Кіріспе

Карфаген мен Римнің арасындағы шайқас 218 ж.б.д. Тицин шайқасы Екінші Пуникалық соғыстың бір бөлігі ретінде 218 ж. қараша айының соңында Ганнибалдың Карфаген әскерлері мен Публий Корнелий Сципионның басшылығындағы Рим әскері арасында болды. Бұл оқиға қазіргі Италияның солтүстігіндегі Павия қаласының батысында, Тицин өзенінің оң жағалауындағы жазық жерде орын алды. Ганнибалдың қол астында 6000 ливиялық және ибериялық ат әскері, ал Сципионның қол астында 3600 римдік, итальяндық және галликалық ат әскері және көптеген, бірақ белгісіз сандағы жеңіл жаяу әскердің сүмбілелері болды. 218 ж.б.д. Римнің Ибериядағы (қазіргі Испания мен Португалия) құқықтарын бұзуы үшін Ганнибалға қарсы соғыс жарияланды. Ганнибал үлкен әскер жинап, Ибериядан шығып, Галлия (қазіргі Франция) арқылы Альпі таулары арқылы Цизальпин Галлиясына (солтүстік Италия) аттанды. Римдіктер күтпеген жерден шабуылға ұшырады, бірақ сол жылы консул болған Сципион армиясын По өзенінің солтүстік жағалауына бастап, Ганнибалмен шайқасуға ниеттенді. Екі қолбасшы қарсыластарын барлау үшін үлкен күштерді бастап шықты. Сципион үлкен қақтығысты күтіп, өзінің негізгі ат әскеріне көптеген сүмбілелерін қосты. Ганнибал өзінің жақын тізімдегі ат әскерін қатардың ортасына, ал жеңіл нумидиялық ат әскерін қанаттарға орналастырды. Римдік жаяу әскерін көргенде, Карфагендіктер дереу шабуылға түсті, ал сүмбілелер ат әскерінің қатарынан қашып кетті. Үлкен атты шайқас басталды: көптеген атты әскерлер жаяу соғысу үшін түсіп, ал кейбір римдік сүмбілелер шайқас шебін нығайтты. Бұл нумидиялықтар екі жақтан да жауды басып алғанға дейін жалғасты. Содан кейін олар әлі де ұйымдастырылмаған сүмбілелерге, Сципион өзі қосылған Рим атты әскерінің шағын қорына және бұрыннан қақтығысқан Рим атты әскерінің артқы бөлігіне шабуыл жасады. Бұл үш Рим күшінің арасында дау-дамай мен үрей туды, және олар қашып кетті. Римдіктер ауыр зиян шеккен соң, қашып құтылды. Сципион жараланды және оны өлімнен немесе тұтқындалудан тек 16 жасар ұлы ғана құтқарып қалды. Сол түні Сципион лагерьін бұзып, Тицин өзенінен кері шегінді; Карфагендіктер келесі күні оның артқы жасағынан 600 адамды тұтқынға алды. Қосымша маневрлерден кейін Сципион өзін нығайтылған лагерьде бекітіп, Ганнибал жергілікті галлдарды жинаған кезде күштерді күтті. Римдік күштер Тиберий Лонгтың басшылығында желтоқсанда келген кезде, Ганнибал Требия шайқасында оларды ауыр жеңіске ұшыратты. Келесі көктемде галлдық тайпалардың күшті қолдауымен Карфагендіктер оңтүстікке қарай Рим Италиясына жылжыды. Ганнибал келесі 12 жыл бойы Оңтүстік Италияда науқан жүргізді.

