Фридрих Вильгельм Ричль: Немец филологы және Плавтты зерттеушісі

Кіріспе

Неміс классикалық филологы (1806–1876)

Фридрих Вильгельм Рицхль (6 сәуір 1806 – 9 қараша 1876) – Плавтты зерттеуімен ең танымал неміс ғалымы.

Өмірбаян

Рицхль қазіргі Тюрингиядағы Гросваргула қаласында дүниеге келген. Оның отбасы, мәдениет пен кедейлік мұрагерлік сипатта болған, бірнеше буын бұрын Богемиядан көшіп келген протестанттар еді. Рицхль мектепте білім алуда сәтті болды, өйткені сол кезде Пруссияның жоғары оқу орындарындағы үлкен реформа толыққанды жүзеге асырылмаған еді. Оның бас мұғалімі, Готфрид Германның шәкірті Шпицнер, баланың генийін сезіп, оған еркін дамуға мүмкіндік берді, тек қана қажет болған жағдайда ғана ынталандыру немесе шектеу шараларын қолданды. Липциг университетінде бір жыл бекер өткізгеннен кейін, Герман өзінің даңқының шыңында тұрғанда, Рицхль 1826 жылы Галле қаласына көшті. Мұнда ол ерекше талантты, тартымды тұлғалы және шәкірттеріне классикалық зерттеулерге деген құлшынысын сіңіруге қабілетті жас германдық ғалым Кристиан Карл Райзигтің күшті ықпалына ілесті. Реалистер мен вербалистер арасындағы қақтығыс сол кезде қызғандыққа толы еді, және Рицхль табиғи түрде Германның Бокхқа қарсы тұруын қолдады. 1828 жылы Райзигтің ерте қайтысы Рицхльді Галледен айырмады, ол онда профессорлық мансабын үлкен беделмен және сәттілікпен бастады, бірақ көп ұзамай тыңдаушылар азайды, ал кедейлік оны Бреслауға көшуге мәжбүр етті, онда ол 1834 жылы қатардағы профессор дәрежесіне жетті және басқа да лауазымдарды атқарды. Рицхль өміріндегі маңызды оқиға – Италияда бір жылға жуық болған саяхаты (1836–37 жж.), кітапханалар мен мұражайларда, әсіресе Миландағы Плауттың Амброзиан палимпсестін зерттеумен айналысты. Өмірінің қалған бөлігін ол сол кезде жинаған материалдарды және туған ойларды жетілдірумен өткізді. 1839 жылы үйленгеннен кейін Боннға көшіп, онда жиырма алты жыл бойы ғалым және ұстаз ретінде белсенді қызмет етті. Ол басқарған филологиялық семинар, атақты Уэлкермен бірлескен директор болғанымен, классикалық зерттеулердің Изократ мектебіне айналды; онда 19 ғасырдың соңындағы көптеген көрнекті ғалымдар тәрбиеленді. Г. Курций, Ине, Шлейхер, Берней, Риббек, Лоренц, Вален, Хюбнер, Бюхелер, Хельбиг, Бенндорф, Ризе, Виндиш және Бонн немесе Лейпцигте оның шәкірттері болған Ницше сияқты ғалымдар оның ұстаз ретіндегі даңқы мен күшін куәландырады. 1854 жылы Отто Ян Бонндағы құрметті Велкердің орнын басып, кейіннен Рицхльмен бірге филологиялық мектепке басшылық етуге қол жеткізді. Екеуі де дос болған, бірақ біртіндеп суықтап, 1865 жылы олардың арасында қақтығыс туды, ол Германияның университеттері мен баспасөздерін бірнеше ай бойы екі жауласып жатқан топқа бөліп тастады. Екі тараптың да кінәсі болды, бірақ Рицхль, әрине, Пруссия үкіметінен қатал қарым-қатынас көрді және отставкаға кетуге мәжбүр болды. Ол Лейпцигке шақырылды, онда 1876 жылы қызмет бабында қайтыс болды. Рицхль 1868 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды.

