Кіріспе

Самбия (Самбийский түбек) немесе Самланд (Земландский түбек) немесе Калининград түбегі (ресми атауы Калининградский полуостров, Калининградский poluostrov) – Ресейдің Калининград облысындағы Балтық теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан түбек. Түбек солтүстік-шығыстан Курондық лагунамен, оңтүстік-батыстан Висла лагунасымен, оңтүстіктен Преголя өзенімен және шығыстан Дейма өзенімен шектеседі. Самбияның төңірегінен барлық жағынан су ағып тұрғандықтан, ол техникалық тұрғыдан арал саналады. Тарихи тұрғыдан ол Пруссияның тарихи аймағының маңызды бөлігі болған.

Этимология

Самбия аты ежелгі пруссиялықтардың құрып кеткен самб тайпасының есімімен байланысты. Самланд – герман тілдеріндегі жарым аралдың атауы. Польша және латын тілінде сөйлейтіндер бұл аймақты Самбия деп, ал литва тілінде Семба деп атайды.

Тарих

Самбия түбегіне қатысты алғашқы сілтеме грек саяхатшысы Пифейден басталады, ол "Абалус" деп аталатын янтарь аралды айтады. Бұл атау, фин тілінде AVA (ашық кеңістік = лагуна) және LA (жері) деп білдірілетін, бүкіл лагуна аймарын сипаттаған болуы мүмкін. Тарихи ғалымдар осы құпия янтарь аралды таба алмады, себебі Самбия түбегі арал сияқты көрінбеді. Мұз дәуірі мұздықтарының салдарынан Балтық аймағының барлығы соңғы мыңдаған жылдарда бірнеше метрге көтерілген, сондықтан 10 ғасырға қарай ол енді аралға ұқсамайтын болды. Археологиялық зерттеулерге сәйкес, б.з.д. 6000 жылдары осы аймаққа көшпелі қайықтармен келген мергендер мен жинаушылар тартылған. Самбия түбегі бастапқыда сирек қоныстанған, оның халқы самбиялықтар болған. 13 ғасырда неміс тевтондық рыцарлары бұл аймақты жаулап алды. 1243 жылы құрылған Самланд епископтығы шіркеу басқаруын жүзеге асырды. Киелі Рим империясының қоныс аударушылары аймақты мекендеуге бастады, ал самбиялық пруссалықтар біртіндеп ассимиляцияланды. Бұл түбек 18 ғасырдың басында ежелгі прус тілінің жойылғанға дейін соңғы рет сөйленген жері болды. 1454 жылы король Казимир IV Ягеллон Тевтондық орденге қарсы Пруссия конфедерациясының өтініші бойынша аймақты Польша Корольдігіне қосты. Соңынан болған Он үш жылдық соғыстан кейін, 1466 жылдан бастап ол Тевтон орденінің вассалдығындағы Польшаның бір бөлігіне айналды. Түбек 1525 жылы Тевтон рыцарларының монахтық мемлекетін секуляризациялаған 37-ші үлкен магистр Альберт Бранденбург-Ансбахтың Польша Корольдігінің вассалдық герцогтығы Пруссия Герцогтығының бір бөлігі болды. Бранденбург маркграфылығы 1618 жылы поляк билігінде болған герцогтықты мұра етті. Пруссия герцогтығы поляк-швед соғыстары кезінде Польшаның вассалы ретінде феодалдық міндеттемелерін орындамағандықтан, Георг Вильгельмнің Пруссиядағы билігі 1635 жылы тоқтатылды және оның орнына поляк патшасы вице-король Ежи Оссолинский тағайындалды. Алайда, Стумска Весь келісімі бойынша Герцогтық (және демек Самбия түбегі) Георг Вильгельмге қайтарылды. 1701 жылы Гогенцоллерн билеушісі Пруссия Корольдігін жариялады, ал Самбия 1773 жылы жаңа құрылған Шығыс Пруссия провинциясының құрамына кірді. 1871 жылы Германияның бірігуі кезінде түбек Германия империясының құрамына енді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Самбия Веймар Германиясының Шығыс Пруссия провинциясының бір бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер аймақта Штутгоф концлагерінің екі қосалқы лагерін және одақтас әскери тұтқындары үшін AGSSt Samland жинақтау орталығын пайдаланды. Польша қарсыласы қозғалысы аймақта белсенді болды, оның ішінде неміс әрекеттерін тыңдау және поляк астыртқы баспасөзді тарату сияқты қызметтерді атқарды. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағы Солтүстік Шығыс Пруссияны, оның ішінде Самбияны аннексиялады, ал провинцияның оңтүстік бөлігі қайтадан Польшаның бір бөлігіне айналды. Самбия жақын орналасқан Калининград (тарихи Кенигсберг) қаласының атымен аталған Кеңес Одағының Калининград облысының құрамына кірді, ал жаңа билік Потсдам келісіміне сәйкес оның неміс халқын күшпен шығарып жіберді. Кеңес Одағы біртіндеп Калининград облысын, оның ішінде Самбияны ресейліктермен және белорустармен қайта қоныстандырды. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағанға дейін ауданның көп бөлігі жабық әскери аймақ болып келді.