Иберия

Бірінші Пуникалық соғыс Карфаген мен Рим арасында, батыс Жерорта теңізінің екі негізгі күші арасында б.з.б. 3 ғасырда болды. Олар негізінен Сицилия аралы мен оның айналасындағы суларда, сондай-ақ Солтүстік Африкада үстемдік үшін күресті. Соғыс 23 жылға созылды, 264 жылдан 241 жылға дейін, Карфаген жеңілгенге дейін. Лутаций келісімі бойынша Карфаген Сицилиядан шығып, он жыл ішінде 3200 талант өтемақы төледі. Төрт жылдан кейін, Карфаген армиясының бір бөлігінің бүлік көтергені және Африкадағы көптеген иеліктерінің көтеріліске шыққандығы салдарынан әлсіреген кезде, Рим Сардиния мен Корсиканы сылтаумен басып алды және тағы 1200 талант өтемақы талап етті. Римнің Сардиния мен Корсиканы аннексиялауы және қосымша қаржылық жүктемесі Карфагенде наразылық тудырды. Сол кездегі грек тарихшысы Полибий римдіктердің осы сенімсіздігін Карфагенмен қайтадан соғысқа шығуының басты себебі деп есептеді, ол 19 жылдан кейін болды. Рим келісімді бұзғаннан кейін көп ұзамай, Карфагеннің бас генералы Хамилкар Барка көптеген ардагерлерін экспедицияға алып, Карфагеннің оңтүстік-шығыс Ибериядағы (қазіргі Иберия Испания мен Португалиядан тұрады) иеліктерін кеңейтті; бұл квази монархиялық, тәуелсіз Барсид феодалына айналды. Карфаген күміс кендерін, ауыл шаруашылығы байлығын, еңбек ресурстарын, кеме жасау орналыстары сияқты әскери мүмкіндіктерді және болашақ римдік талаптарға қарсы тұруға мүмкіндік берген аумақтық тереңдікті алды. Хамилкар билеуші ретінде тағайындалды және 229 жылы оның орнын күйеу баласы Хасдрубал, ал сегіз жылдан кейін оның ұлы Ганнибал басты. 226 жылы Риммен Эбро келісімі жасалды, онда Эбро өзені Карфагеннің ықпал ету аймағының солтүстік шекарасы ретінде белгіленді. Біраз уақыттан кейін Рим Эбродан оңтүстікке қарай орналасқан Сагунтум қаласымен жеке келісім жасады. 218 жылы Ганнибал басқаратын Карфаген армиясы Сагунтумды қоршап алды, басып алды және тонады, ал келесі жылдың басында Рим Карфагенге соғыс жариялады.

Цисалпий Галлиясы

Бірінші Пуникалық соғыс аяқталғаннан бері Рим де кеңейе түсті, әсіресе По өзенінің екі жағындағы Солтүстік Италия аймағында, Цизальпин Галлиясы деп аталатын жерде. 232 жылдан бастап аймақта қалалар мен шаруашылықтар құруға Римдіктер тырысты, бұл жергілікті галл тайпаларымен қайта-қайта соғысқа әкелді, олар 222 жылы ақыры жеңілді. 218 жылы римдіктер одан да солтүстікке жылжып, По өзенінде екі жаңа қала, немесе "колония" құрып, ең жақсы жерлердің үлкен аумақтарын иеленді. Көптеген галлдар осының бәріне наразылық білдірді. Цизальпин Галлиясындағы ірі галл тайпалары римдік колонияларына шабуыл жасады, соның салдарынан римдіктер бұрын құрылған Мутина (қазіргі Модена) колониясына қашуға мәжбүр болды, онда олар қоршауға алынды. Римдік көмекші әскер қоршауды бұзып өтті, бірақ кейіннен Теннетумда шабуылға ұшырап, өздері қоршауға түсті. Римдіктердің дәстүрлі әдісі бойынша, жыл сайын екі адам, яғни консулдар сайланып, әскер басшылығына тағайындалатын. 218 жылы римдіктер Иберияда консул Публий Сципион басшылығымен, оның інісі Гнейдің қатысуымен жорық жүргізу үшін әскер жинады. Рим Сенаты Солтүстік Италиядағы римдіктердің жағдайын нығайту үшін Иберияға бағытталған күштерден бір римдік және бір одақтас легионды бөлді. Сципиондар оларды алмастыру үшін жаңа әскер жинауға мәжбүр болды, сондықтан Иберияға қыркүйекке дейін аттана алмады. Осы уақытта Сицилиядағы римдік әскер, консул Семпроний Лонг басшылығымен, Карфаген Африкасына шабуыл жасауға дайындалып жатты.

