Померан тілі: Батыс славян тілдері тобындағы ежелгі тіл. Орта ғасырдағы диалектілер, қазіргі кашуб тілімен байланысы, және "теңіз жағасындағы" мағынасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тіл
Language
Померания тілі (pomorszczyzna немесе język pomorski; Pomoranisch немесе die pomoranische Sprache) – Батыс славян тілдері ішіндегі Лехит тілдері тобының (grupa pomorska języków lechickich; die pomoranische Gruppe der lechischen Sprachen) бір бөлігі. Орта ғасырларда бұл термин славян померандарының айтыс тілдерін білдіреді. Қазіргі заманда бұл термин кейде "кашуб" тілімен мағынасы бірдей қолданылады және құрылыстан жойылған словин тілін де қамтуы мүмкін. Померания атауы славян тілінен шыққан, "теңіз жанындағы жер" деген мағынаны білдіреді.
The Pomeranian language (pomorszczyzna or język pomorski; Pomoranisch or die pomoranische Sprache) is in the Pomeranian group of Lechitic languages (grupa pomorska języków lechickich; die pomoranische Gruppe der lechischen Sprachen) within the West Slavic languages. In medieval contexts, it refers to the dialects spoken by the Slavic Pomeranians. In modern contexts, the term is sometimes used synonymously with "Kashubian" and may also include extinct Slovincian. The name Pomerania comes from Slavic po moře, which means "[land] by the sea".
Ежелгі померания
Ерте ортағасырлық славян көші-қоны кезінде Одер мен Висла өзендері арасындағы аймақты померандар тайпалары қоныстандырды. Олардың диалектілері, кейде Ежелгі Померания диалектілері деп аталатын, Померанияның батысында қолданылған полябия диалектілері мен оңтүстік-шығыста қолданылған Ежелгі поляк диалектілері арасында көпірлік рөл атқарды. Померанияда жазылған ең алғашқы мәтін 1304 жылы жарық көрген, ал 1881-1882 жылдары "Pommerellisches Urkundenbuch" кітабында жарияланған.
During the early medieval Slavic migrations, the area between the Oder and Vistula rivers was settled by tribes grouped as Pomeranians. Their dialects, sometimes referred to as Ancient Pomeranian, had a transitory character between the Polabian dialects spoken west of Pomerania and the Old Polish dialects spoken to the southeast. The earliest text written in Pomerania comes from 1304, published in 1881 1882 in Pommerellisches Urkundenbuch.
Словен және кашуб тілдері
Жоғары орта ғасырларда неміс иммиграциясы және славян померандықтарының (Остсиедлунг) ассимиляциясы төменгі неміс тілінің шығыс померандық, орталық померандық және Мекленбургтік Форпоммерн диалектілерін әкелді, олар Померанияда басым тілдерге айналды, шығыстағы кейбір аймақтардан басқа, онда халық көбінесе славяндық болып қалды және славян померандық тілін қолдануын жалғастырды. Бұл әсіресе Померелияда болды, онда славян халқы кашубтар деп аталды, ал олардың тілі кашуб тілі деп аталды. 20 ғасырға дейін Кашубияның солтүстік-батысында сөйленген оқшауланған славян померандық диалектісі словинц тілі деп белгіленді. Словинецтің кашуб тілінің диалектісі ме, әлде жеке тіл ме деген мәселе даулы. Сол сияқты, кашуб тілінің поляк тілінің диалектісі ме, әлде жеке тіл ме деген де дау бар. Стефан Рамульт (1859–1913) Флориан Цейноваға қызығушылық танытып, кашуб тіліне толыққанды стандартты тіл мәртебесін беруді ынтамен қолдады.
During the High Middle Ages, German immigration and assimilation of the Slavic Pomeranians (Ostsiedlung) introduced Low German East Pomeranian, Central Pomeranian, and Mecklenburgisch Vorpommersch dialects, which became dominant in Pomerania except for some areas in the east, where the populace remained largely Slavic and continued to use the Slavic Pomeranian language. This was especially the case in Pomerelia, where the Slavic population became known as Kashubians and their language accordingly as Kashubian. An insular Slavic Pomeranian dialect spoken northwest of Kashubia until the 20th century became known as Slovincian. It is disputed whether Slovincian may be regarded as a dialect of Kashubian or a separate language. Likewise, it is disputed whether Kashubian may be regarded as a dialect of Polish or a separate language. Stefan Ramułt (1859–1913) was fascinated by Florian Ceynowa and decidedly supported giving Kashubian the status of a full fledged standard language.
