx and Friedrich Engels formed in the 1860s. Bakunin's relationship with Marx became strained in the early 1870s for both interpersonal and ideological differences. Bakunin respected Marx's erudition and passion for socialism but found his personality to be authoritarian and arrogant. In turn, Marx was skeptical towards Russian reactionism and Bakunin's unruliness. As Bakunin developed his anarchist ideas in this period, he came to see federative social organization, led by the peasantry and poorest workers, as the primary post revolution goal, whereas Marx believed in a dictatorship of the proletariat, led by organized workers in industrially advanced countries, in which the workers use state infrastructure until the state withers away. Bakunists abhorred the political organization for which Marx advocated. Marx had Bakunin and Bakunist anarchists ejected from the First International's 1872 Hague Congress. This breaking point split the Marxist socialist movement from the anarchist movement and led to the undoing of the International. Bakunin's ideas continued to spread nevertheless to the labor movement in Spain and the watchmakers of the Swiss Jura Federation. Bakunin wrote his last major work, Statism and Anarchy (1873), anonymously in Russian to stir underground revolution in Russia. It restates his anarchist position, establishes the German Empire as the foremost centralized state in opposition to European anarchism, likens Marx to German authoritarianism, and warns of Marx's dictatorship of the proletariat being led by autocrats for their own gain in the name of the proletariat. This premonition furthered the gulf between the Marxists and Bakunist anarchists. In one final revolutionary act, Bakunin planned the unsuccessful 1874 Bologna insurrection with his Italian followers. Its failure was a major setback to the Italian anarchist movement. Bakunin retreated to Switzerland, where he retired, dying in Bern on 1 July 1876.
Ойлау
Бакуниннің анархизм туралы көптеген жазбалары мемлекетке деген қарсылығына және «саяси ұйымның өзі – қанау мен құлдыққа себеп болатын түбір» деген тұжырымына ден қояды. Оның революциялық шешімдері мемлекетті және иерархиялық діни, әлеуметтік және экономикалық институттарды жоюға бағытталған, оларды «төменнен жоғарыға» қарай ұйымдастырылған, экономикалық өндірушілердің ерікті бірлестіктерімен, жергілікті деңгейде басталып, бірақ көрінеу халықаралық деңгейде ұйымдастырылатын еркін федерацияланған қауымдастықтар жүйесімен алмастыруды көздейді. Бұл ойлар алғаш рет оның аяқталмаған 1871 жылғы «Кноуто германдық империясы және әлеуметтік революция» еңбегінде жарияланды, 1908 жылғы «Еңбектер» жинағында жарияланған екінші бөлігімен толықтырылды, ал қайтыс болғаннан кейін жарық көрген «Құдай және мемлекет» (1882) атты фрагменті қайта жаңғыртылды. Соңғысы – оның ең танымал, көп тілге аударылған еңбегі. Ол мемлекет пен дінді жоққа шығарып, адамның туа біткен бостандығын іске асыруға шақырады. Жазушы ретінде Бакунин өнімді болғанмен, жазбалары шашыраңқы келген. Ол жиі шегіп кетуге бейімділігімен және қолға алған мәселелерін аяқтамай қалуымен ерекшеленді. Осының салдарынан, анархизм туралы көптеген жазбалары біртұтас болмады және тек қайтыс болғаннан кейін ғана жарияланды. Ол негізінен француз тілінде жазды. Бакуниннің саяси нанымдары құдай идеясынан бастап, барлық түрдегі мемлекеттік және иерархиялық билік жүйелерін, сондай-ақ егеменнің еркінен немесе тіпті жалпыға бірдей сайлау құқығына рұқсат берген мемлекеттен шыққан иерархиялық биліктің кез келген түрін қабылдамады. Ол «Құдай және мемлекет» еңбегінде: «Адамның бостандығы тек қана табиғат заңдарын өзі мойындағандықтан оларға бағынуында ғана, ал олар оған ешқандай сыртқы күш – адам немесе құдай, ұжым немесе жеке тұлға – арқылы таңылмауында» деп жазды. Бакунин сондай-ақ кез келген артықшылықты жағдай немесе таптың болуын да қабылдамады, себебі таптық жүйелер білдіретін әлеуметтік және экономикалық теңсіздік жеке адамның бостандығына қайшы келді. Либерализм еркін нарық пен конституциялық үкімет жеке адамның бостандығын қамтамасыз етеді деп тұжырымдаса, Бакунин капитализмнің де, мемлекеттің де кез келген түрі жұмысшы табы мен шаруалардың жеке бостандығымен үйлеспейтінін айтты, сондай-ақ: «Артықшылықтың және кез келген артықшылықты жағдайдың адамның ақыл-ойы мен жүрегін өлтіруі – оның ерекшелігі. Саяси немесе экономикалық артықшылыққа ие болған адамның ақыл-ойы мен жүрегі бұзылады» деді. Бакуниннің саяси нанымдары бір-бірімен байланысты бірнеше ұғымға негізделген: (1) бостандық; (2) социализм; (3) федерализм; (4) антитеизм; және (5) материализм. Ол сондай-ақ марксизмді сынға алып, егер марксистер билікті басып алуда сәтті болса, олар партиялық диктатураны «адамдардың еркінің көрінеу білдірісі болғандықтан, одан да қауіпті етеді» деп болжады, сондай-ақ: «Егер адамдарды таяқпен ұрса, олар бұл таяқтың «халықтың таяғы» деп аталатындығына байланысты одан көп қуанбайды» деді.