Ritschl was born in Großvargula, in present day Thuringia. His family, in which culture and poverty were hereditary, were Protestants who had migrated several generations earlier from Bohemia. Ritschl was fortunate in his school training, at a time when the great reform in the higher schools of Prussia had not yet been thoroughly carried out. His chief teacher, Spitzner, a pupil of Gottfried Hermann, divined the boy's genius and allowed it free growth, applying only so much either of stimulus or of restraint as was absolutely needful. After a wasted year at the University of Leipzig, where Hermann stood at the zenith of his fame, Ritschl passed in 1826 to Halle. Here he came under the powerful influence of Christian Karl Reisig, a young Hermannianer with exceptional talent, a fascinating personality and a rare gift for instilling into his pupils his own ardour for classical study. The great controversy between the Realists and the Verbalists was then at its height, and Ritschl naturally sided with Hermann against Böckh. The early death of Reisig in 1828 did not sever Ritschl from Halle, where he began his professorial career with a great reputation and brilliant success, but soon hearers fell away, and the pinch of poverty compelled his removal to Breslau, where he reached the rank of ordinary professor in 1834, and held other offices. The great event of Ritschl's life was a sojourn of nearly a year in Italy (1836–37), spent in libraries and museums, and more particularly in the laborious examination of the Ambrosian palimpsest of Plautus at Milan. The remainder of his life was largely occupied in working out the material then gathered and the ideas then conceived. Bonn, where he moved on his marriage in 1839, and where he remained for twenty six years, was the great scene of his activity both as scholar and as teacher. The philological seminary which he controlled, although nominally only joint director with Welcker, became a veritable officina litterarum, a kind of Isocratean school of classical study; in it were trained many of the foremost scholars of the late 19th century. The names of G. Curtius, Ihne, Schleicher, Bernays, Ribbeck, Lorenz, Vahlen, Hübner, Bücheler, Helbig, Benndorf, Riese, Windisch, and Nietzsche, who were his pupils either at Bonn or at Leipzig, attest his fame and power as a teacher. In 1854 Otto Jahn took the place of the venerable Welcker at Bonn, and after a time succeeded in dividing with Ritschl the empire over the philological school there. The two had been friends, but after gradual estrangement a violent dispute arose between them in 1865, which for many months divided into two hostile forces the universities and the press of Germany. Both sides were steeped in fault, but Ritschl undoubtedly received harsh treatment from the Prussian government, and pressed his resignation. He accepted a call to Leipzig, where he died in harness in 1876. Ritschl was elected a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences in 1868.

Кейіпкер

Рицхлдің мінезі айқын дамыған. Оның жан-күші зор болды, кейде біреулерге ол өршіл көрінгенмен, шынында оның табиғаты асыл еді. Тиімсіздік пен баяулыққа төзбесе де, ол ешқашан жеке мүддесін арзан немесе ұсақ жолмен қорғамады. Ол отбасы мен достарына шын ниетпен берілген, әрдайым сыйлылық іздеген, бірақ тек санаулы адамдармен ғана жақын қарым-қатынас орнатты. Оның ұйымдастыру қабілеті жоғары болды, бұл Бонн университеті кітапханасын басқарғандығынан және сегіз жылдық еңбегімен аяқтаған, өте күрделі «Priscae Latinitatis Monumenta Epigraphica» (Бонн, 1862) еңбегінен көрінеді. Бұл томда республиканың алғашқы дәуірлерінен соңына дейінгі латын жазулары тамаша дәлдікпен, кіріспелер мен көрсеткіштермен ұсынылған. Ол Берлиннің «Corpus Inscriptionum Latinarum» жинағына кіріспе болып табылады, оның сапасы Рицхлдің талаптары мен үлгісінің арқасында, бірақ ол кейінгі томдарды жазуға қатыспады. Рицхлдің өмірінің жемісі көбінесе жоғары сапалы және сол заманғы ғылымды дамытқан идеяларға толы монографиялар жинағында қоршалған.

Шәкіртақы

Рицхл ғалым ретінде Бентли мен Германға зор құрметпен қараған, олардың ізбасарларының бірі болды. Ол гректер мен римдіктердің тілдері мен әдебиетін зерттеуге, олардың өмірін зерттеуге қарағанда көбірек күш салды. Кейде оны, бірақ әділетсіздікпен, филологияға тар көзқараспен қарады деп айыптады. Оның ежелгі институттар мен өнердің маңыздылығын терең түсінгенін оның жарияланған еңбектері мен лекциялардың жазбалары толық көрсетеді. Ол көбінесе көне поэзияны, әсіресе ертедегі латын драмасын зерттеуге берілді. Бұл оның зерттеулерінің басты бағыты болды. Осыдан бастап ол Цицеронға дейінгі латын тілінің барлық қолданылған материалдарын зерттеп, оларды талдап қана қоймай, одан білімімізді толықтыруға қажетті деректерді де молайтты. Рицхлге дейін ғалымдардың ертедегі латын тіліндегі білімі өте шала және шектеулі болғандықтан, оны оның нағыз ашқышы деп айтуға болады.

