Кіріспе

Жаңа Зеландияның 1925-1928 жылдар аралығындағы премьер-министрі Джозеф Гордон Коутс (3 ақпан 1878 – 27 мамыр 1943) 1925-1928 жылдар аралығында Жаңа Зеландияның 21-ші премьер-министрі болды. Ол 1912 жылдан бері үшінші реформалық премьер-министр. Ауылдық Нортлендте туған Коутс фермада өсті, әкесінің психикалық ауруына байланысты жас кезінде ферма басқаруын өз мойнына алды, ал 1911 жылы Парламент мүшесі болды. Ол ауыл шаруашылығы мәселелеріне баса назар аударды және тәуелсіз кандидат ретінде сайланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы еңбегі үшін Уильям Масси үкіметінде (1919) Әділет министрі және Пошта басқармасының басшысы болып тағайындалды; ол 1920-1926 жылдар аралығында Қоғамдық жұмыстар министрі, ал 1921-1928 жылдар аралығында Ұлттық істер министрі болды және 1925 жылы Масси қайтыс болғаннан кейін премьер-министр болды. 1928 жылғы сайлауда жеңілген Коутс 1931 жылы Джордж Форбстың коалициялық үкіметінде маңызды рөл атқарып, қайтадан үкіметке оралды. 1931-1933 жылдар аралығында Қоғамдық жұмыстар министрі, ал 1933-1935 жылдар аралығында Қаржы министрі болып қызмет етті, 1930 жылдардағы экономикалық дағдарыспен күресу үшін қатаң шаралар енгізді. 1940 жылдан бастап Питер Фрейзердің соғыс әкімшілігіне мүше болып кірді, өліміне дейін Қарулы күштер министрі және соғыс координациясы жөніндегі министр болып қызмет етті.

Ерте өмір

Жаңа Зеландияның Каипара портындағы Матакохе ауданындағы Хукатередегі қой және мал фермасындағы отбасылық үйі Руатунада туған Коутс, әкесі екіполярлы бұзылыстан (маниа-депрессиялық психоз) зардап шегетіндіктен, ерте жасында көп жауапкершілікке ие болды. Ол жергілікті мектепте қарапайым білім алды, сондай-ақ, жақсы білімді анасы оған жеке сабақтар берді. Ол шебер атты жаратылған, алайда бір оқиғадан кейін өмірінің соңына дейін аяғы ауырсып жүрді. Аймақтағы маори халқының көптігі Коутске маори тілінде сөйлеуге және одан да көп нәрсені түсінуге мүмкіндік берді. Әңгімелерге сүйенсек, Коутс үйленуі алдында маори әйелінен екі баласы болған. Ол Ева Ингалл деген мұғаліммен кездесіп, құдаласқан деген де аңыз бар, бірақ оның әкесі Коутстың әкесінің ауруы тұқым қуалауы мүмкін деген себеппен олардың некесіне қарсылық танытқан. Соңында, 1914 жылдың 4 тамызында ол Маргарита Грейс Коулсқа, көбінесе Марджори Грейс Коулс деп танылатын, үйленді. Олардан бес қызы дүниеге келді.

