Кіріспе

Азаматтардың саяси бостандығын шектеуге байланысты мемлекеттік органның әрекеті. Саяси репрессия – мемлекеттік органның саяси себептермен азаматтарды күшпен бақылауы, әсіресе азаматтардың қоғамның саяси өміріне қатысу мүмкіндігін шектеу немесе тоқтату мақсатында, соның салдарынан олардың қоғамдағы беделін төмендету. Репрессиялық тактикалар мемлекеттің саяси идеологиясына қарсы тұруға бейім азаматтарды нысаналайды, осылайша үкімет билікті сақтап қалады. Автократиялық режимдерде саяси репрессия режимге қарсы қолдау мен ұйымдастыруды болдырмау үшін қолданылады. Ол көбінесе адам құқықтарын бұзу, қадағалаудың теріс пайдаланылуы, полицияның қатыгездігі, түрмеге қамау, еріксіз көшіру, азаматтардың құқықтарын жою, люстрация және зорлық-зомбылық, немесе террор сияқты шаралар арқылы көрінеді: мысалы, кісі өлтіру, жазалау, азаптау, мәжбүрлеп жоғалу және саяси белсенділерге, диссиденттерге немесе жалпы халыққа қарсы соттан тыс жазалау. Тікелей репрессиялық тактикалар – нақты тұлғаларды нысаналайды, оларға келтірілген зиянды сезінеді, ал жасырын тактикалар азаматтардың ұсталуының қаупіне сенеді (телефонды тыңдау және бақылау). Тактикалардың тиімділігі әртүрлі: жасырын репрессиялық тактикалар диссиденттерді аз байқалатын қарсылық тактикаларын қолдануға мәжбүр етеді, ал тікелей репрессия азаматтарға репрессияға куә болуға және оған реакция жасауға мүмкіндік береді. Саяси репрессия жазбаша саясаттан тыс құралдармен де күшейтілуі мүмкін, мысалы, мемлекеттік және жеке меншік бұқаралық ақпарат құралдары және қоғамдағы өзін-өзі цензуралау арқылы. Егер саяси репрессия мемлекет санкциялап, ұйымдастырса, ол мемлекеттік терроризм, геноцид, саяси құрып жою немесе адамзатқа қарсы қылмыс болып есептелуі мүмкін. Жүйелі және зорлық-зомбылық саяси репрессия – диктатуралардың, тоталитарлық мемлекеттердің және осыған ұқсас режимдердің типологиялық ерекшелігі. Саяси репрессияның қолданылуы авторитарлық режимге байланысты әртүрлі болғанымен, репрессия автократияның айқындамалық ерекшелігі және негізі болып табылады, өйткені ол көшбасшы мен азаматтар арасындағы билік иерархиясын құру арқылы режимнің ұзақ өмір сүруіне ықпал етеді. Репрессиялық әрекеттер демократиялық контексте де кездеседі. Бұл тіпті репрессияның нысанасы болған адамның өліміне әкелетін жағдайларды жасауды да қамтиды. Егер саяси репрессия мемлекеттің мақұлдауымен жүргізілмесе, үкіметтің бір бөлігі де жауапты болуы мүмкін. Мысалдарға ФБР-дің 1956-1971 жылдардағы COINTELPRO операциялары және 1919-1920 жылдардағы Палмер рейдтері жатады. Кейбір мемлекеттерде "репрессия" термині заңдарда немесе мемлекеттік мекемелердің атауларында ресми түрде қолданылуы мүмкін. Кеңес Одағының қылмыстық кодексінде саяси оппозицияны басудың заңды саясаты айқындалған, ал Фульгенсио Батиста басқарған Кубада Коммунистік қызметтерді басу бюросы деп аталатын құпия полиция агенттігі болды. Кеңес және коммунизмді зерттеуші ғалым Стивен Уиткрофттың пікірінше, Кеңес Одағының жағдайында "террор", "тазалау" және "репрессия" терминдері бір оқиғаларды сипаттау үшін қолданылады. Оның ойынша, ең бейтарап терминдер – репрессия және жаппай өлтіру, бірақ орыс тілінде репрессия кең мағынасында жаппай өлтіруді қамтиды және кейде онымен синоним ретінде қарастырылады, бұл басқа тілдерде емес.

Саяси қақтығыстарда

Саяси қақтығыстар мемлекеттік репрессия ықтималдығын күрт арттырады. Бұл, әлеуметтік ғылымдардағы саяси қуғын-сүргін зерттеулеріндегі ең нақты нәтиже деп саналады. Азаматтық соғыстар репрессивті әрекеттердің күшті көрсеткіші болып табылады, сондай-ақ үкіметтік емес ұйымдар тарапынан туындайтын басқа да сын-қатерлер де осыған себепші. Мемлекеттер азаматтық қақтығыс кезінде осылайша жиі репрессивті мінез-құлық көрсетеді, сол себепті осы екі құбылыстың арақатынасы "Күштеп жауап беру заңы" деп аталады. Биліктері мен заңдылығына қауіп төнген жағдайда, режимдер диссиденттерді ашық немесе жасырын түрде басып-жаншу арқылы, мінез-құлықтың қаупін жоюға тырысады. Мемлекеттік репрессия кейіннен диссиденттердің жұмылдырылуына әсер етеді, бірақ бұл әсердің бағыты әлі де даулы мәселе болып қана тұр. Көптеген деректер репрессия қарсыластардың ұйымдасу мүмкіндігін төмендету арқылы жұмылдыруын басады дегенді көрсетеді, алайда қарсыластар мемлекеттік репрессивті мінез-құлықты мемлекетке қарсы наразылықтың жаңа түрі ретінде пайдаланып, қолдаушылар арасында жұмылдыруды жандандыра алады.