Much of Bakunin's writings on anarchism centres on antipathy for the state and "political organization itself as the source of oppression and exploitation". His revolutionary solutions focus on undoing the state and hierarchical religious, social, and economic institutions, to be replaced by a system of freely federated communes organized "from below upward" with voluntary associations of economic producers, starting locally but ostensibly organizing internationally. These thoughts were first published in his unfinished 1871 The Knouto Germanic Empire and the Social Revolution, expanded by a second part published in his 1908 Oeuvres, and again elaborated a fragment found and published posthumously as God and the State (1882). The latter was his most famous work, translated widely. It appeals to cast off both the state and religion to realize man's inborn freedom. As a writer, Bakunin was prolific yet fragmented. He was prone to large digressions and rarely completed what he set out to address. As a result, much of his writings on anarchism do not cohere and were published only posthumously. He wrote mainly in French. Bakunin's political beliefs rejected statist and hierarchical systems of power in every name and shape, from the idea of God downwards, and every form of hierarchical authority, whether emanating from the will of a sovereign or even from a state that allowed universal suffrage. He wrote in God and the State that "[t]he liberty of man consists solely in this, that he obeys the laws of nature because he has himself recognized them as such, and not because they have been imposed upon him externally by any foreign will whatsoever, human or divine, collective or individual". Bakunin similarly rejected the notion of any privileged position or class, since the social and economic inequality implied by class systems were incompatible with individual freedom. Whereas liberalism insisted that free markets and constitutional governments enabled individual freedom, Bakunin insisted that both capitalism and the state in any form were incompatible with the individual freedom of the working class and peasantry, stating that "it is the peculiarity of privilege and of every privileged position to kill the intellect and heart of man. The privileged man, whether he be privileged politically or economically, is a man depraved in intellect and heart". Bakunin's political beliefs were based on several interrelated concepts: (1) liberty; (2) socialism; (3) federalism; (4) anti theism; and (5) materialism. He also developed a critique of Marxism, predicting that if the Marxists were successful in seizing power, they would create a party dictatorship "all the more dangerous because it appears as a sham expression of the people's will", adding that "[w]hen the people are being beaten with a stick, they are not much happier if it is called 'the People's Stick'".
Билік пен еркін ой
Бакунин 1870 жылы "Билік деген не?" атты эссесінде былай деп жазды: "Мен барлық билікті қабылдамаймын ба? Мен ондай ойдан алыспын. Аяқ киім мәселесінде аяқ киім жасаушының біліміне жүгінемін; үйлер, каналдар немесе теміржолдар туралы сәулетші немесе инженердің пікірін сұраймын. Кез келген арнайы білім үшін ғалымға ақыл сұраймын. Бірақ аяқ киімшіге, сәулетшіге, не ғалымға өз билігін маған таңуға рұқсат бермеймін. Оларды еркін тыңдаймын және олардың интеллектуалдық қабілеттеріне, мінезіне, біліміне лайық құрметпен қарап, әрқашан сынға салу және қарсылық білдіруге толық құқығымды сақтаймын. Кез келген сала бойынша бір ғана билікке жүгінбеймін; бірнешеумен кеңесемін; олардың пікірлерін салыстырып, маған ең дұрысы көрінгенін таңдаймын. Бірақ тіпті ерекше мәселелерде де қатесіз билікті мойындамаймын; сондықтан, қаншалықты адал және шыншыл болса да, ешкімге толық сенім артпаймын. Бакуниннің сөзімен айтқанда: «Сондықтан тұрақты және өзгермейтін билік болмайды, тек үздіксіз, өзара, уақытша және, ең бастысы, ерікті билік және бағыныштылық болады. Осы себепті, мен тұрақты, өзгермейтін және әмбебап билікті тануға дайын емеспін, өйткені әмбебап адам жоқ, ғылымды өмірге қолдану үшін қажетті барлық егжей-тегжейлі байлықты толыққанды түсіне алмайтын адам жоқ, барлық ғылымдар мен әлеуметтік өмірдің барлық салаларын қамти алмайды». Бакунин діннің абстрактілі ойлау және қиял қабілетінен пайда болғанына сенді. Бакуниннің пікірінше, дін доктринация және сәйкестік арқылы қолдауға ие. Діннің сақталуына кедейлік, азап және қанау да ықпал етеді, себебі дін соңғы өмірде құтқаруға уәде береді. Көптеген діндарлар жердегі әділетсіздікке көнуге дайын, себебі олар көкте бақытқа ие боламыз деп сендіреді.
