Кіріспе

Батыс славян тайпаларының біріне қолданылатын жиынды термин. Полаб славяндары, сондай-ақ Эльба славяндары және кеңінен Вендтер деп белгілі, бұл қазіргі Шығыс Германияда Эльба өзені бойында шашырап орналасқан көптеген лехиттік (Батыс славян) тайпаларын білдіретін жиынды атау. Олардың жер аумағы шамамен солтүстікте Балтық теңізінен, батыста Саале және Лайм Саксония шекарасынан, оңтүстікте Руда таулары мен Батыс Судеттерден және шығыста Польшаға дейін созылған. Полаб славяндары 9 ғасырдан бастап сакстар мен даниялықтар тарапынан жаулап алынып, кейіннен Киелі Рим империясы құрамына еніп, бірте-бірте ассимиляцияланды. Келесі ғасырларда осы тайпалар германизацияланып, ассимиляцияланды; Сорбтар – Полаб славяндарының өзінің ерекшелігі мен мәдениетін сақтап қалған жалғыз ұрпақтары. Полаб тілі қазірде жойылды. Дегенмен, екі сорб тілінде бүгінде шамамен 22 000 – 30 000 адам сөйлейді және Германия үкіметі оларды аймақтың ресми тілдері деп таниды.

Ұрпақтар

Бавариялық географ 830 жылы Регенсбургте құрастырылған анонимді ортағасырлық құжат, Эльбаның шығысындағы Орталық Еуропадағы тайпалардың тізімін қамтиды. Басқа тайпалардың ішінде ол 95 civitates-ы бар Ууилци (Велети), 53 civitates-ы бар Нортабтрези (Оботриттер), 50 civitates-ы бар Сурби (Сорбтар), 30 civitates-ы бар Мильзане (Мильцени), 14 civitates-ы бар Хефелди (Хевели) және т.б. тізімделген. Ұлы Совет Энциклопедиясы Полаб славяндарын үш негізгі тайпаға бөліп көрсетеді: Оботриттер, Велетилер және Лузац сорбтары. Оботриттік конфедерацияның негізгі тайпалары – Оботриттер (Висмар шығанағынан Шверин көліне дейін); Вагриандар (шығыс Холштейн); Варнаби (Варновер) (Жоғарғы Варнов және Милдениц); және Полабиандар (Траве мен Эльба арасында). Конфедерациямен байланысты басқа тайпалар – Лензенге жақын Линондар (Линонен), Травеге жақын Травеньан және Ганновердің Вендланд және солтүстік Альтмарктағы Древани. Велетилер, сондай-ақ Лютицтер немесе Вильциандар деп те аталады, төменгі Варнов және Росток бойындағы Кессиандар (Кессинер, Хизини); Рекниц, Требель және Пейне өзендері арасындағы Цирципани (Зирципанен); Тольленсе өзенінің бойындағы Пейненің шығысы мен оңтүстігіндегі Тользенсерлер; және Жоғарғы Хавельдегі Тользенсе көлінің оңтүстігінде және шығысындағы Редарийлерді қамтиды. Редарийлер Велети тайпаларының ең маңыздысы болды. Ранидің оңтүстігінде Укер бойымен Укри (Укранен) және Мюриц бойымен Морици (Моризани, Мюритцер) тайпалары болды. Иоахим Херрманн негізгі сорб тайпалары Колодици, Сиуслер және Гломаци болғанын, олар Магдебург, Гавеланд, Тюрингия және Баварияның солтүстік-шығысына қоныстанғанын және ықпал еткенін айтты. Шығысқа кейіннен Төменгі Лузатияның Лусици және Жоғарғы Лузатияның Мильцени тайпалары кірген болуы мүмкін. Батыс славяндарының шағын топтары Баварияның солтүстік-шығысындағы Бамбергке жақын Майн және Регниц өзендерінде өмір сүрді. Радиокөміртектік талдауға сәйкес, алғашқы славяндар 6 ғасырдың бірінші үштен бірінде Оңтүстік-Батыс Венгрияға, Батыс Словакиядағы Сухоградқа және Чехиядағы Прагаға жеткен. 568 жылы Солтүстік-Шығыс Бавариядағы Регенсбург франктардың шабуылына ұшырады, себебі олар Ободрит жерлеріне үздіксіз жорықтар жасады, Ободриттер сакстарға қарсы франктардың одақтасы болды. Славяндарға қарсы неміс жорықтары Отон әулеті кезінде күшейді. Генрих Фулер өзінің атты әскерімен бірнеше жорықтарда славяндарға шабуыл жасады. Генрих пен оның ұлы Отто I билік құрған кезде шығыстағы жаңа жерлерді қорғау үшін бірнеше марштар құрылды, мысалы, солтүстікке қарай Биллунг маршы және оңтүстікке қарай Марка Геронис. 965 жылы Геро қайтыс болғаннан кейін Марка Геронис Солтүстік марк, Лузатия марк және Тюрингия марк болып бөлінді, соңғысы Зейтс, Мерзебург және Мейсен марктарына бөлінді. Славяндардың христиан дінін қабылдауына қолдау көрсету үшін Магдебург, Бранденбург және Гавелберг сияқты епископтықтар құрылды. 