Плаутус

Әлемге Рицхл Плаутты зерттеуші ретінде әйгілі болды. Ол ғасырлар бойы жиналған қабаттарды жойды және еңбекпен қатар жүретін нағыз генийдің күш-жігерімен түпнұсқаның көптеген нағыз ерекшеліктерін жарыққа шығарды. Рицхлдің нәтижелері ешқашан оның ерте өмірінде армандаған Плауттың монументалды басылымын жасау үшін біріктірілмегеніне қатты өкінуге болады. Рицхлдің Плаут қолжазбаларын зерттеуі еңбектеп, сонымен бірге тамаша болды және Плаут туралы білімді, сондай-ақ ежелгі латын драмасын кеңейтті. Мұның екі жарқын мысалы келтірілуі мүмкін. Амброзиан палимпсестінің көмегімен ол Т. Макций Плаут есімін қалпына келтірді, ал кең таралған М. Акций атының бұрыс екенін мықты, сыртқы аргументтермен дәлелдеді. Палатин қолжазбаларының жиегінде "C" және "DV" белгілері үнемі кездеседі және олар әртүрліше түсіндірілді. Рицхл олардың "Canticum" және "Diverbium" дегенді білдіретінін дәлелдеді, соның салдарынан рим комедиясында тек иамбтық сенарийдегі әңгімелер әнмен орындалмағанын көрсетті. Осылайша, Плауттың пьесалары комедиялық драма емес, комедиялық опералар болғандығы туралы факті анық байқалды. Ғылыми сын-тексеруде Рицхл ғана емес, тіпті оның көрнекті алдыңғылары мен кейбір замандастарынан да төмен болды. Оның қиялы осы саласында (бірақ тек осы саласында ғана) білімімен шектелді, ал оның үкімі оның жаңалықтарының иллюстрациясын мәтінінде табуға ұмтылуынан бейсана түрде бұрмаланды. Дегенмен, оның мәтіндік еңбектерінің әділ үлесі уақыт сынағынан өтті, ал ол Бентлиден бері аз жетістіктерге қол жеткізген Плауттың өлең өлшемдерін зерттеу арқылы зор қызмет етті. Бұл мәселеде Рицхлге Германияда сирек кездесетін қабілет (оның өзі өкінішпен айтқандай) – латын өлеңдерін жазу өнері көмектесті. Жұмысының көптеген жағынан толық еместігіне қарамастан, Рицхл білім тарихында өте таңдаулылардың қатарында орын алуға лайық. Оның зерттеулері негізінен оның өлімінен бұрын және кейін жинақталған "Opuscula" еңбегінде ұсынылған. "Trinummus" (екі рет өңделген) – оның жоспарлаған Плаут басылымының аяқталған жалғыз үлгісі болды. Басылымды оның шәкірттері Георг Гётц, Густав Лове және басқалар жалғастырды.

To the world in general Ritschl was best known as a student of Plautus. He cleared away the accretions of ages, and by efforts of that real genius which goes hand in hand with labor, brought to light many of the true features of the original. It is infinitely to be regretted that Ritschl's results were never combined to form that monumental edition of Plautus of which he dreamed in his earlier life. Ritschl's examination of the Plautine manuscripts was both laborious and brilliant, and greatly extended the knowledge of Plautus and of the ancient Latin drama. Of this, two striking examples may be cited. By the aid of the Ambrosian palimpsest he recovered the name T Maccius Plautus, for the vulgate M Accius, and proved it correct by strong, extraneous arguments. On the margin of the Palatine manuscripts the marks "C" and "DV" continually recur, and had been variously explained. Ritschl proved that they meant Canticum and Diverbium, and hence showed that in the Roman comedy only the conversations in iambic senarii were not intended for the singing voice. Thus was brought into strong relief a fact without which there can be no true appreciation of Plautus, viz., that his plays were comic operas rather than comic dramas. In conjectural criticism Ritschl was inferior not only to his great predecessors but to some of his contemporaries. His imagination was in this field (but in this field only) hampered by erudition, and his judgment was unconsciously warped by the desire to find in his text illustrations of his discoveries. But still a fair proportion of his textual labours has stood the test of time, and he rendered immense service by his study of Plautine metres, a field in which little advance had been made since the time of Bentley. In this matter Ritschl was aided by an accomplishment rare (as he himself lamented) in Germany, the art of writing Latin verse. In spite of the incompleteness, on many sides, of his work, Ritschl must be assigned a place in the history of learning among a very select few. His studies are presented principally in his Opuscula collected partly before and partly since his death. The Trinummus (twice edited) was the only specimen of his contemplated edition of Plautus which he completed. The edition has been continued by some of his pupils Georg Goetz, Gustav Loewe, and others.