Алғашқы саяси мансап

Фермерлік қызметпен айналысып жүргенде, Коутс фермерлік ұйымдарда белсенділік танытты. Ол саясатқа алғаш рет 1905 жылы Отаматаэ округі кеңесіне сайланып қатысты. 1913 жылдан 1916 жылға дейін Кеңестің төрағасы қызметін атқарды. Бұрын Отаматаэ атты жаяу әскер еріктілерінің командирі ретінде көзге түсіп, жергілікті халық арасында жақсы беделге ие болды. 1911 жылғы парламент сайлауында Коутс Каипара округінен депутат болып сайланды, ол либералдық партияға жақын тұрған тәуелсіз кандидат болған. Парламентте ол көбінесе либералдармен бірге дауыс берді және Жозеф Уордтың премьер-министр лауазымын сақтап қалуына көмектескен топтың құрамында болды. Уорд отставкаға кетіп, оның орнына Томас Маккензи келгенде, Коутс министрлік тағайынымнан бас тартты. Алайда, біртіндеп Коутс либералдық партиядан алшақтады, себебі ол шаруалардың жерді толық меншікке ие болуына берік сенді, ал либералдар мұндай ұстанымды қолдамады. Коутс бұл сенімін отбасылық шаруашылығында жерді жалға алу тәжірибесінен қалыптастырды. 1912 жылы үкіметке сенімсіздік білдірілген кезде, Коутс либералдарға қарсы дауыс берді, соның нәтижесінде оппозициядағы Реформа партиясы билікке келді. 1914 жылы Коутс Реформа партиясына ресми түрде қосылды. Дегенмен, ол аса партизандық мүше ретінде әрекет етпеді және түрлі саяси көзқарастағы саясаткерлермен достық қарым-қатынас орнатты. Оның саяси қызметі негізінен Солтүстік аймаққа қызмет көрсетуді жақсартуға бағытталған. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Коутс әскерге шақырылуға тырысты, бірақ премьер-министр Уильям Масси, Реформа партиясының аз ғана көпшілігі болғандықтан, оны мұнан бас тартуға көндірді. 1916 жылдың қараша айында Коутс, ақыры, әскерге қабылдануға рұқсат алды және өте жақсы қызмет етіп, Әскери крест пен оған қосымша белгіні иеленді. Жаңа Зеландияға оралған соң, көптеген адамдар оны батыр ретінде қабылдады, ал 1919 жылдың 2 қыркүйегінде Масси оны Әділет министрі, Пошта басқармасының басшысы және Телеграф министрі қызметтеріне тағайындады. Кейін ол ғимараттар және құрылыс министрі, сондай-ақ Теміржол министрі болды. Ол теміржолмен саяхаттауды насихаттауға да ынталандырды. 1921 жылдың наурыз айынан бастап Коутс Тұрғын халық істері министрі болып тағайындалды, онда оның маори тілін білуі пайдалы болды. Ол Апирана Нгатамен достық қарым-қатынас орнатты және маори мәселелерін шешу үшін онымен бірге жұмыс істеді.