982 жылы Стило шайқасында Отто II жеңілгеннен кейін, пұтқа табынушы славяндар келесі жылы немістерге қарсы көтерілді; Хевели мен Лиутизи Хавелберг пен Бранденбург епископтықтарын, ал Ободриттер (Мстивой) Гамбургті жойды. Кейбір славяндар Эльба өзенінен Саксония аумағына қарай жылды, бірақ Польшаның христиандық герцогы I Миешко оларға шығыстан шабуыл жасағанда кері шегінді. Киелі Рим империясы Эльба мен Одер арасындағы славян аумақтарын тек номиналды түрде ғана бақылай алды. Христиан миссионерлерінің күш-жігеріне қарамастан, поляб славяндарының көпшілігі Исаны "герман құдайы" деп санап, пұтқа табынушылықты сақтады. Ободрит князі Удо мен оның ұлы Готтшалк ободрит тайпаларын біріктіріп, XI ғасырда кейбір Лиутизи тайпаларын жаулап алып, өздерінің патшалықтарын кеңейтті. Олар христиан миссионерлік қызметін қолдауға епископтық мекемелерді құруға ынталандырды. Алайда 1066 жылы болған көтеріліс Готтшалктың өлтірілуіне және оның орнына Вагриялық паган Крутоның тағайындалуына әкелді. 1093 жылы Готсхалк ұлы Генрих Крутоны өлтірді. 1140 - 1143 жылдары голсатиялық ақсүйектер Вагрияға басып кірді. Холштейннің графы Адольф II және Бадевиденің Генригі Лиубице мен Рацисбургтегі Полабия қоныстарын бақылауға алды. Бірінші крест жорығының табысына таңғалған сакстар көршілес славяндарға қарсы крест жорығын шақыра бастады. 1147 жылғы Вендистік крест жорығы Екінші крест жорығына сәйкес, негізінен сәтсіз болды, нәтижесінде Лиутизи жерлері қиратылды және баптизмге мәжбүр болды. Алайда бұл жорық сакстардың Вагрия мен Полабияны басқаруын қамтамасыз етті. Ободриттер келесі онжылдықта сакстармен тату өмір сүрді, бірақ славян пираттары Данияға шабуыл жасады. 1150 жылдардың соңынан бастап Данияның королі Вальдемар I Саксонияның герцогы Генрих Қасқа қарсы славяндардың көмегіне жүгінді; олардың ынтымақтастығы 1160 жылы Ободрит князі Никлоттың өліміне әкелді. Екі христиандық билеуші жаулап алынған жерлердің көп бөлігін өз вассалдары арасында бөлісті. Никлоттың қуылған ұлы Прибислав Ободрит көтерілісін ұйымдастырғаннан кейін, екеуі де Демминге шабуыл жасап, Прибиславтың Лиутизи одақтастарын жойды. 1140 жылдары Вагрия мен Полабияны жаулап алғаннан кейін, саксондық ақсүйектер "жергілікті" славяндарды қуғынмен қуып, оларды саксон және фламанд қоныс салушыларымен алмастыруға тырысты. 1164 жылғы Ободрит көтерілісі, Прибиславтың басшылығымен, Генрих Қасқа славяндарды одақтас ретінде сақтаудың қиын екенін көрсетті. Герцог христиан Прибиславты Мекленбург, Кессин және Росток князі ретінде, сакстардың вассалы ретінде қайтадан билікке келтірді. Данияның шығыс Полаб славяндарына қарсы жорықтарында тактика мен қару-жарақ шешуші роль атқарды. Даниялықтар викингтерге ұқсас жылдам жағалау және өзен шабуылдарын пайдаланды. Олар қоршау тәжірибесінен мүресіз болғанымен, даниялықтар егін мен қабырғасыз қалашықтарды өртеп, славян аймақтарын әлсірете алды. Славян қарсы шабуылдары арбалеттермен және норвегиялық ұзын садақтармен жеңіліске ұшырады. Даниялықтар 1168 жылы Ругияны басып алды, Рани бекінісі Арконаны жаулап алды. Генрихтің Прибиславты саксон вассалы ретінде қайтадан тағайындауына ұқсас, Вальдемар Рани князі Яромары христиандық Дания вассалы ретінде билік етуге рұхсат берді. Вальдемар Ругияны Генрихпен бөлісуден бас тартқаннан кейін, саксондық герцог Ободрит конфедерациясы мен Лиутизидің көмегіне жүгінді. Вальдемар Генрихке 1171 жылы төлем жасау арқылы жанжалды аяқтады. Генрих Қасқаның билігінің кеңеюінен алаңдаған император Фридрих Барбаросса 1180/81 жылдары саксондық герцогты қызметтен шеттетуге және оның жерлерін қайта бөлуге шешім қабылдады. Саксондық қолдаудың тоқтатылуы Лиутизи мен олардың Помераниялық одақтастарын Дания флотының алдында осал қалдырды. Ругияны қайтаруға тырысқан славян флоты 1184 жылдың 19 мамырында Грейфсвальд шығанағында талқандалды. Даниялық монахтар Помераниялық аббаттарда миссионерлік қызметпен айналысты, ал князь Богуслав I 1185 жылы Дания королі Кнуд VI-ға бағынды. Хевели князі Прибислав өлімінен кейін өзінің жерлерін саксон Альберт Аюға сыйлады, осылайша Бранденбург маркграфтығы құрылды. Лузац сорбтары көбінесе тәуелсіздіктерін сақтады. Олар уақытша Карлмен бағындырылды, бірақ оның өлімінен кейін франктармен байланыс үзілді. 929 мен 963 жылдар арасындағы қанды соғыстарда олардың жерлері король Генрих Фулер мен оның ұлы Отто Ұлымен жаулап алынды және Германия Корольдығына қосылды. 14 ғасырға қарай, онда тұратын славяндардың көпшілігі германдықтандырылып, ассимиляцияланды. Алайда сорбтар, Мильцени мен Лусицинің ұрпақтары, Лузация аймағында өздерінің жекелігін сақтап қалды, бұл аймақ Германия штаттары Бранденбург пен Саксония арасында бөлінген. Славян тілі Древани ұрпақтары Эльбаның төменгі ағысында 18 ғасырдың басына дейін сөйледі.