Ницшедің ұсынысы

Рицхль өзінің шәкірті Фридрих Ницшеге Базель университетінде профессорлық лауазымға ұсынуды ұсынды. Ол Ницшеге былай деп сипаттама берді: «Менің көз алдымда отыз тоғыз жыл бойы дамыған қанша жас талант болса да, өз саламызда ең жақсы көмектесуге тырысқан жас жігітті осы Ницшедей ерте және толыққанды жетілгенін ешқашан білген емеспін. Ол өзінің екінші және үшінші курстарында музейлік мақалаларын жазды. Мен студент кезімде одан алғаш рет үлесімді қабылдадым. Егер ол ұзақ өмір сүрсе, бір күні неміс филологиясының алдыңғы қатарында тұратынын болжаймын. Қазір ол жиырма төрт жаста: күшті, сергек, дені сау, физикалық және рухани жағынан батыл, осындай адамдарға әсер ететіндей қасиеттері бар. Одан бөлек, ол ойларын ашық, еркін, салмақты, шебер және анық сөйлейтін сирек кездесетін қабілетке ие. Ол – Лейпцигтегі жас филологтардың құрметі мен, тілегіне қарсы, көшбасшысы, олардың көпшілігі оны лекция тыңдауға асығады. Сіздер мен құбылысты сипаттап отырмын десеңіздер, олай болса ол шынында да сондай – және сонымен бірге жағымды да, қарапайым да. Сонымен қатар, ол дарынды музыкант, бірақ бұл жерде маңызды емес. Ницше саяси көзқарастары бойынша ерекше белгілі емес. Ол, жалпы алғанда, Германияның өсіп келе жатқан құдіретіне деген симпатиясын білдіруі мүмкін, бірақ мен сияқты пруссиялыққа ерекше құштарлығы жоқ; алайда ол еркін азаматтық және рухани дамуға терең сезімталдық танытады, сондықтан сіздің швейцариялық институттарыңыз бен өмір салтыңызға деген ықыласы бар. Тағы не айтуға болады? Оның зерттеулері грек әдебиетінің тарихына (әрине, авторларды сын тұрғысынан және түсіндіру арқылы қарастыруды қоса алғанда) бағытталған, меніңше, грек философиясының тарихына ерекше назар аударған. Бірақ оның үлкен қабілеттерінің арқасында басқа салаларда да табысқа жететініне күмәнім жоқ. Ол қалағанын істей алады. Уолтер Кауфманн бұл ерекше жағдайды былайша сипаттады: «Бірақ Ницше әлі де резиденттік талапты орындамағандықтан, докторлық дәрежесі болмады. Сондықтан Рицхль бұл істің үмітсіз екенін күтті, «бірақ осы жағдайда, – деп жазды ол, – мәселе бақытты түрде шешілетініне менің бүкіл филологиялық және академиялық беделімді сая аламын». Базельдің «формальды жеткіліксіздікті» елемеуі таңқаларлық емес. Рицхль қуанды: «Германияда мұндай нәрсе ешқашан болмайды». Ницше сол кезде ғылымға, Вагнердің музыкасына және Шопенгауэрдің философиясына деген қызығушылығының артуына байланысты филологияға деген қызығушылығын жоғалта бастады. Кауфманн былай деп жалғастырды: «Базель университетіне Ницшеге шақыру келді, ол ғылыми журналда зерттеулерінің нәтижелерін жариялағанмен, докторлық дәрежесін әлі алмаған еді. Ол филологияны ғылымға алмастыруды ойлап жүргенде, Рицхльдің ұсынысымен Базельде классикалық филология профессоры болып тағайындалды, ал Лейпциг оған емтихансыз докторлық дәреже берді». Алайда Ницше философияға деген қызығушылығы филологиядағы жұмысынан оза бастады. Оның «Трагедияның туылуы» атты алғашқы жарияланған кітабы профессорлық мансабын аяқтады. «Рицхль бұл кітапты «geistreich Schweinerei», «жақсы шошқалық» деп атады». Кітапқа классикалық мамандықтардағы мамандардың нашар қабылдауынан кейін Ницше сабақтарына жазылу қысқа уақытқа азайды. Ол мигрень мен басқа да физикалық денсаулық мәселелеріне байланысты отыз бес жасында зейнетке шықты. Рицхльдің болжамы оқиғалардың барысына қарама-қарсы болды.