Премьер-министр қызметі

Коутстың беделі біртіндеп өсіп, оны Массидің табиғи мұрагері деп санауға жетті. 1925 жылдың 10 мамырында Масси қайтыс болғаннан кейін сэр Фрэнсис Белл Реформа партиясы ұзақ мерзімді басшылыққа шешім қабылдағанша уақытша премьер-министр болды. 1925 жылдың 27 мамырында Коутс Уильям Носвортині жеңіп, Реформа партиясының басшысы болып сайланды. 74 жастағы Белл 30 мамырда 47 жастағы Коутс премьер-министр болуына мүмкіндік беру үшін қызметтен кетті. 1926 жылдың ортасына қарай ауыр проблемалар күшейді. Ет, жүн және майдың экспорттық бағасы төмендеді, нәтижесінде елде сауда дефициті пайда болды. Өндірушілерден түскен табыстың төмендеуі жұмыссыздықтың өсуіне себеп болды, проблема тарала бастады. Оппозиция, әсіресе жұмыссыздық мәселесі бойынша, Коутс үкіметіне қарсы шықты. Коутс жергілікті билік органдарына жұмыс орындарын құру үшін қаражат алуға рұқсат беретін шұғыл заң қабылдады. Бұл шараның тиімділігі аз болды, үкімет иммиграцияны тоқтатуды қарастыра бастады. Тамыз айында Отбасы жәрдемақы туралы заң жобасы ұсынылды. Бұл аптасына 4 фунттан кем табыс алатын және екі баладан асып түсетін отбасыларға Зейнетақы департаментінен төленетін жәрдемақы еді. Жұмыс істейтін ер адамдар өздері мен әйеліне және екі баласына асырауға жеткілікті жалақы алады деп есептелді, сондықтан алғашқы екі балаға төлем жасалған жоқ. Лейбористер бұл шараның жағдайға жеткіліксіз екендігіне сын көтерді, себебі халықтың тек 5% ғана одан пайда тапты. Салықтарды көтерудің орнына Парламент 250 000 фунт стерлинг бөліп берді. Бұл инновациялық саясат, батыс әлемінде бұрын-соңды болмаған, сонымен қатар оңшылдар тарапынан мемлекетке тәуелділікті ынталандырады деп сынға ұшырады. Коутс 1926 жылы Лондонда өткен Империялық конференцияға қатысу үшін Жаңа Зеландиялық делегацияны басқаруға кеткен кезде ішкі мәселелерден уақытша босады. Ол жақсы өнер көрсетсе де, формальдылықтар мен протоколдарды ұнатпады, себебі ол пікірталас аяқталғаннан кейін іс-қимылға орын қалдырмады деп ойлады. Белл конференцияның көп бөлігінде оны сүйемелдеді, ол 1926 жылғы Балфур декларациясын бекітті, онда Жаңа Зеландия және басқа доминиондар Британ империясының құрамындағы автономиялы қауымдастықтар болып, тең мәртебеге ие екендігі жарияланды. Коутс пен Белл екеуі де бұл идеяға қарсы болды. Олар Ұлыбритания және Австралиямен Сингапурда теңіз базасын құру туралы келісімге келді. Коутс Жаңа Зеландия құрылысқа 1 миллион фунт төлейтінін уәделеді. Жыл соңында Коутс Франция мен Бельгияға барып, Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан Жаңа Зеландиялық әскерлер жерленген зираттарды аралады. Ол қысқа уақытқа Ирландияға да барды, Дублинде болғанда құрметті докторлық дәрежесімен марапатталды. Жаңа Зеландияға қайтып бара жатқан жолда ол Канада мен АҚШ-қа сапар шекті. Ол Канаданың премьер-министрі Уильям Лайон Маккензи Кингпен, АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Фрэнк Б. Келлогпен және президент Кальвин Кулиджбен кездесіп, негізінен Оңтүстік Тынық мұхиты мәселелерін талқылады. Отанына оралғаннан кейін ол Жаңа Зеландияға жасаған корольдік сапарында Йорк герцогы Альберт ханзадасын күтіп алды. 1927 жылдың ақпан айына қарай жұмыссыздық әлі де өсіп жатты. Коутс мәселенің уақытша шешімі ретінде бірнеше айға иммиграцияны тоқтатты. Британдық экспорттық нарықтағы экономикалық төмендеуден фермерлердің табысы төмендеді. Сүт өнімі жөніндегі кеңес британдық нарықта майдың бағасын бекітуді ұсынды, бұл фермерлердің табысын тұрақтандыруға көмектеседі. Үкімет нарық жағдайларын мойындап, кеңестің талабын қанағаттандыра алмады, 1927 жылдың наурыз айында кеңеске тоқтауға көндірді. Коутс фермерлерден көп қарсылыққа тап болды, олар оны қаржылық қиындықтары үшін кінәлады. Әдетте Реформа партиясының бекінісі болған ауылдық аймақтар үкіметке наразылық білдірді және 1927 жылдың қыркүйек айында Раглан сайлау округінде өткен қосымша сайлауда олардың наразылығын білдіруге мүмкіндік алды. Реформа партиясы бұл мерзімде екінші рет ұтылып, әдетте қауіпсіз орынды Лейбористерге жоғалтты. Дауыс бөліну қайтадан кең таралды, көптеген фермерлер, әдетте Реформа партиясына дауыс бергендер, Либералдық партияға, Ауылдық партияға және тәуелсіз Реформаторға дауыс беруге мүмкіндік алды. Лейбористердің жеңіске жеткен үміткері негізінен жергілікті көмір шахтерлерінің дауысымен жеңіске жетті. Тіпті Реформа партиясын қолдайтын газеттер де Коутстың танымалдылығы мен үкіметінің 1925 жылдан бері құлдырағанын мойындады, бірақ ол үгіт-насихат кезінде сайлау округіне барғанда әлі де көп адамды тартуға қабілетті болды. Коутстың премьер-министрлік қызметі Жаңа Зеландияның ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталды, ол осы салада өскен, әсіресе жолдар мен көлік инфрақұрылымы саласында. Осы мақсатқа жету үшін ол Копу көпірінің құрылысы сияқты бірқатар жобаларға белсенді түрде қолдау көрсетті, ол Коромандер түбегіндегі жергілікті фермерлерге жақсырақ жолмен қол жеткізуге мүмкіндік берді, сондай-ақ Роторуа-Таупо теміржолын салуға рұқсат берді, ол Роторуа мен Таупо арасында тұратын адамдар ұзақ уақыттан бері аймақты ашуды қалаған. Ол жұмыссыздықтан құтылуға көмектесетін қоғамдық жұмыстар схемаларын да қолдады. Ұлы депрессия жақындағанда және Жаңа Зеландияның экономикасы одан әрі нашарлағанда, Коутс пен Реформа партиясы көп сынға ұшырады. 1925 жылғы сайлауда уәделенген міндеттемелер, мысалы, үлестік сақтандыру схемасы, тоқтатылды және 1928 жылдың соңында ол мүлдем тоқтатылды. 1927 жылға қарай Дэви Коутспен келіспей, Реформа партиясынан шығып, Либералдық партияның қалдықтарынан және наразы болған бұрынғы Реформа партиясының донорларынан қаржымен жаңа Біріккен партияны құрды. 1928 жылғы жалпы сайлауда Реформа партиясы мен Біріккен партия парламенттік орындардың шамамен бірдей санын жеңіп алды. Парламент отырысы кезінде сенімсіздік туралы ұсыныс енгізілді. Біріккен партия мен Лейбористер үкіметке қарсы дауыс берді, сондай-ақ төрт тәуелсіз депутат пен жалғыз Ауылдық партия мүшесі де дауыс берді, нәтижесінде Коутс үкіметі 50 дауысқа 28 дауыспен жеңіліске ұшырады. Нәтижесінде Коутс премьер-министрліктен айырылды.