Княздар

Полабиялық князь knez деп аталатын. Оның билігі славян қоғамында Дания немесе Швеция патшаларының өз мемлекеттеріндегі билігінен айтарлықтай жоғары болды, бірақ шексіз емес. Ол өз тайпасының жалпы басшысы және оның ақсүйектері арасында ең жоғарысы болып саналды, орманды аймақтың көп бөлігін иеленді және жауынгерлерінен құрмет күтті. Ал Рани князі жергілікті сенатпен шектелген, оны Аркона мүйісіндегі бас жұбын басқарды; Рани knez тайпаның жер иелері арасында бірінші болып есептелді.

Қалалар

Князь мен оның басшыларының билігі көбінесе өзен бойындағы қалалармен шектелген, олар жылнамашыларға, әсіресе Велеттер жерінде белгілі болған. Полаб қалалары дөңгелек немесе сопақ пішінде орналасқан шағын топырақ үйінділерінің негізінде салынған. Рюгендегі Арконаны есептемегенде, Балтық теңізі жағалауындағы Полаб қалаларының көпшілігі пираттар мен шабуылдардан сақтану үшін жағадан алыс салынған. Фландрия немесе Италиямен салыстырғанда халық саны көп болмаса да, Полаб қалалары Балтық аймағы үшін, мысалы Скандинавиямен салыстырғанда, салыстырмалы түрде ірі болды. (астыққа, зығырға бай) және мал өсіру (құс, мал). Магнаттар жиі германдық жерлерге шабуыл жасаған немесе пираттықпен айналысқан. Ірі соғыс кезінде кнес басқаруды өз қолына алған. Князьдың воеводасы жауынгерлердің әскери қызметін және шаруалардың салықтарын қадағалаған. Ауылдық жерлер жаяу әскерін бергенмен, қалалар даниялықтар мен шведтер қолданған кемелерге қарағанда жеңіл және төменгі ұзын кемелерімен танымал болған. Алыстан қарағанда Полаб флоты скандинавтардың флотына ұқсаған, бірақ жақындағанда нысаналар славяндардың қысқа шашы мен дауыспен айқайлаған шайқас дауысын танитын. Полаб атты әскері жылдам шабуылдарда тиімді болған, бірақ саксондық және даниялық ауыр атты әскерге қарсы тиімділігі төмен кішкентай жылқыларды пайдаланған.

Дін

Дін полабиялық қоғамның маңызды бір бөлігі болды. Олардың аумағының көп бөлігінде славяндар дұға тартатын және славян құдайларына құрбандық шалатын табиғаттағы қасиетті орындар көптеп кездесетін. Діни қызметкерлер – бейнелер мен құдайға арналған заттар жасаған маңызды топ еді. Полабия қалаларында көбінесе құрбандықтар мен қажылық сапарлар үшін пайдаланылатын әсем ғибадатханалар болды. Ал ауылдағы діни қызметкерлер көбінесе қарапайым өмір сүрді.