In his 1870 essay What is Authority?, Bakunin wrote: Does it follow that I reject all authority? Far from me such a thought. In the matter of boots, I refer to the authority of the bootmaker; concerning houses, canals, or railroads, I consult that of the architect or the engineer. For such or such special knowledge I apply to such or such a savant. But I allow neither the bootmaker nor the architect nor savant to impose his authority upon me. I listen to them freely and with all the respect merited by their intelligence, their character, their knowledge, reserving always my incontestable right of criticism and censure. I do not content myself with consulting a single authority in any special branch; I consult several; I compare their opinions, and choose that which seems to me the soundest. But I recognise no infallible authority, even in special questions; consequently, whatever respect I may have for the honesty and the sincerity of such or such individual, I have no absolute faith in any person. According to Bakunin: blockquote|Therefore there is no fixed and constant authority, but a continual exchange of mutual, temporary, and, above all, voluntary authority and subordination. This same reason forbids me, then, to recognise a fixed, constant and universal authority, because there is no universal man, no man capable of grasping in all that wealth of detail, without which the application of science to life is impossible, all the sciences, all the branches of social life". Bakunin believed that religion originated from the human ability for abstract thought and fantasy. According to Bakunin, religion is sustained by indoctrination and conformism. Other factors in the survival of religion are poverty, suffering and exploitation, from which religion promises salvation in the afterlife. Oppressors take advantage of religion because many religious people reconcile themselves with injustice on earth by the promise of happiness in heaven.
Әлеуметтік революция үшін сыныптық күрес стратегиясы
Бакуниннің революциялық бағдарламасын іске асыру әдістері оның қағидаларымен үйлесімді болды. Жұмысшы табы мен шаруалар төменнен, бір-бірімен федерацияланған жергілікті құрылымдар арқылы ұйымдастырылуы керек еді, "болашақтың идеяларын ғана емес, сонымен қатар болашақтың фактілерін де жасай отырып". Олардың қозғалыстары болашақтың идеялары мен тәжірибесін алдын ала көрсетеді, жаңа қоғамның құрылыс блоктарын құрады. Бұл тәсіл синдикализммен, Бакунин қолдаған анархистік стратегиямен бейнеленді, онда кәсіподақтар жұмысшылардың жағдайын, құқықтарын және табыстарын қорғау және жақсарту құралын, сонымен қатар жұмыс орындарындағы кәсіптерге негізделген әлеуметтік революцияның негізін қамтамасыз етеді. Синдикалистік кәсіподақтар кәсіптерді ұйымдастырып қана қоймай, жұмыс орындарында өзін-өзі басқару және жалпы экономиканы үйлестіру үшін радикалды демократиялық құрылымдарды ұсынуы керек еді. Осылайша, Бакунин үшін жұмысшылар одағы "өндіріс құралдарының барлық түрлерін, сондай-ақ ғимараттар мен капиталды иеленеді". Дегенмен, Бакунин революцияны синдикалистік кәсіподақтармен шектемеді, жұмысшы табының тұрғын аудандарын және жұмыссыздарды ұйымдастыру қажеттігін атап өтті. Ал шаруалар "жерді тартып алып, басқалардың еңбегімен күнек көрген жер иелерін қуып шығаруы керек". Бакунин кейде айтылғандай, білікті жұмысшыларды ескермеді, ал Юра аймағының сағатшылары Сент-Имиер Интернационалының құрылуы мен жұмысына үлкен үлес қосты. Алайда, кәсіподақтар көбінесе біліктілігі жоқ жұмысшыларды назарға алмаған кезде, Бакунин "халықтың қарапайым тобының" және "кедейлер мен қанаушылардың көпшілігінің, "лампенпролетариат" деп аталатын" арасында да ұйымдасу қажеттігіне ерекше мән берді, "әлеуметтік революцияны бастап, жеңіске жеткізу" үшін.