Қарсылық

Біріккен үкімет құрылғаннан кейін Коутс оппозиция жетекшісі болды. Біріккен партия 1930 жылғы жұмыссыздық заңы жобасын жұмыссыздардың саны одан әрі өсіп жатқан жағдайды шешу үшін ұсынғанда, Еңбек партия оны қолдаудан бас тартты. Заң жобасы ер адамдарды жұмыссыз деп тіркеуді талап еткенімен, жұмыс істемеген жағдайда жалақы төленбеу принципін қабылдады, сондай-ақ жұмыссыздық қорынан төленетін, тиімділігі күмәнді жұмыс схемаларында жұмыс істеуді міндеттеді. Еңбек партиясының дауысы болмаса, заң жобасы қабылданбау мүмкін еді, бірақ Коутс оны қабылдауға Реформа партиясының қолдауын беруге уәде берді. Коутс үкіметтің көбінесе қабілетсіз екенін және оның үнемдеу саясатының әлеуметтік бірлікке қауіп келтіретінін ойлады. Ол өзінің партиясын салыстырмалы түрде таза ұстап, дағдарыстың жауапкершілігін Біріккен партияға жүктеуге мүмкіндік беретін саяси мүмкіндікті сезінді. Дегенмен, 1931 жылы Реформа партиясының конференциясы Біріккен партиямен ынтымақтастықты жалғастыруды ұсынды. Коутс өзінің дұрыс шешімінен бас тартса да, оны осы қадамға көндірді.

Коалиция

1931 жылы Лейборист партиясы жұмысшыларға қарсы деп санайтын әртүрлі экономикалық шараларға наразылық білдіріп, Біріккен үкіметке қолдау көрсетуден толықтай бас тартты. Коутс пен Реформа партиясы кейін Біріккен партиямен коалиция құруға келісіп, Лейборист партияның үлкен жетістіктерге жететін жалпы сайлау өткізуіне жол бермеді. Біріккен партияның басшысы Джордж Форбс премьер-министр қызметінде қалды, бірақ Коутс пен оның Реформа партиясынан шыққан әріптестері бірнеше маңызды лауазымдарға тағайындалды. Коутстың әріптесі Уильям Дауни Стюарт кіші Қаржы министрі болды. 1931 жылғы жалпы сайлауда Біріккен Реформа коалициясы билікті сақтап қалды, алайда Лейборист партияның дауыс үлесі артты. Бірақ экономикалық проблемалар жалғасып, жұмыссыздық деңгейі өсуде болды. Коутс Уильям Дауни Стюарт кішімен үкіметтің жауап беруі мәселесі бойынша келіспеді және өзі Қаржы министрі болды. Премьер-министр Джордж Форбс көңілсіздікке беріліп, апатияға ұшырады, ал Коутс үкіметтің ішкі істерін басқаруда барынша ықпалды болды. Коутстың психологиялық жағдайы туралы әңгімелер тарады. Қаржы министрі ретінде ол Жаңа Зеландия валютасын девальвациялап, 1934 жылы Жаңа Зеландияның Ұлттық банкін құрды. 1935 жылғы жалпы сайлауда коалиция ауыр жеңіліске ұшырап, бар болғаны 19 орын жеңіп алды: Коутс Каипара округінен орын жоғалтуға жақын болды. 53 орын жеңіп алған Лейборист партия алғашқы үкіметін құрды, ал Майкл Джозеф Савидж премьер-министр болды.

