Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Самбия (Самбийский түбек) немесе Самланд (Земландский түбек) немесе Калининград түбегі (ресми атауы Калининградский полуостров, Калининградский poluostrov) – Ресейдің Калининград облысындағы Балтық теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан түбек. Түбек солтүстік-шығыстан Курондық лагунамен, оңтүстік-батыстан Висла лагунасымен, оңтүстіктен Преголя өзенімен және шығыстан Дейма өзенімен шектеседі. Самбияның төңірегінен барлық жағынан су ағып тұрғандықтан, ол техникалық тұрғыдан арал саналады. Тарихи тұрғыдан ол Пруссияның тарихи аймағының маңызды бөлігі болған.
Peninsula in Kaliningrad Oblast, Russia
Sambia (Самбийский полуостров) or Samland (Земландский полуостров) or Kaliningrad Peninsula (official name, Калининградский полуостров, Kaliningradsky poluostrov) is a peninsula in the Kaliningrad Oblast of Russia, on the southeastern shore of the Baltic Sea. The peninsula is bounded by the Curonian Lagoon to the north east, the Vistula Lagoon in the southwest, the Pregolya River in the south, and the Deyma River in the east. As Sambia is surrounded on all sides by water, it is technically an island. Historically it formed an important part of the historic region of Prussia.
Этимология
Самбия аты ежелгі пруссиялықтардың құрып кеткен самб тайпасының есімімен байланысты. Самланд – герман тілдеріндегі жарым аралдың атауы. Польша және латын тілінде сөйлейтіндер бұл аймақты Самбия деп, ал литва тілінде Семба деп атайды.
Sambia is named after the Sambians, an extinct tribe of Old Prussians. Samland is the name for the peninsula in the Germanic languages. Polish and Latin speakers call the area Sambia, while the Lithuanian name is Semba.
Тарих
Самбия түбегіне қатысты алғашқы сілтеме грек саяхатшысы Пифейден басталады, ол "Абалус" деп аталатын янтарь аралды айтады. Бұл атау, фин тілінде AVA (ашық кеңістік = лагуна) және LA (жері) деп білдірілетін, бүкіл лагуна аймарын сипаттаған болуы мүмкін. Тарихи ғалымдар осы құпия янтарь аралды таба алмады, себебі Самбия түбегі арал сияқты көрінбеді. Мұз дәуірі мұздықтарының салдарынан Балтық аймағының барлығы соңғы мыңдаған жылдарда бірнеше метрге көтерілген, сондықтан 10 ғасырға қарай ол енді аралға ұқсамайтын болды. Археологиялық зерттеулерге сәйкес, б.з.д. 6000 жылдары осы аймаққа көшпелі қайықтармен келген мергендер мен жинаушылар тартылған. Самбия түбегі бастапқыда сирек қоныстанған, оның халқы самбиялықтар болған. 13 ғасырда неміс тевтондық рыцарлары бұл аймақты жаулап алды. 1243 жылы құрылған Самланд епископтығы шіркеу басқаруын жүзеге асырды. Киелі Рим империясының қоныс аударушылары аймақты мекендеуге бастады, ал самбиялық пруссалықтар біртіндеп ассимиляцияланды. Бұл түбек 18 ғасырдың басында ежелгі прус тілінің жойылғанға дейін соңғы рет сөйленген жері болды. 1454 жылы король Казимир IV Ягеллон Тевтондық орденге қарсы Пруссия конфедерациясының өтініші бойынша аймақты Польша Корольдігіне қосты. Соңынан болған Он үш жылдық соғыстан кейін, 1466 жылдан бастап ол Тевтон орденінің вассалдығындағы Польшаның бір бөлігіне айналды. Түбек 1525 жылы Тевтон рыцарларының монахтық мемлекетін секуляризациялаған 37-ші үлкен магистр Альберт Бранденбург-Ансбахтың Польша Корольдігінің вассалдық герцогтығы Пруссия Герцогтығының бір бөлігі болды. Бранденбург маркграфылығы 1618 жылы поляк билігінде болған герцогтықты мұра етті. Пруссия герцогтығы поляк-швед соғыстары кезінде Польшаның вассалы ретінде феодалдық міндеттемелерін орындамағандықтан, Георг Вильгельмнің Пруссиядағы билігі 1635 жылы тоқтатылды және оның орнына поляк патшасы вице-король Ежи Оссолинский тағайындалды. Алайда, Стумска Весь келісімі бойынша Герцогтық (және демек Самбия түбегі) Георг Вильгельмге қайтарылды. 1701 жылы Гогенцоллерн билеушісі Пруссия Корольдігін жариялады, ал Самбия 1773 жылы жаңа құрылған Шығыс Пруссия провинциясының құрамына кірді. 1871 жылы Германияның бірігуі кезінде түбек Германия империясының құрамына енді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Самбия Веймар Германиясының Шығыс Пруссия провинциясының бір бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер аймақта Штутгоф концлагерінің екі қосалқы лагерін және одақтас әскери тұтқындары үшін AGSSt Samland жинақтау орталығын пайдаланды. Польша қарсыласы қозғалысы аймақта белсенді болды, оның ішінде неміс әрекеттерін тыңдау және поляк астыртқы баспасөзді тарату сияқты қызметтерді атқарды. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағы Солтүстік Шығыс Пруссияны, оның ішінде Самбияны аннексиялады, ал провинцияның оңтүстік бөлігі қайтадан Польшаның бір бөлігіне айналды. Самбия жақын орналасқан Калининград (тарихи Кенигсберг) қаласының атымен аталған Кеңес Одағының Калининград облысының құрамына кірді, ал жаңа билік Потсдам келісіміне сәйкес оның неміс халқын күшпен шығарып жіберді. Кеңес Одағы біртіндеп Калининград облысын, оның ішінде Самбияны ресейліктермен және белорустармен қайта қоныстандырды. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағанға дейін ауданның көп бөлігі жабық әскери аймақ болып келді.
Reference to the Sambia Peninsula begins with Greek traveller Pytheas, referring to an amber island called "Abalus". The name probably described the whole lagoon area known in Finnic as AVA (open expanse = lagoon) and LA (place of) Historic scholars could not find the mysterious amber island because the Sambia Peninsula did not look like an island since the whole Baltic area that was depressed by the Ice Age glaciers has been rising many meters in the last thousands of years and was no longer looking like an island by the 10th century. Based on finds of prehistoric amber carvings, nomadic boat using hunter gatherers were attracted to the area as early as 6,000 years ago,according to archeology. Sambia was originally sparsely populated by the Sambians. The German Teutonic Knights conquered the region in the 13th century. The church administration was placed under the Bishopric of Samland, established in 1243. Settlers from the Holy Roman Empire began colonizing the region, and the Sambian Prussians gradually became assimilated. The peninsula was the last area in which the Old Prussian language was spoken before becoming extinct at the beginning of the 18th century. In 1454, the region was incorporated by King Casimir IV Jagiellon to the Kingdom of Poland upon the request of the anti Teutonic Prussian Confederation. After the subsequent Thirteen Years' War, since 1466, it formed part of Poland as a fief held by the Teutonic Order. The peninsula became part of the Duchy of Prussia, a vassal duchy of the Kingdom of Poland, founded when Albert of Brandenburg Ansbach, the 37th Grand Master, secularized the Monastic State of the Teutonic Knights in 1525. The Margraviate of Brandenburg inherited the duchy in 1618 under Polish overlordship. Because the Duchy of Prussia failed to fulfill its feudal obligations as a vassal of Poland during the Polish–Swedish wars, George William's rule in Prussia was suspended in 1635 and he was replaced by the Polish king by a viceroy, Jerzy Ossoliński. However, under the Treaty of Sztumska Wieś the Duchy (and so the Sambia peninsula) was given back to George William. In 1701 Hohenzollern ruler proclaimed the Kingdom of Prussia and Sambia became part of the newly formed Province of East Prussia in 1773. In 1871, the peninsula became part of the German Empire in the course of the unification of Germany. After World War I Sambia formed part of the East Prussian province of Weimar Germany. During World War II, the Germans operated two subcamps of the Stutthof concentration camp, and the AGSSt Samland assembly center for Allied POWs in the region. The Polish resistance movement was active in the region, with its activities including espionage of German activity and distribution of Polish underground press. In 1945 after World War II, the Soviet Union annexed northern East Prussia, including Sambia, while the southern part of the province became again part of Poland. Sambia became part of the Soviet Kaliningrad Oblast, named after the nearby city of Kaliningrad (historically Königsberg), and the new authorities expelled its German inhabitants in accordance to the Potsdam Agreement. The Soviet Union gradually repopulated the Kaliningrad Oblast, including Sambia, with Russians and Belarusians. Until the dissolution of the Soviet Union in 1991, much of the district was a closed military area.