Bakunin's methods of realizing his revolutionary program were consistent with his principles. The working class and peasantry were to organize from below through local structures federated with each other, "creating not only the ideas, but also the facts of the future itself." Their movements would prefigure the future in their ideas and practices, creating the building blocks of the new society. This approach was exemplified by syndicalism, an anarchist strategy championed by Bakunin, according to which trade unions would provide both the means to defend and improve workers' conditions, rights and incomes in the present, and the basis for a social revolution based upon workplace occupations. The syndicalist unions would organize the occupations as well as provide the radically democratic structures through which workplaces would be self managed, and the larger economy coordinated. Thus, for Bakunin, the workers' unions would "take possession of all the tools of production as well as buildings and capital." Nevertheless, Bakunin did not reduce the revolution to syndicalist unions, stressing the need to organize working class neighbourhoods as well as the unemployed. Meanwhile, the peasants were to "take the land and throw out those landlords who live by the labor of others". Bakunin did not dismiss the skilled workers as is sometimes claimed and the watchmakers of the Jura region were central to the St. Imier International's creation and operations. However, at a time when unions largely ignored the unskilled, Bakunin placed great emphasis on the need to organize as well among "the rabble" and "the great masses of the poor and exploited, the so called "lumpenproletariat"" to "inaugurate and bring to triumph the Social Revolution."
Коллективистік анархизм
Бакуниннің социализмі "коллективистік анархизм" деп аталды, онда "әлеуметтік тұрғыдан ол экономикалық теңдік арқылы саяси теңдікті бекітуді көздейді. Бұл жеке адамдардың табиғи ерекшеліктерін жою емес, әрбір адамның туғаннан бастап әлеуметтік құқықтарындағы теңдік; атап айтқанда, әрбір балаға, ұлға немесе қызға ересек болғанға дейін тең өмір сүру, қолдау, білім алу және мүмкіндіктер, сондай-ақ ересек кезінде өз еңбегімен өзін-өзі қамтамасыз ету үшін тең ресурстар мен жағдайлар". Коллективистік анархизм мемлекеттік және жеке меншік нысанындағы өндіріс құралдарының жойылуын жақтады. Оның орнына, өндіріс құралдарының ұжымдық меншікте болуын және оларды өндірушілердің өзі басқарып, ұйымдастыруын көздейді. Өндіріс құралдарын ұжымдастыру үшін бастапқыда жұмысшылар көтеріліс жасап, өндіріс құралдарын күшпен ұжымдастыруы жоспарланған. Ұжымдастырудан кейін ақша жойылып, оның орнына еңбек купондары енгізілмек. Жұмысшылардың жалақысы демократиялық ұйымдарда жұмыстың қиындығына және өндіріске салған еңбегіне қарай анықталады. Бұл жалақылар ортақ нарықта тауарлар сатып алуға қолданылады.
Bakunin's socialism was known as "collectivist anarchism", where "socially: it seeks the confirmation of political equality by economic equality. This is not the removal of natural individual differences, but equality in the social rights of every individual from birth; in particular, equal means of subsistence, support, education, and opportunity for every child, boy or girl, until maturity, and equal resources and facilities in adulthood to create his own well being by his own labor." Collectivist anarchism advocates the abolition of both the state and private ownership of the means of production. Instead, it envisions the means of production being owned collectively and controlled and managed by the producers themselves. For the collectivization of the means of production, it was originally envisaged that workers would revolt and forcibly collectivize the means of production. Once collectivization takes place, money would be abolished to be replaced with labour notes and workers' salaries would be determined in democratic organizations based on job difficulty and the amount of time they contributed to production. These salaries would be used to buy goods in a communal market.