Ritschl recommended that his student, Friedrich Nietzsche, be considered for the position of professor at the University of Basel. He described Nietzsche in the following words. However many young talents I have seen develop under my eyes for thirty nine years now, never yet have I known a young man, or tried to help one along in my field as best I could, who was so mature as early and as young as this Nietzsche. His Museum articles he wrote in the second and third year of his triennium. He is the first from whom I have ever accepted any contribution at all while he was still a student. If — God grant — he lives long enough, I prophesy that he will one day stand in the front rank of German philology. He is now twenty four years old: strong, vigorous, healthy, courageous physically and morally, so constituted as to impress those of a similar nature. On top of that, he possesses the enviable gift of presenting ideas, talking freely, as calmly as he speaks skillfully and clearly. He is the idol and, without wishing it, the leader of the whole younger generation of philologists here in Leipzig who — and they are rather numerous — cannot wait to hear him as a lecturer. You will say, I describe a phenomenon. Well, that is just what he is — and at the same time pleasant and modest. Also a gifted musician, which is irrelevant here. Nietzsche is not at all a specifically political nature. He may have in general, on the whole, some sympathy for the growing greatness of Germany, but, like myself, no special tendre [fondness] for Prussianism; yet he has vivid feeling for free civic and spiritual development, and thus certainly a heart for your Swiss institutions and way of living. What more am I to say? His studies so far have been weighted toward the history of Greek literature (of course, including critical and exegetical treatment of the authors), with special emphasis, it seems to me, on the history of Greek philosophy. But I have not the least doubt that, if confronted by a practical demand, with his great gifts he will work in other fields with the best of success. He will simply be able to do anything he wants to do. Walter Kaufmann described the unusual situation as follows. "But Nietzsche had not yet fulfilled his residence requirement and hence had no doctorate. So Ritschl expected the case to be hopeless, 'although in the present instance,' he wrote, 'I should stake my whole philological and academic reputation that the matter would work out happily.' It is hardly surprising that Basel decided to ignore the 'formal insufficiency.' Ritschl was delighted: 'In Germany, that sort of thing happens absolutely never.'." Nietzsche was beginning to lose interest in philology at the time, due to his intense interests in science, Wagner's music, and Schopenhauer's philosophy. Kaufmann continued: "His call to the university of Basel came as a surprise to Nietzsche, who had not yet received his doctorate though he had published some fruits of his research in a scholarly journal. He had actually considered giving up philology for science when, on Ritschl's recommendation, he was appointed a professor of classical philology at Basel, and Leipzig hurriedly conferred the doctorate without examination." Nietzsche's consuming interest in philosophy, however, soon overcame his work in philology. His first published book, The Birth of Tragedy, effectively ended his career as professor. "Ritschl dismissed the book as geistreich Schweinerei, 'brilliant bull.' " Enrollment in Nietzsche's classes briefly suffered in the wake of the book's poor reception by Classics professionals generally. He retired due to migraines and other physical disabilities at the age of thirty five. Ritschl's prophecy had been the direct opposite of the course of events.

Басқа жұмыстар

Рицхлдің еңбегіне қатысты қызығушылық тудыратын және саралай білетін бағалау Люциан Мюллер жасаған (Берлин, 1877). Карл Шурц, Естеліктер (3 томдық), Нью-Йорк: McClure Publ. Co., 1907. Бірінші томның 5-тарауында, 126–127 беттерде Шурц 1848 жылғы оқиғалардың салдарынан және ортасында Бонн университетінде студенттермен болған кездесуді еске алады, онда Рицхль кафедра меңгеріп отырған. Шурц жақсы қабылданылған спонтанды сөз сөйледі, ал жиыннан кейін Рицхль онымен кездесіп, жасын сұрады және он тоғыз жастағы Шурцтың жоспарланған парламент мүшесі болуға тым жас екеніне көңіл көнді. Рицхльдің өмірі туралы мәліметтер: Гилдерслив, Базиль Л. (1884). "Фридрих Рицхль". "Американдық филология журналы", 5-том, 3-сан (1884), 339–355 беттер.