Карфаген Италияға басып кіреді

Осы арада Ганнибал Карфаген әскерін Жаңа Карфагенде (қазіргі Картагена) қыста жинап, 218 жылдың мамыр айында солтүстікке қарай жорыққа шықты. Ол Пиреней тауларының шығысында Галлияға кірді, содан кейін жағалаудағы римдік одақтастарынан аулақ болу үшін ішкі жолды таңдады. Ганнибал Карфагеннің Ибериядағы мүдделерін ағасы Хасдрубал Баркаға тапсырды. Сципион ағайындыларының әскерін тасымалдаған римдік флот қыркүйек айында Рона сағасындағы Римнің одақтасы Массалияға (қазіргі Марсель) жетті. Бұл шамамен Ганнибалдың Рона өткеліндегі шайқаста жергілікті галлдарға қарсы өзеннен өтумен бірге болды. Римдік атқыштар патрулі Карфаген атқыштарының күшін таратып жіберді, бірақ Ганнибалдың негізгі әскері римдіктерден қашып үлкерді, ал Гней Сципион римдік күштерімен Иберияға бет алды; Публий солтүстік Италияға оралып, римдік жауап шараларын үйлестірді. Карфагендіктер 218 жылдың қазан айында Альпі тауларын 38 000 жаяу әскер және 8 000 атты әскермен кешіп өтті, климаттың, жердің және жергілікті тайпалардың партизандық тактикасының қиындықтарын еңсерді. Ганнибал 20 000 жаяу әскер, 6 000 атты әскер және 37 пілмен қазіргі Италияның солтүстігіндегі Пьемонт аймағына келді. Римдіктер қыстауға қайтқан еді, ал Ганнибалдың келуі оларды таң қалдырды. Оның Италия түбегіне күтпеген кіруі Римнің Африкаға жоспарланған жорығын, Лонгтың басқаруымен, тоқтатуға себеп болды. Карфагендіктер азық-түлікпен қамтамасыз етуі керек еді, өйткені олардың қоры таусылған болатын. Олар сонымен қатар солтүстік Италияның галл тайпалары арасында одақтастар табуға ниеттенді, себебі Ганнибал римдіктерге қарсы күресу үшін үлкен әскер қажет деп есептеді. Жергілікті тайпа, тавриндер, құлшынбайтындықтан, Ганнибал дереу олардың астанасын қоршап алды (қазіргі Турин маңында), шабуылдап, халықты қырғынға ұшыратты және ол жердегі жабдықтарды тартып алды. Қазіргі заманғы тарихшы Ричард Майлз осы қатыгездік әрекеттерімен Ганнибал басқа галл тайпаларына ынтымақтастық жасамаудың салдары туралы айқын хабарлама жібергенін айтады. Публий Сципионның аймақта әрекет ететінін естіп, ол Массалиядағы рим әскерінің Иберияға жол тартқан деп ойлағандықтан, Италияға қайтып келгенін және солтүстіктегі әскерді күшейткенін болжады. Осылайша, ол күткеннен әлдеқайда үлкен рим әскерімен кездеседі деп есептеген Ганнибал Цизальп галлдарынан көптеген сарбаздарды жинау қажеттігін одан да зор сезінді. Ол өзіне сенімділік таныту керек деп шешіп, По өзенінің аңғарына батыл түрде жорық жасады. Алайда Сципион да өз әскерін Карфагенге қарсы батыл шабуылға шығарды, галлдарды бейтараптықта ұстады. Екі қолбасшы да жиналған әскерлеріне ынталандыратын сөздер айтып, алдағы шайқасқа дайындықтарын арттырды. Ганнибал әскерлеріне, қандай құнмен болса да жеңуге тиіс екенін, өйткені олар шегінуге болатын жер жоқ екенін жеткізді. Сол жылдың басында құрылған римдік колониясы Пьяченцада орналасқаннан кейін, римдіктер Тицин (қазіргі Тичино) өзенінің төменгі ағысында понтондық көпір салып, батысқа қарай жорық жасады. Оның барлаушылары Карфагендіктердің жақын маңда екенін хабарлағанда, Сципион әскеріне лагерь құруға бұйрық берді. Карфагендіктер де солай істеді. Келесі күні әр қолбасшы қарсыластарының күшін және құрамын жеке бағалау үшін үлкен күштерді жіберді, олар туралы оларға ешқандай ақпарат болмады.