Марксизмді сындау
Бакунин мен Карл Маркс арасындағы дау-жанжал анархизм мен марксизм арасындағы ерекшеліктерді аңғартты. Ол Маркстің «пролетариат диктатурасы» тұжырымдамасын қатысты түрде қабылдамады, онда жаңа мемлекетке ешқандай қарсылық болмайды және теориялық тұрғыдан жұмысшыларды көрсетеді. Ол мемлекеттің дереу таратылуы керек екенін, себебі барлық үкімет формалары әрине зорлық-зомбылыққа алып келеді деп мәлімдеді. Бакунин одан әрі: «Біз бостандықсыз социализмнің артықшылық пен әділетсіздік екеніне, ал социализмсіз бостандықтың – құлдық пен қатыгездік екеніне сенімдіміз» деді. Анархистер мен марксистердің соңғы мақсаты – әлеуметтік жіктерсіз, репрессивтік/бирократиялық үкіметсіз еркін, теңдес қоғам құру болғанымен, олар осы мақсатқа қалай жету керектігі туралы күрт пікір келіспейді. Анархистер тапсыз, мемлекетсіз қоғамды халықтың тікелей әрекеттері арқылы құру керек деп санайды, бұл әлеуметтік революциямен аяқталады және пролетариат диктатурасы сияқты кез келген аралық кезеңді қабылдамайды, себебі мұндай диктатура өзін-өзі қайта жаңартатын негіз болады. Бакунин үшін негізгі қайшылық – марксистер үшін «анархизм немесе бостандық – мақсат, ал мемлекет және диктатура – құрал, сондықтан көпшілікті азат ету үшін олар алдымен құлдыққа салуы керек». Алайда, Бакунин 1844 жылы Маркспен кездесу туралы: «Оқуға қатысты, Маркс менің қарапайым алдыма шығып тұрды және қазір де солай. Мен сол кезде саяси экономикадан білмедім, әлі де метафизикалық ойларымнан арылмаған едім. [ ] Ол мені сезімтал идеалист деп атады және ол дұрыс айтты, ал мен оны мақтанқор, сатқын және ашкөз деп атадым, мен де дұрыс айттым». Бакунин Маркстің экономикалық талдауын өте пайдалы деп тапты және «Капиталды» орыс тіліне аудару жұмысын бастады. Керісінше, Маркс 1848 жылғы Дрезден көтерілісіндегі көтерілісшілер туралы: «Олар қабілетті және салмақты басшы тапты» деп жазды, ол «орыс босқыны Михаил Бакунин» еді. Маркс 1864 жылы Сібірден қашқаннан кейін Бакунинмен кездесуі туралы Энгельске: «Жалпы, ол 16 жылдан кейін кері кетпеген, бірақ одан әрі дамыған азаматтардың санатында». Бакунин кейде «жаңа таптың» алғашқы теоретигі деп аталады, яғни мемлекетті халық немесе пролетариат атынан басқаратын интеллектуалдар мен бюрократтар тобы, бірақ шын мәнінде тек өздерінің мүдделері үшін. Бакунин: «Мемлекет әрқашан белгілі бір жеңілдіктерге ие таптың мүлігі болды: дін қызметкерлері, аристократия, буржуазия. Соңында, басқа таптар өзін-өзі тоздырғаннан кейін мемлекет бюрократиялық таптың мүлігіне айналады, содан кейін құлайды немесе, қаласаңыз, машинаға айналады».
The dispute between Bakunin and Karl Marx highlighted the differences between anarchism and Marxism. He strongly rejected Marx's concept of the "dictatorship of the proletariat" in which the new state would be unopposed and would, theoretically, represent the workers. He argued that the state should be immediately abolished because all forms of government eventually lead to oppression. Bakunin further stated that "we are convinced that liberty without socialism is privilege and injustice; and that socialism without liberty is slavery and brutality". While both anarchists and Marxists share the same final goal, the creation of a free, egalitarian society without social classes and repressive/bureaucratic government, they strongly disagree on how to achieve this goal. Anarchists believe that the classless, stateless society should be established by the direct action of the masses, culminating in social revolution and refuse any intermediate stage such as the dictatorship of the proletariat on the basis that such a dictatorship will become a self perpetuating fundament. For Bakunin, the fundamental contradiction is that for the Marxists "anarchism or freedom is the aim, while the state and dictatorship is the means, and so, in order to free the masses, they have first to be enslaved." However, Bakunin also wrote of meeting Marx in 1844: "As far as learning was concerned, Marx was, and still is, incomparably more advanced than I. I knew nothing at that time of political economy, I had not yet rid myself of my metaphysical observations. [ ] He called me a sentimental idealist and he was right; I called him a vain man, perfidious and crafty, and I also was right". Bakunin found Marx's economic analysis very useful and began the job of translating Das Kapital into Russian. In turn, Marx wrote of the rebels in the Dresden insurrection of 1848 that "they found a capable and cool headed leader" in the "Russian refugee Michael Bakunin." Marx wrote to Engels of meeting Bakunin in 1864 after his escape to Siberia, stating: "On the whole he is one of the few people whom I find not to have retrogressed after 16 years, but to have developed further." Bakunin has sometimes been called the first theorist of the "new class", meaning a class of intellectuals and bureaucrats running the state in the name of the people or the proletariat, but in reality in their own interests alone. Bakunin argued that "[t]he State has always been the patrimony of some privileged class: a priestly class, an aristocratic class, a bourgeois class. And finally, when all the other classes have exhausted themselves, the State then becomes the patrimony of the bureaucratic class and then falls—or, if you will, rises—to the position of a machine."