Басқа диалекттерге әсері
Померания тілі басқа поляк тілінің диалектілерінің қалыптасуына ықпал етті, мысалы, Коцевский, Боровяцкий және Крайньяцкий диалектілері. Әрине, олар поляк тіліне жатады, бірақ олардың Померания тілімен де бірнеше ортақ белгілері бар, бұл олардың аралық сипатта болғанын көрсетеді. Фридрих Лоренц Коцевский және Боровяцкий диалектілері бастапқыда Померания тіліне тиесілі болған, содан кейін осы аймақтарды поляктардың отарлауы нәтижесінде поляк тіліне айналғанын болжады. Лоренцтің пікірінше, Крайньяцкий диалектісі бұрын поляк тілінің бір бөлігі болған. Коцевский диалектілері мен кашуб тілінің ортақ ерекшелігі – "ТАРТ" тобының және оның лексикасының бір бөлігінің ішінара сақталуы. Боровяцкий диалектілері мен Померания тілі үшін ортақ белгі – артқы дауыстықтардың аффрикатталуы. Померания тілі Померанияда қолданылатын төменгі неміс диалектілеріне де әсер етті. Неміс тіліне ауысқаннан кейін Батыс Померания халқы төменгі неміс диалектілерін қолдана бастады. Дегенмен, бұл диалекттерге помераниялық (славян) тілінің де ықпалы тиді. Померания тілінен шыққан сөздердің көпшілігі балық аулау және егіншілік салаларымен байланысты лексикада кездеседі. Мысал ретінде Zeese / Zehse сөзін келтіруге болады. Бұл балық аулауға арналған тордың бір түрін сипаттайды және бүгінге дейін Мекленбург-Померания төменгі неміс диалектілерінде белгілі. Бұл сөз ежелгі Померания тілінен шыққан, мағынасы бірдей: seza. Ол төменгі неміс тілі арқылы кашуб және словинск диалектілеріне өтіп, Померания тілінің сөздіктерінде "кашау және шабақ балық аулау торы" деген мағынада ceza ретінде пайда болды. Осылайша, бұл "кері қарыз сөз", себебі Померания тілі төменгі неміс тілінен сөзді қарыз алды, онда ол "поморанизм" (Померания тілінен алынған сөз) ретінде қолданылды. Померания тілінен алынып, күнделікті неміс тілінде қолданылатын және сөздіктерде кездесетін сөз тіркесі – "dalli, dalli" (мағынасы: кел, кел). Ол Батыс Пруссияның неміс диалектілері арқылы неміс тіліне өтіп, сондай-ақ кашуб тілінде де кездеседі (жазылуы: dali, dali).
The Pomeranian language influenced the formation of other Polish language dialects, such as the Kociewski, Borowiacki and Krajniacki dialects. Undoubtedly, they belong to the Polish language, but they also have some features in common with the Pomeranian language, which proves their character was transitional. Friedrich Lorentz supposed that the Kociewski and Borewiacki dialects first belonged to the Pomeranian language and were then Polonized as a result of the Polish colonization of these territories. According to Lorentz, the Krajniacki dialect most probably was originally a part of the Polish language. The common feature of the Kociewski dialects and the Kashubian language is, for example, the partial preservation of the so called "TarT" group and a part of its lexis. For the Borowiacki dialects and the Pomeranian language, the common feature was affrication of dorsal consonants. The Pomeranian language also influenced the Low German dialects, which were used in Pomerania. After Germanisation, the population of Western Pomerania started to use the Low German dialects. Those dialects, though, were influenced by the Pomeranian language (Slavic). Most words originating from Pomeranian can be found in vocabulary connected with fishery and farming. The word Zeese / Zehse may serve as an example. It describes a kind of a fishing net and is still known in the Low German dialects of Mecklenburg Vorpommern today. The word comes from the old Pomeranian word of the same meaning: seza. It moved to Kashubian and Slovincian dialects through Low German, and appeared in Pomeranian dictionaries as ceza meaning "flounder and perch fishing net". Thus, it is a "reverse loan word" as the Pomeranian language borrowed the word from Low German in which it functioned as a "Pomoranism" (a borrowing from the Pomeranian language). A borrowing from the Pomeranian language which has been used in everyday German language and has appeared in dictionaries is the phrase "dalli, dalli" (it means: come on, come on). It moved to the German language through the German dialects of West Prussia, and is also present in the Kashubian language (spelled: dali, dali).
Кашубтың қазіргі жағдайы
Померания тілі және оның жалғыз сақталған түрі – кашуб тілі, дәстүрлі түрде көптеген поляк тіл білімі мамандары тарапынан мойындалмаған және Польшада «поляк тілінің ең ерекше диалектісі» ретінде қарастырылған. Дегенмен, кейбір поляк тіл білімі мамандары Померания тілін жеке тіл деп санаған. Олардың ішіндегі ең белгілілері – Стефан Рамульт және Альфред Маевич, олар 1980 жылдары кашуб тілін тіл деп атады. Польшада коммунизм құлағаннан кейін, кашуб тілінің мәртебесіне қатысты көзқарас біртіндеп өзгеріп келеді. Ол толыққанды тіл ретінде мойындалуда, себебі мемлекеттік мектептерде оқытылады және қоғамдық радио мен теледидарда белгілі бір деңгейде қолданылады. 2005 жылы Польша Парламенті қабылдаған заң оны Польша Республикасындағы өңірлік тіл ретінде мойындайды және оны сөйлейтін азаматтардың саны халықтың кемінде 20% құрайтын 10 коммунада ресми қолдануға мүмкіндік береді.
The Pomeranian language, and its only surviving form, Kashubian, traditionally have not been recognized by the majority of Polish linguists, and have been treated in Poland as "the most distinct dialect of Polish". However, there have also been some Polish linguists who treated Pomeranian as a separate language. The most prominent of them were Stefan Ramułt, and Alfred Majewicz, who overtly called Kashubian a language in the 1980s. Following the collapse of communism in Poland, attitudes on the status of Kashubian have been gradually changing. It is increasingly seen as a fully fledged language, as it is taught in state schools and has some limited usage on public radio and television. A bill passed by the Polish parliament in 2005 recognizes it as a regional language in the Republic of Poland and provides for its use in official contexts in 10 communes where its speakers constitute at least 20% of the population.