Зорлық-зомбылық

Саяси қуғын-сүргін көбінесе зорлық-зомбылықпен бірге жүреді, ол жергілікті заңнама бойынша заңды немесе заңсыз болуы мүмкін. Зорлық-зомбылық саяси оппозицияны тікелей, оппозиция мүшелерін өлтіру арқылы, немесе жанама түрде, қорқыныш сезімін туғызу арқылы жоюға шамасы бар.

Толеранттылық

Саяси қуғын-сүргін кейде төзбеушілікпен бірге жүреді. Бұл төзбеушілік дискриминациялық саясат, адам құқықтарын бұзу, полицияның зорлық-зомбылығы, тұтқындау, жою, жер аудару, қорқыту, терроризм, соттан тыс кісі өлтіру, шұғыл атқару, азаптау, күштеп жоғалу және саяси белсенділерге, оппозицияға және жалпы халыққа қарсы басқа да жазалар түрінде көрінеді.

Мемлекеттік терроризм

Саяси қуғын-сүргін мемлекет тарапынан санкцияланып, ұйымдастырылған жағдайларда мемлекеттік терроризм, геноцид және адамзатқа қарсы қылмыстар сияқты жағдайларға ұшырау мүмкіндігі туады. Жүйелі және зорлыққа негізделген саяси қуғын-сүргін – диктатуралардың, тоталитаризмнің және осыған ұқсас режимдердің типік қасиеті. Мұндай режимдерде саяси қуғын-сүргін полиция, құпия полиция, әскер, жартылай әскери топтар және өлім отрядтары арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Кейде демократиялық деп есептелетін режимдер өздерінің қауіпсіздік саясатының бір бөлігі ретінде басқа мемлекеттерге қатысты саяси қуғын-сүргін мен мемлекеттік терроризмді қолдануы мүмкін.

Тікелей немесе жанама қуғын-сүргін

Тікелей қуғын-сүргін – мемлекеттің қарсы саяси күштерді ашық зорлық қолдану арқылы бағытқа алу түрі. Осы шабуылға ұшыраған адам өміріне және күнкөрісіне келтірілген зиянды жақсы біледі. Тікелей қуғын-сүргін тек мемлекет шегінде ғана емес, мемлекеттер арасында да болады. Жеке басқа табынушылық диктатураларда, сайлаудың шектеулі немесе мүлдем болмауынан есеп беру механизмі жоқ болғандықтан, басқа мемлекеттермен және олардың шекарасынан тыс жерлердегі адамдармен қақтығыстар жиі туындайды. Жасырын қуғын-сүргін зорлық-зомбылықпен қорқытуға негізделеді, оған мазалау, қорқыту және әкімшілік бұғаттар жатады. Бұл тактикалар көбінесе зорлықсыз болады, бірақ азаматтарды бақылауға бағытталған.

Репрессиялық табыстар мен бақылау

Басымға түсіп, қатыгездікке ұшыраған адамдар басшыға және билік партиясына көбірек сенім артады. Бұл құбылыс Зимбабведе Роберт Мугабе тұсында байқалды, онда әлеуметтік және экономикалық жағдай нашарлаған кезде де сайлауға жақындаған кезде репрессияның әсері күшейді. Мемлекетте репрессияның сәттілігін көрсететін маңызды көрсеткіш – адамның жеке пікірі мен қоғамда білдіретін пікірінің арасындағы қарама-қайшылық, яғни пікірдің жалғандығы. Солтүстік Кореяда, бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамдық мәдениетте қатыгездікке ұшыраған деп айыпталатын азаматтардың 100% -ы «таңдаусыз» парламенттік сайлауда дауыс береді, осылайша мемлекет дезертирлерді анықтай алады. Азаматтар Солтүстік Кореяның қазіргі басшысына толық адалдық танытуы керек және өз пікірін білдірген жағдайда қауіпсіздігінен айырылуға дайын болуы тиіс. Түрме лагерьлері, азаптау, мәжбүрлі еңбек және өлім жазасымен қорқыту сияқты репрессивті шаралар – дезертирлік құнының бір бөлігі. Қытай Коммунистік партиясы Қытай Халық Республикасында кең ауқымды бақылау шараларын жүзеге асырады, оның ішінде интернет цензурасы, камералық бақылау және жаппай бақылаудың басқа да түрлері бар. Бұл тәжірибелерге жасанды интеллект, бет-әлпетті тану, саусақ іздерін анықтау, дауыс және көздің қабықшасын тану, үлкен деректерді талдау, ДНК тестілеу сияқты технологиялар қолданылады және Қытайдың әлеуметтік несие жүйесімен тығыз байланысты. Сонымен қатар, көптеген Қытайдың ішкі технологиялық компаниялары да елдің кең ауқымды бақылау бағдарламаларына қатысады. Олардың ішінде негізінен Hikvision, Sensetime, Huawei, ZTE және басқа да компаниялар бар.