Владимир Йованович: Сербиялық экономист, саяхатшы және либералдық ойшыл

Кіріспе

Сербиялық экономист және саясаткер (1833–1922)

Владимир Йованович (28 қыркүйек 1833 – 3 наурыз 1922) – серб саяси теоретигі, экономисі, саясаткер, философ, саяси және әдеби жазушы, сондай-ақ Балқандағы барлық серб жерлерін біріктіру жолындағы белсенді.

Өмірбаян

Йованович Вена, Берлин университеттерінде ауыл шаруашылығы және экономика ғылымдары бойынша білім алды, сондай-ақ Белградта, әкесінің туыстары – Димитрий және Матия Матич ағайындыларының үйінде тұрды. Шетелде ол Карл Генрих Раудың ұлы Людвигтің Хогенхавен ауыл шаруашылығы академиясындағы және Вильгельм Георг Фридрих Рошердің Венадағы лекцияларын тыңдады. Белградта Матич үйі тек тұруға ғана арналған орын емес еді. Ол Йованович үшін жеке білім алу орны болды. Сербияда Матич Белградтың Grandes écoles мектебінде экономика профессоры, қаржы министрі, Сербия ғылыми қоғамының президенті және Сербия Корольдік академиясының корреспондент мүшесі болды. 1863 жылы Сербияның Осман империясынан азат болуына қолдау көрсету үшін Ұлыбританияға барды. Осы орайда ол «Серб ұлты және Шығыс мәселесі» атты мақала жариялады. Еуропаға саяхаттары барысында ол жетекші саяси революционерлермен кездесті. 1866 жылы Австрияға қарсы соғысқа дейін Маццини Владимир Йовановичке Италияның Габсбургтерге қарсы күресінде Францияға емес, Венаның үстемдігіндегі оңтүстік славяндарға сүйенуі керектігін айтты. Революциялар бір уақытта Венецияда және Балқандағы Австрия провинцияларында басталуы керек еді, ал Мадьяр революциясы Габсбургтердің құлауына әкелуі тиіс болды. Ол бостандық, жеке адамның құқығы және білімді насихаттаған либералды ойшыл болды. Йованович Джон Стюарт Миллдің және британдық парламенттік жүйенің ықпалында болды. Владимир Йованович Družina mladeži srpske (Сербия жастарының бірлестігі, оның құрамында Светозар Милетич, Светозар Маркович, Еврем Груич, Милован Янкович, Йован Илич және т.б. кірді) бірнеше негізгі негіздеушілердің бірі болды. Бұл бірлестік шетелдік, еуропалық және османдық билікке бағынған барлық серб жерлерінде серб ұлттық санасын оятуға ұмтылған алғашқы ұйымдардың бірі болды. Оның ең маңызды еңбегі – «Саяси сөздік» (1870–1873 жылдар). Оның ұлы Слободан Йованович, сербтің соғыстар аралық кезеңдегі көрнекті тарихшысы және құқықтанушысы болды.

Jovanović was educated at the Universities of Vienna, Berlin in agricultural and economic sciences, and Belgrade, where he stayed at the home of his father's relatives, the brothers Dimitrije and Matija Matić. Abroad, he attended the lectures of Karl Heinrich Rau's son Ludwig at Hohenhaven Agricultural Academy and Wilhelm Georg Friedrich Roscher in Vienna. In Belgrade, the Matić house was much more than just a place to stay. It was an educational experience for Jovanović in its own right. In Serbia, Matić was а Professor of Economics at Belgrade's Grandes écoles, Minister of Finance, President of the Serbian Scientific Society and a corresponding member of the Serbian Royal Academy. In 1863 he went to Britain in order to raise sympathies in Britain for the efforts of Serbia to liberate herself from the Ottoman Empire. On that occasion, he published an essay "The Serbian Nation and the Eastern Question". In his travels, through Europe, he met leading political revolutionaries. On the eve of the 1866 war against Austria, Mazzini said to Vladimir Jovanović that Italy should not rely on France in her struggle against the Habsburgs, but on the South Slavs under Vienna's yoke. Revolutions were to have started simultaneously in Venice and in the Balkan provinces of Austria; the Magyar revolution which was to follow have brought about the end of the Habsburgs. He was a liberal thinker propagating emancipation, individual liberty, and education. Jovanović was influenced by John Stuart Mill and the British parliamentary system. Vladimir Jovanović was one of several major founding members of the Družina mladeži srpske (Association of Serbian Youth, including Svetozar Miletić, Svetozar Marković, Jevrem Grujić, Milovan Janković, Jovan Ilić, etc. The Youth was among the first organizations to raise the Serbian consciousness in all Serbian lands, then occupied by foreigners, European and Ottoman alike. His major work is the Political Dictionary (1870–1873). His son was Slobodan Jovanović, the leading Serbian interwar historian and jurist.