Қарсылас күштер

Римдіктермен шайқасуға дайындалып, Ханнибал барлық барлаушыларын және шабуыл жасаушы топтарын қайтарды, өзімен бірге 6000-ға жуық атты әскерін, яғни тек қана атты әскерін алып келді. Карфаген әдетте әскерін толықтыру үшін шетелдіктерді тартқан. Олардың көпшілігі Солтүстік Африкадан болды және олар көбінесе ливиялықтар деп аталды; бұл аймақ екі түрлі атты әскерді ұсынды: найза ұстап, жақын арада шабуылдайтын, сонымен қатар "ауыр атты әскер" деп те аталатын атты әскер; және Нумидиядан келген, алыстан сүңгі жиі лақтырып, жақын шайқастан қашқан жеңіл атты әскерлер. Иберия да тәжірибелі атты әскерді берді: ежелгі тарихшы Ливий "тұрақты" деп сипаттаған, қарусыз, жақын арада шабуылдайтын әскерлер, яғни олар жылдам шабуылдарға емес, қолма-қол ұрысқа дағдыланған. Ханнибалдың атты әскері негізінен осы үш түрден құралған, бірақ олардың нақты саны белгісіз. Рим азаматтарының көпшілігі әскерге шақырылып, жаяу әскер болып қызмет ететін, ал байлары атты әскер құратын. Римдіктер соғысқа шыққанда әдетте екі немесе одан да көп легион жинаған, әр легионда 4200 жаяу әскер және 300 атты әскер болар еді. Әр легиондағы 1200 жаяу әскердің арасында, стандартты легионердің қару-жарағын алуға шамасы келмейтін кедейлер мен жастар сүңгімен қаруланған шабуылшылар – велиттер ретінде қызмет етті. Олар бірнеше сүңгі, қысқа қылыш және қалқан алып жүретін. Әскер әдетте бір немесе бірнеше римдік легиондарды, латын одақтастары ұсынған, сондай-соқтан жабдықталған легиондармен біріктіру арқылы құрылатын; одақтас легиондар римдік легиондарға қарағанда көбінесе үлкен атты әскерге ие болған. Сципионның әскері төрт легионнан тұрды, олардың құрамында шамамен 16000 жаяу және 1600 атты әскер болды. Римдіктермен бірге 2000 галлдық атты әскер және көптеген галлдық жаяу әскер де қызмет етті. Сципион өзінің 3600 атты әскерін алып шықты және олардың азаматтығын ескере отырып, оларды 4500-ге жуық велиттермен толықтырды.