Курсеньики

Бүгінде куршениектер, сондай-ақ куршиникайлар деп те аталады, — Курондық тілдеме бойында өмір сүретін дерлік жойылып бара жатқан балтық этносы. 1649 жылы куршиникайлардың қонысы Мемельден (Клайпеда) Польшаның Гданьск қаласына дейін, Самбия түбегінің жағалауын қоса, созылған. Куршиникайлар ақырында немістерге сіңіп кетті, бірақ олардың кейбіреулері әлі де Курондық тілдеме бойында тұрады. Куршиникайлар Латвия Ресей империясынан тәуелсіздік алғанға дейін латыштар саналды, бұл тілдік аргументтерге негіделген еді. Осы себепті Латвия Курондық тілдеме, Мемель және Шығыс Пруссияның басқа да аумақтарына талап қойды, бірақ кейіннен бұл талаптарынан бас тартылды.

География және геология

Бедекер Самбияны "Кенигсбергтің солтүстігінде орналасқан, бірнеше көлдері бар құнарлы және орманды аймақ" деп сипаттайды (1946 жылдан бері Калининград). Ең биік нүктесі, 360 фут, Переславскоеден (Другенен) солтүстікке қарай он екі шақырым жерде, сол кездегі Гальтгарбен деп аталған шаңғы курортында орналасқан. Бұрын Сэмланд теміржол станциясы да болған. Переславское теміржол станциясы Калининградтан Светлогорскқа дейінгі "Көк жебе" теміржол бағытына қызмет көрсетеді. Самбияға екі танымал теңіз жағалауындағы курорт – Зеленоградск және Светлогорск кіреді.

Күлті

Бұл аймақта, әсіресе Калининград маңындағы жағалауда, янтарь екі мың жылдан астам уақыттан бері табылып келеді. Тарих және аңыздар ежелгі сауда жолдары – янтарь жолы туралы айтады. Бұл жол Кауп (Самбияда) және Трусо (Эльблаг маңында, Висланың сағасына жақын) көне пруссиялық елді мекендерінен оңтүстікке қарай Қара және Адриатика теңіздеріне дейін созылған. Императорлық Германияда янтарь жинау құқығы Хогенцоллерн әулетіне ғана тиесілі болды, ал Самбия жағалауына келгендерге табылған кез келген сынықтарды алуға тыйым салынды. 19 ғасырдан бастап, 1945 жылға дейін немістер, ал содан кейін совет/орыстар Янтарныйда (бұрынғы неміс атауы: Пальмниккен) янтарьді өнеркәсіптік деңгейде өндірді.