Саяси мансап

Жовановичтің өмірі мен саяси мансабы серб либерализмінің тарихымен тығыз байланысты. Оның алғашқы маңызды қоғамдық өрнегі 1858 жылы Ұлттық жиналыста болды, онда Карагеоргевичтің автократиялық билігі құлатылды. Бұл либералдардың тәуелсіз саяси күш ретінде әрекет еткен алғашқы реті еді. Олар ханзаданың билігін шектеуді, үкіметтік басқаруды орнатуды, сондай-ақ азаматтық және экономикалық салаларда адам құқықтарын кодификациялауды талап етті. Жованович либералдардың алғаш рет күмәнге толып, бастапқы бағдарламасы мен принциптерінің көп бөлігінен бас тартып, Ұлттық жиналыстың өтініші бойынша билікке қайта келген Обренович князьдерінің автократиясын қабылдағанда белсенді қатысты. Либералдар серб территорияларын Осман және Габсбург үстемдігінен азат ету және тәуелсіз мемлекет құру мақсатына жетудің ең тиімді жолы – беделді династия мен князьдікте күшті, орталықтандырылған билік болуына сенді. Владимир Йованович либералдық идеялардың энциклопедиялық жиынтығы болған «Саяси сөздік» жобасын жасады. Сөздік алғаш рет Нови-Садта, содан кейін австро-венгр билігі кезінде жарық көрді және либералдық идеяларды тарату мақсатымен жазылды. Ол сол кездегі ең амбициялық және толыққанды либералдық жоба саналды және 1860 жылдардың ортасында мансабын бастаған либерал ойшылдардың жаңа буыны үшін «Киелі кітапқа» айналды. «Омладина» буынының ерекшелігі – олардың көпшілігі шетелде жақсы білім алған (әдетте Батыс Еуропа мен Ресейде) және сербтердің, төрт мемлекетке шашырап кеткендерінің бірігу қажеттілігінде бірауыздан келісті. Йовановичтің кітабы оларға осы міндетті орындау үшін қажетті нұсқауларды берді. Бірігу, даму және Балқандағы гегемония – осы философияның шешуші элементтері болды. Осы ұлттық талаптарды негіздеу үшін Йованович батыстық либерализмге жүгінді, бірақ олардың нақты жағдайларына сәйкес келетін элементтерді ғана қабылдағысы келді. Оның либерализмі уақыт өте келе өзгергенімен, оның философиясы әрқашан ұлт тұжырымына негізделді. Оның көзқарастарына тарихи оқиғалардың әсерін оның әртүрлі кезеңдердегі жазбаларының тақырыптары көрсетуі мүмкін: «Сербтердің күші мен ұлылығының негізі» 1870 жылы Нови-Садта жарық көрді, онда серб тарихы либералдық тұрғысынан қарастырылды. «Ұлттар арасындағы қоғамдағы тіршілік үшін күрес» атты трактаты 1885 жылы Белградта Серб ғылыми қоғамының қолдауымен жарық көрді, ол кезде Йованович танымал саясаткер және белгілі саяси жазушы еді.

Jovanović's life and political career are inseparable from the history of Serb liberalism. His first important public appearance was at the National Assembly in 1858, when it overthrew the autocratic power of Karađorđević. This was the first time that the liberals had acted as an independent political group. They demanded the restriction of the prince's power, the establishment of governmental rule, and the codification of human rights both in the civil and economic spheres. Jovanović was also deeply involved when the liberals first wavered and gave up much of their original program and principles, accepting the autocracy of the Obrenović princes, who were restored to power at the request of the National Assembly. The liberals were convinced that the most effective way of achieving their ultimate goals of liberating the Serb territories from Ottoman and Habsburg oppression and establishing an independent state was to have a prestigious dynasty and a strong, centralized power in the principality. Vladimir Jovanović drafted a Political Dictionary which was basically an encyclopedic summary of liberal ideas. The Dictionary was first published in Novi Sad, then under Austro Hungarian rule, and written to popularize liberal ideas. It was considered the most ambitious and thorough liberal undertaking of the time, becoming "the Bible" for a new generation of liberal thinkers who started their career in the mid 1860s. The most typical characteristics of the so called Omladina generation were that most of them had had a good foreign education (usually in Western Europe and Russia) and were all agreed on the need for the Serbs, who were scattered in four different states, to unite. Jovanović's book provided them with the guidelines they needed to accomplish the task. Unification, development, and Balkan hegemony: these were the most decisive elements of this philosophy. To justify these national aspirations, Jovanović resorted to Western type of liberalism, but wanted to adopt only those elements which were appropriate to their particular situation. Although his liberalism changed significantly over time, his philosophy had always been centered around the concept of nation. The effect of historical developments on his views may be demonstrated by the titles of his writings from different periods of time: The Base of the Power and Greatness of the Serbs was published in 1870 in Novi Sad, interpreting Serb history from a liberal point of view. The treatise, The Struggle for Life in Society between Nations was published under the aegis of the Serb Scientific Society in Belgrade in 1885, when Jovanović was already a recognized politician and an established political writer.