Курсеньики
Бүгінде куршениектер, сондай-ақ куршиникайлар деп те аталады, — Курондық тілдеме бойында өмір сүретін дерлік жойылып бара жатқан балтық этносы. 1649 жылы куршиникайлардың қонысы Мемельден (Клайпеда) Польшаның Гданьск қаласына дейін, Самбия түбегінің жағалауын қоса, созылған. Куршиникайлар ақырында немістерге сіңіп кетті, бірақ олардың кейбіреулері әлі де Курондық тілдеме бойында тұрады. Куршиникайлар Латвия Ресей империясынан тәуелсіздік алғанға дейін латыштар саналды, бұл тілдік аргументтерге негіделген еді. Осы себепті Латвия Курондық тілдеме, Мемель және Шығыс Пруссияның басқа да аумақтарына талап қойды, бірақ кейіннен бұл талаптарынан бас тартылды.
While today the Kursenieki, also known as Kuršininkai are a nearly extinct Baltic ethnic group living along the Curonian Spit, in 1649 Kuršininkai settlement spanned from Memel (Klaipėda) to Gdańsk, Poland, including the coastline of the Sambian Peninsula. The Kuršininkai were eventually assimilated by the Germans, except along the Curonian Spit where some still live. The Kuršininkai were considered Latvians until after World War I when Latvia gained independence from the Russian Empire, a consideration based on linguistic arguments. This was the rationale for Latvian claims over the Curonian Spit, Memel, and other territories of East Prussia which would be later dropped.
География және геология
Бедекер Самбияны "Кенигсбергтің солтүстігінде орналасқан, бірнеше көлдері бар құнарлы және орманды аймақ" деп сипаттайды (1946 жылдан бері Калининград). Ең биік нүктесі, 360 фут, Переславскоеден (Другенен) солтүстікке қарай он екі шақырым жерде, сол кездегі Гальтгарбен деп аталған шаңғы курортында орналасқан. Бұрын Сэмланд теміржол станциясы да болған. Переславское теміржол станциясы Калининградтан Светлогорскқа дейінгі "Көк жебе" теміржол бағытына қызмет көрсетеді. Самбияға екі танымал теңіз жағалауындағы курорт – Зеленоградск және Светлогорск кіреді.
Baedeker describes Sambia as "a fertile and wooded district, with several lakes, lying to the north of Königsberg" (since 1946 Kaliningrad). The highest point, 360 feet, is found twelve miles north of Pereslavskoe (Drugehnen) at the ski resort then called the Galtgarben. There also used to be a Samland railway station. the Pereslavskoe railway station serves the "Blue Arrow" railway line from Kaliningrad to Svetlogorsk. Sambia includes two famous seaside resorts, Zelenogradsk and Svetlogorsk.
Күлті
Бұл аймақта, әсіресе Калининград маңындағы жағалауда, янтарь екі мың жылдан астам уақыттан бері табылып келеді. Тарих және аңыздар ежелгі сауда жолдары – янтарь жолы туралы айтады. Бұл жол Кауп (Самбияда) және Трусо (Эльблаг маңында, Висланың сағасына жақын) көне пруссиялық елді мекендерінен оңтүстікке қарай Қара және Адриатика теңіздеріне дейін созылған. Императорлық Германияда янтарь жинау құқығы Хогенцоллерн әулетіне ғана тиесілі болды, ал Самбия жағалауына келгендерге табылған кез келген сынықтарды алуға тыйым салынды. 19 ғасырдан бастап, 1945 жылға дейін немістер, ал содан кейін совет/орыстар Янтарныйда (бұрынғы неміс атауы: Пальмниккен) янтарьді өнеркәсіптік деңгейде өндірді.
Amber has been found in the area for over two thousand years, especially on the coast near Kaliningrad. History and legends tell of the ancient trade routes known as the Amber Road leading from the Old Prussian settlements of Kaup (in Sambia) and Truso (near Elbląg, near the mouth of the Vistula) southwards to the Black and Adriatic seas. In Imperial Germany, the right to collect amber was restricted to the Hohenzollern dynasty, and visitors to Sambia's beaches were forbidden to pick up any fragments they found. Beginning in the 19th century, amber was mined on an industrial scale by the Germans before 1945 and by the Soviets / Russians thereafter at Yantarny (former German name: Palmnicken).