Кейінгі саяси мансап

Коалициялық үкіметтің жеңілісінен кейін Коутс көп жағдайда қоғамдық назардан тыс қалды. Кенеттен табысынан айырылғандықтан ол қаржылық қиындықтарға тап болды, бірақ ұзақ жыл қызмет еткені үшін достары оған 550 фунт стерлинг сомасында сыйлық бергенде жағдайы жақсарды. 1936 жылғы мамыр айында Біріккен және Реформа партиялары Ұлттық партияны құру үшін біріккен кезде Коутс Ұлттық партиясынан депутат болды. Оның жақтастарының кейбіреулері оны партия басшылығына үмітттенуге шақырды, бірақ партия ішіндегілер Коутс пен Форбс елдің экономикалық проблемаларымен тым байланысты екенін және жаңа партияға жаңа тұлғалар қажет екенін айтты. Форбс Чарльз Уилкинсонды басшылыққа қолдады, бірақ Коутс және оның жақтастары бұл таңдауға қарсы болды және тіпті ол қабылданса, Реформа партиясын қайта құруға баруға дайын еді. Ақырында Коутс бұрынғы Реформа партиясының мүшесі Адам Гамильтонды таңдады, ол дауыс беруде бір дауыспен жеңіске жетті. Коутс Гамильтонды адал қолдады және оны қаржы жөніндегі өкіл ретінде алдыңғы қатарда қалдырды. Парламентте Коутс Лейбористтердің қаржы министрі Уолтер Нэшті сынады, үкіметтің жаңа ережелері бәсекелестікті шектейді, құн өседі және экономикалық өсімді баяулатады деп мәлімдеді. Сонымен қатар, ол коалициялық үкіметтің қатаң шаралары тым шарықтап, қажетсіз қиындықтар тудырғанын мойындады. Коутс Гамильтонға кейде көмектесті, соның ішінде 1940 жылдың тамызында Гамильтон ауырған кезде Германиямен соғыс қаупі туғанда оппозиция жетекшісінің міндетін атқарды. Ол Ұлттық партияның саясатын тоқтатты және ұлттық қорғаныс үшін үкіметпен ынтымақтастық орнатуды ұсынды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Лейбористтік үкімет Коутс пен Гамильтонды соғысқа қатысты мәселелерге жауапты болатын арнайы Соғыс кабинетіне шақырды. Олардың келісімі олардың және Ұлттық партиялық әріптестерінің арасында жарық тудырды – партия Гамильтонды осы мәселе бойынша жетекші етіп алмастырды, ал Коутс пен жаңа жетекші Сидни Холланд арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Коутс соғыс кезінде партиялық мүдделерді ұстанудың орынсыз екеніне сенді және Лейбористтік және Ұлттық партияларды бірлесіп жұмыс істеуге көндіруге тырысты. Ол екі партияның бірлескен соғыс әкімшілігін құрғанына қуанды, оның атқару органы Соғыс кабинеті болды. Соғыс әкімшілігі тез күйреп, Ұлттық партия отставкаға кететін болды. Коутс пен Гамильтон бұл шешімді ашық сынады, ал олардың отставкасы күшіне енгеннен кейін премьер-министр Питер Фрейзердің шақыруымен Соғыс кабинетіне қайта қосылды. Осылайша Коутс тәуелсіз саяхатшыға айналды және келесі сайлауға Ұлттық партияның ресми кандидаттығын алмастан, тәуелсіз Ұлттық кандидат ретінде қатысатынын шешті. Коутсвилл, Оклендтің солтүстігіндегі Олбани қаласының жанындағы шағын қала 1926 жылға дейін Фернилеа деп аталды, содан кейін Коутстың құрметіне оның атымен аталып кетті.