Материализм
Бакунин табиғаттан тыс сфераның діни тұжырымдамаларын жоққа шығарды және табиғи құбылыстарды материалистік тұрғыдан түсіндіруді жақтады, себебі "органикалық өмірдің көріністері, химиялық қасиеттері мен реакциялары, электр, жарық, жылу және физикалық денелердің табиғи тартылысы – біздің ойымызша, материя деп атаған нақты болмыстың сан алуан, бірақ тығыз байланысты түрлері". Бакунин үшін "ғылымның миссиясы – өтетін және нақты фактілердің жалпы қатынастарын бақылау арқылы физикалық және әлеуметтік әлемнің құбылыстарының дамуына ішкі тән жалпы заңдарды анықтау". Николас Тобурнның сөзіне қарағанда, "Бакунин жұмысшылардың капиталға интеграциялануын революциялық күштерді құрту деп есептейді. Бакунин үшін революциялық үлгі шаруалар ортасында (ұзақ тарихы бар көтеріліс дәстүрімен, сондай-ақ қазіргі әлеуметтік түріндегі коммунистік үлгі – шаруалар коммунасы) және білімді жұмыссыз жастардың, барлық топтардан шыққан түрлі маргиналдардың, қарақшылардың, тонаушылардың, кедей халқының, сондай-ақ қоғамның шетінде жүрген, шығарылған, шеттетуге ұшыраған немесе жаңа өндірістік еңбек тәртібіне енбеген адамдардың арасында кездеседі – қысқасы, Маркс люмпенпролетариат санатына қосуға тырысқандардың бәрі".
Bakunin denied religious concepts of a supernatural sphere and advocated a materialist explanation of natural phenomena, for "the manifestations of organic life, chemical properties and reactions, electricity, light, warmth and the natural attraction of physical bodies, constitute in our view so many different but no less closely interdependent variants of that totality of real beings which we call matter." For Bakunin, the "mission of science is, by observation of the general relations of passing and real facts, to establish the general laws inherent in the development of the phenomena of the physical and social world." According to Nicholas Thoburn, "Bakunin considers workers' integration in capital as destructive of more primary revolutionary forces. For Bakunin, the revolutionary archetype is found in a peasant milieu (which is presented as having longstanding insurrectionary traditions, as well as a communist archetype in its current social form—the peasant commune) and amongst educated unemployed youth, assorted marginals from all classes, brigands, robbers, the impoverished masses, and those on the margins of society who have escaped, been excluded from, or not yet subsumed in the discipline of emerging industrial work—in short, all those whom Marx sought to include in the category of the lumpenproletariat."
Революциялық қоғамдар
Италияда Халықаралық бауырластықтан басталып, Бакунин өмірінің соңында құпия революциялық қоғамдар құруға тырысты, бұл идея оның революциялық элитаның автократиялық бейілімдеріне қарсы сақ болуымен қайшы келеді. Бұл ұйымдар революциялық іс-қимылдарға қатыспады. "Көрінбейтін диктатура" идеясы Бакуниннің саясатының орталық тұсы болды. Бакуниннің парламенттік саясатқа қарсылығымен бірге, тарихшы Питер Маршалл мұндай құпия партияның, оның болуы белгісіз және саясаты ешкімге бағынбаған жағдайда, бланкистік немесе марксистік партиядан да зор тирандыққа ұшырауы мүмкін екенін, сондай-ақ ашық, демократиялық қоғамның пайда болуын болжау қиын екенін жазды.