Шайқас

Ұрыстың нақты күні де, нақты орны да белгісіз: ол б.з.д. 218 жылдың қараша айының соңында, қазіргі Павиядан алыс емес, Тициннің батыс жағалауындағы жазық далада болды. Ежелгі тарихшылар Ливий мен Полибий екеуі де шайқас туралы айтады, негізгі оқиғалар бойынша келіседі, бірақ кейбір егжей-тегжейлерде айырмашылықтар бар. Формальды шайқастар көбінесе екі әскердің бірнеше күн немесе апта бойы екі-он екі шақырым (1–7 миль) қашықтықта орналасуынан кейін басталатын, кейде күн сайын шайқасқа дайындалатын. Мұндай жағдайда, егер екі қолбасшы да шайқасуға белсенді болмаса, шайқас болмай, бір әскер кері шегінуі мүмкін. Көптеген шайқастар бір жақтың жартылай немесе толық қоршалуымен, олардың жаяу әскеріне қанаттан немесе артынан шабуыл жасалғанда шешілді. Тицинге дейін бір жақтың жылдам атты әскерінің осылай қоршалуы сирек кездесетін. Әскерлер бір-біріне жақын орналасқанда, олардың жеңіл күштері бір-бірімен шайқасып, қарсы тараптың күштері туралы ақпарат жинап, моральдық көтеріңкілікке жеткізетін шағын жеңістерге қол жеткізуі әдеттегідей болды. Бұл көбінесе өте өзгермелі шайқастар болып, кейінгі шайқасқа дайындық ретінде қарастырылатын. Ханнибал өзінің атты әскерін ортадағы тығыз құрылымдармен қатар орналастырды. Көбірек маневрлеуге қабілетті нумидиялық атты әскер қанаттарда орналастырылды және мүмкін, сәл артқа тартылды. Сципион, Рона маңындағы қақтығыстан Карфаген атты әскеріне деген сыныпты пікірге ие болғаннан кейін, найзамен ұзақ алмасуды күтті және карфагендіктерге қарағанда кішірек нысана болып, қалқандарының артында жасырына алатын велиттер жақсы нәтижеге жетеді деп үміттенеді. Ол 2000 галл атты әскерін өзінің құрамының алдына орналастырды, олардың көпшілігі немесе барлығы, дәстүр бойынша, әрбір атты әскердің артында найза ұстайтын сарбазды алып жүрді. Сципион велиттерді галлдарды тығыз қолдауға орналастырды. Жауды көріп, велиттер атты әскердің артынан найза тастауға жеткілікті қашықтыққа ұшып шықты. Мұны көрген карфагендіктердің қалың атты әскері дереу оларға шабуыл жасады. Римнің жеңіл жаяу әскері, егер карфагендіктер оларға жетсе, қырылатынын түсініп, кері бұрылып қашты, найза тастауға тырыспады. Римдік атты әскері, қатаң құралымда карфагендіктерге қарсы шабуыл жасауға тырысты. Олардың артқа қарай өтуге тырысқан көптеген жаяу әскерлері кедергі келтірді, ал галл атты әскерінің жағдайында, әрбір атты әскердің артында шайқасқа аттанған найзашы болуы мүмкін. Қазіргі заманғы тарихшы Филип Сабин, римдік атты және жаяу әскері "қауіпті жағдайға" түскенін айтады. Атты әскерлер жылдамдықпен емес, жылдам немесе баяу қозғалыспен ұштасты, себебі жылдамдық "жараланған адамдар мен жылқылардың өсіп келе жатқан қалың тобына" әкелген болар еді, деді қазіргі заманғы тарихшы Сэм Кун. Жаумен байланысқа шыққаннан кейін көптеген атты әскерлер шайқасу үшін түсіп қалды, бұл Пуникалық соғыстағы атты әскер шайқасында жиі кездесетін жағдай. Бұл кең таралған тактиканың себептері туралы қазіргі ғалымдар арасында пікірталас бар. Әрине, 2000 галл атты әскерінің аттарынан кейбіреуі немесе барлығы да түсіп, шайқасқа қосылды. Римдік найзашыларының кейбіреуі де атты әскерлеріне көмектесті, бірақ бұл қаншалықты кең таралғандығы белгісіз. Соңғы қақтығыс біраз уақытқа созылды, екі тарап та айқын артықшылыққа ие бола алмады. Содан кейін карфагендік жеңіл атты әскері шайқас сызығының екі шетін де айналып өтіп, әлі де ұйымдастырылмаған велиттерге және Сципион орналасқан шағын римдік атты әскер резервіне шабуыл жасады. Карфагендіктер рим әскерінің артқы жағына найза тастап, оларды дүрбелеңге және үрейге түсірді. Велиттер, әлі де атты әскерге қарсы осал екенін білген соң, дереу қашты. Римдік резервтік атты әскері жауынгерлік саптың артқы жағын қорғауға тырысты, бірақ қоршауға алынды және Сципион ауыр жарақат алды. Екі жақтан да шабуылға түскен римдік атты әскерінің негізгі күші жеңіліп, ауыр зардап шекті. Бұл шатастықтың ішінде Сципионның 16 жасар ұлы, сонымен қатар Публиус Корнелий Сципион, кішкентай топтың басында жараланған әкесіне жол ашып, оны ұрыстан алып кетіп, тұтқынға алудан немесе өлтіруден құтқарды. Екі тараптың да зардап шеккені белгісіз, бірақ римдіктердің зардаптары ауыр болған деп есептеледі. Рим әскерлері әлі де ауыр жаяу әскерлерімен ұсталып тұрған лагеріне қайта жиналды. Карфагендіктер енді оның лагерін оқшаулау үшін атты әскерлерінің басымдығын пайдалана алатынын білген Сципион түні бойы Тицин арқылы кері шегінді. Карфагендіктер оны ұстап алмауы үшін понтон көпірін бұзуға күш жіберді. Ханнибал ертесіне қуалай келіп, осы тылдан 600 адамды ұстады, бірақ көпір бұзылғаннан кейін ғана.

Салдары

Римдіктер Пьяченцаға дейін шегінді. Тициннен екі күн өткен соң карфагендіктер По өзенінен өтіп, Пьяченцаға қарай жорық жасады. Олар римдік лагерінің сыртында орналасып, шайқасқа шақырды, бірақ Сципион бас тартты. Карфагендіктер өз лагерін алысқа құрды. Сол түні римдік армиямен бірге қызмет ететін 2200 галл сарбазы өздерінің шатырларындағы римдіктерге шабуыл жасап, карфагендіктерге дезертирлік етті, римдіктердің басын адалдық белгісі ретінде алып кетті. Ганнибал оларды марапаттап, жаңа сарбаздар жинау үшін үйлеріне қайтарды. Ганнибал галл тайпасымен алғашқы ресми келісім шарт жасады, содан кейін жарақ-жабдық пен сарбаздар түсе бастады. Римдіктер лагерін тастап, түнде шегінді. Келесі күні таңертең карфагендік атты әскер қуып жетуге тырысып, сәтсіздікке ұшырады, сондықтан римдіктер Треббия өзенінің жанындағы биік жерде, қазіргі Ривергаро орнында лагерь құрды. Дегенмен, олар көптеген жүктерін және ауыр жабдықтарын тастап кетуге мәжбүр болды, ал көптеген сарбаздар қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Сципион күш күтіп тұрды, ал Ганнибал төменгі жазықта алыс лагерь құрып, енді оның туына жиналған галлдарды жинап, жаттықтырды. Ганнибалдың келгеніне және Сципионның жеңіліске ұшырағанына қорқыныш білдірген Рим сенаты Сицилиядағы Тиберий Лонгдың басқаруындағы армияға Сципионға көмектесу үшін солтүстікке қарай жорық жасауға бұйрық берді. Желтоқсанда Лонг келгенде, Ганнибал оны шабуылға итермелеп, Требия шайқасында ауыр жеңіліске ұшыратты; 40 мыңдық римдік армияның шамамен 10 мыңы ғана шайқас алаңынан қашуға үлкерді. Осының салдарынан галлдық қолдау күшейіп, карфагендік армия 60 мың адамға жетті. Ганнибал әскерін демалдырып, жаттықтыру үшін қыстауға орналасты, ал римдіктер Ганнибалдың Рим Италиясына енуіне жол бермеу үшін жоспарлар жасады. 217 жылы карфагендіктер Апеннин тауларын кесіп өтіп, римдік армияны асығыс қуып жетуге мәжбүр етті. Ганнибал тұтқынға түсіріп, Трасимен көлінің шайқасында римдіктерді толық жеңіп, 15 мың римдікті өлтіріп, 15 мыңын тұтқынға алды. Тағы бір римдік армияның 4 мың атты әскері де қатысып, жойылды. Ганнибал келесі 12 жыл бойы Италияда жорық жасады. Б.з.д. 204 жылы Публий Корнелий Сципион, Тицин шайқасында жас кезінде соғысқан сол адам, Солтүстік Африкадағы карфагендік отанына басып кірді, карфагендіктерді екі ірі шайқаста жеңіп, Солтүстік Африканың нумидиялық патшалықтарының адалдығын жеңді. Ганнибал мен оның әскерінің қалдықтары Италиядан шақырылып, оған қарсы соғысуға жіберілді. Олар б.з.д. 202 жылы қазан айында Зама шайқасында кездесіп, Ганнибал шешулі жеңіліске ұшырады. Осының нәтижесінде Карфаген өзінің көп бөлігін және билігін жоғалтқан бейбіт келісімге келді.