Beginning in Italy with the International Brotherhood, Bakunin attempted to create secret revolutionary societies towards the end of his life, a concept at odds with his professed caution against the autocratic tendencies of the revolutionary elite. These organizations did not participate in revolutionary action. The idea of the "invisible dictatorship" was central to Bakunin's politics. In combination with Bakunin's opposition to parliamentary politics, historian Peter Marshall wrote that such a secret party, its existence unknown and its policies beholden to none, had the potential for greater tyranny than a Blanquist or Marxist party and was hard to envision as presaging an open, democratic society.
Жеке өмір
Бакунин Сибірдегі жер аударылуы кезінде поляк Антония Квятковскаға үйленді. Квятковская Бакуниннен 18 жас кіші, 26 жасқа дейін айырмашылық болды және саясатқа қызығушылығы шамалы еді. Олардың арасындағы келіспеушіліктер мен Бакуниннің романтикаға көңіл бөлмеуі салдарынан, өмірбаяндар Бакуниннің жеке өміріне және революциялық қызметіне берілгендігінің дәрежесіне психосексуалдық түсіндірмелер беруге тырысты. Квятковская Бакуниннің 1876 жылы қайтыс болғанға дейін оның әйелі болды, бірақ оның өмірінде оның итальяндық шәкіртінен үш баласы болды. Бакунин қайтыс болғаннан кейін ол осы адамға тұрмысқа шықты.
Bakunin married Antonia Kwiatkowska, originally from Poland, during his exile in Siberia. Kwiatkowska was much younger than Bakunin (18 years old and 26 years younger) and had little interest in politics. Their differences and Bakunin's meagre attention to romance have left biographers to speculate psychosexual rationales for Bakunin's personal life and the extent of his dedication to revolutionary action. Though she remained married to Bakunin up until his death in 1876, during his life, Kwiatkowska had three children with an Italian disciple of his. She married this man after Bakunin's death.
Мұра
Бакунин 19 ғасырдың жетекші анархистік революционері, 1840-шы жылдардан 1870-ші жылдарға дейін белсенді болды. Оның анархистік негізгі жазбалары қозғалысқа капитализм мен марксизмге қарсы тұруға көмектесті және оның қайтыс болғаннан кейін танымал болды, оның ең жоғары бағаланған еңбектерінің кейбіреуі өлімнен кейін және жаңа басылымдарда жарияланды. Оның "Мемлекетшілдік және анархия" еңбегі орыстың өсіп келе жатқан халықшыл қозғалысына, шаруалардың социализміне әсер етті, ал оның анархизмі идеологиясы Ресей революциясы мен Испан азамат соғысындағы идеологияға ықпал етті. 1960-шы жылдардағы Жаңа солшылдар оның шығармаларына қызығушылықты жаңартты, ерікті бірлестік және авторитарлық социализмге қарсылық идеяларымен жаңа басылымдар мен аудармалар жарияланды. Бакуниннің мұрасы оның өмір сүрген парадоксы мен екіұштылығын көрсетеді. Тарихшы Пол Аврих айтқандай, Бакунин – "шаруалардың көтерілісін аңсаған, басқаларды билеуге құштар, зиялыларға қарсы күшті көзқарас ұстанған, өзінің ізбасарларынан безусловный бағынуды талап еткен, шексіз еркіндікті жақтаған ақсүйек еді". Оның көптеген сенімдері оны болашақ авторитарлық қозғалыстарға жақындатты. Әсіресе, Бакуниннің антисемиттік мәтіндері кең қызығушылық тудырды, сондықтан Бакуниннің өмірбаянын жазған Марк Лейер оның Бакунин туралы сөйлеген сайын бұл сұрақ көтерілетінін айтты. Лейер де, антисемитизмді зерттеуші Эйрик Эйглад та антисемитизм Бакуниннің ой-пікіріне маңызды емес екенін, оның ой-пікірлері антисемитизмі үшін бағаланбағанын айтты. Әлеуметтанушы Марсель Стоцлер керісінше, еврейлердің әлемдік үстемдігі туралы антисемиттік идея Бакуниннің саяси ой-пікірінің ортасында болды деп мәлімдеді. Бакуниннің еврейлерге және немістерге қарсы наразылығы Марксқа шабуыл жасағанда ең айқын көрінді, бірақ оның антисемитизмі осы мәтіндерден бұрын пайда болды. Ғалым Маршалл Шатц Бакуниннің теңдік принциптері мен этникалық преюдистері арасындағы қақтығысты атап өтті, тіпті бұл антисемитизм мен стереотиптер сол дәуірдегі француз радикалдарының арасында кең таралған және Маркс өзі де бөліскен болса да. Ноам Чомский Бакуниннің марксистік режимдер диктатураға айналады деген болжамын "әлеуметтік ғылымдардағы шын мәнінде орындалған сирек болжаулардың бірі" деп атады. Бакуниннің мұрағаттары Пушкин үйінде, Ресей Федерациясының мемлекеттік мұрағатында, Ресей мемлекеттік кітапханасында, Ресей мемлекеттік әдебиет және өнер мұрағатында, Ресей ұлттық кітапханасында және Халықаралық әлеуметтік тарих институтында сақталады.
Bakunin was the leading anarchist revolutionary of the 19th century, active from the 1840s through the 1870s. His foundational anarchist writings helped the movement stand in contrast to capitalism and Marxism and became more popular after his death, with some of his highest regarded works published posthumously and in new editions. His Statism and Anarchy influenced the growing Russian Narodnik movement of peasant socialism, and his anarchism influenced ideology in both the Russian Revolution and the Spanish Civil War. The 1960s New Left revived interest in his works and ideas of voluntary association and opposition to authoritarian socialism, with new editions and translations published. Bakunin's legacy reflects the paradox and ambivalence by which he lived. As historian Paul Avrich put it, Bakunin was "a nobleman who yearned for a peasant revolt, a libertarian with an urge to dominate others, an intellectual with a powerful anti intellectual streak", who professed unfettered liberty while demanding unconditional obedience from his followers. Many of his beliefs put him closer to future authoritarian movements. In particular, Bakunin's antisemitic passages have been the subject of extended interest, such that Bakunin biographer Mark Leier has said the question is raised every time he speaks on Bakunin. Both Leier and scholar of antisemitism Eirik Eiglad have commented that antisemitism was not essential to Bakunin's thought, nor was his thought valued for his antisemitism. Sociologist Marcel Stoetzler argued the opposite, saying that the antisemitic trope of Jewish world domination was at the centre of Bakunin's political thought. Bakunin's anti Jewish and anti German resentment was most prominently in the context of attacking Marx, but his anti Semitism predated these passages. Scholar Marshall Shatz noted the gap between Bakunin's egalitarian principles and his ethnic prejudices, even if this anti Semitism and stereotyping was common among French radicals of the era and shared by Marx himself. Noam Chomsky called Bakunin's prediction that Marxist regimes would become dictatorships "one of the few predictions in the social sciences that actually came true". Bakunin's archives are held in the Pushkin House, State Archive of the Russian Federation, Russian State Library, Russian State Archive of Literature and Art, National Library of Russia, and International Institute of Social History.
Жинақтар
Бакунин анархизм туралы (1971). Самат Дольгофф редакциялаған, аударған және кіріспе жазған. Пол Аврихтің алдын ала сөзі. Нью-Йорк: Knopf. Алғашқыда «Анархия туралы Бакунин» деп жарияланған, құрамында Джеймс Гийомның «Бакунин: Биографиялық очерк» кітабы бар. Михаил Бакунин: Таңдалған еңбектер (1974). А. Ленинг (ред.). Нью-Йорк: Grove Press. Анархизм: Либертариандық идеялар тарихы, 1-том: Анархиядан анархизмге дейін (б.з. 300 – 1939) (2005). Роберт Грэм (ред.). Монреаль және Нью-Йорк: Black Rose Books. Бакуниннің саяси философиясы (1953). Г. П. Максимов (ред.). Ішінде: Михаил Бакунин: Макс Неттлаудың өмірбаяндық очеркі. Негізгі Бакунин: 1869–1871 жылдардағы жазбалар (1992). Роберт М. Катлер (ред.). Нью-Йорк: Prometheus Books, 1992.
Bakunin on Anarchism (1971). Edited, translated and with an introduction by Sam Dolgoff. Preface by Paul Avrich. New York: Knopf Originally published as Bakunin on Anarchy, it includes James Guillaume's Bakunin: A Biographical Sketch. Michael Bakunin: Selected Writings (1974). A. Lehning (ed.). New York: Grove Press. Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas, Volume 1: From Anarchy to Anarchism (300 CE – 1939) (2005). Robert Graham (ed.). Montreal and New York: Black Rose Books. The Political Philosophy of Bakunin (1953). G. P. Maximoff (ed.). It includes Mikhail Bakunin: A Biographical Sketch by Max Nettlau. The Basic Bakunin: Writings 1869–1871 (1992). Robert M. Cutler (ed.). New York: Prometheus Books, 1992. .