Вендтер – ежелгі славян тайпаларының тарихи атауы, неміс жерінде және бүкіл Еуропада кең таралған. Қазіргі кезде словен, австриялық, тексас вендтері сақталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Славяндар үшін тарихи термин
Historical term for Slavs
Вендтер (;; Wenden, Winden; Vendere; Vender; Wendowie, ) – қазіргі Германияның солтүстік-шығысында қоныстанған славян тайпаларының тарихи атауы. Бұл атау біртекті халықты емес, қолданылған жері мен уақытына қарай әртүрлі халықтарды, тайпаларды немесе топтарды білдіреді. Қазіргі кезде вендтер деп өзін жариялаған қауымдастықтар Словенияда, Австрияда, Лузатияда, АҚШ-та (мысалы, Техас вендтері) және Австралияда кездеседі. Орта ғасырлардағы неміс тілінде «вендтер» термині «славяндар» сөзімен синоним ретінде қарастырылып, Киелі Рим империясы аумағында тұратын батыс және оңтүстік славяндарды атау үшін әдебиетте сирек қолданылған. Бұл атау фин тілдерінде (, , ) сақталған болуы мүмкін, ол қазіргі Ресейді білдіреді.
Wends ( ; ; Wenden , Winden ; Vendere; Vender; Wendowie, ) is a historical name for Slavs who inhabited present day northeast Germany. It refers not to a homogeneous people, but to various peoples, tribes or groups depending on where and when it was used. In the modern day, communities identifying as Wendish exist in Slovenia, Austria, Lusatia, the United States (such as the Texas Wends), and Australia. In German speaking Europe during the Middle Ages, the term "Wends" was interpreted as synonymous with "Slavs" and sporadically used in literature to refer to West Slavs and South Slavs living within the Holy Roman Empire. The name has possibly survived in Finnic languages ( , , ), denoting modern Russia.
Мерзім
Бір теория бойынша, германдықтар бұл атауды алғаш рет ежелгі венетерге қолданған. Ортағасырлық скандинавиялықтар үшін «вендтер» (вендер) термині Балтық теңізінің оңтүстік жағалауындағы (Вендланд) тұратын славяндарды білдірді, сондықтан бұл термин оботриттер, ругиялық славяндар, велеттер/лютицтер және померандық тайпалар сияқты полаб славяндарына қатысты қолданылды. Ортағасырлық Солтүстік қасиетті Рим империясында және оның алдын бастан кешіргендері үшін, әсіресе сакстар үшін, венд (Венде) – Одер өзенінің батысындағы аймақта тұратын славян еді, кейін Германия Славица деп аталған аймақ, солтүстікте полаб славян тайпалары (жоғарыда аталғандар) және оңтүстікте сорбтар мен мильцендер сияқты басқалары қоныстанған (Сорб маркасына қараңыз). Оңтүстіктегі немістер «Венде» орнына «винде» терминін қолданды және оны солтүстіктегі немістер сияқты, олармен байланыста болған славяндарға қолданды; мысалы, Бавария Славицадан немесе словендерге (Windic March, Windisch Feistritz, Windischgraz немесе Windisch Bleiberg атаулары Ферлах маңында осы тарихи атауды куәландырады). Сол термин кейде көршілес Славония аймағына да қолданылды, ол 18 ғасырға дейінгі кейбір құжаттарда «Виндшланд» деп аталды. 8 ғасырдан кейін франк патшалары мен олардың мұрагерлері барлық венд жерлерін маркаларға біріктірді. Бұл процесс кейіннен крест жорықтарына ұласты. 12 ғасырға қарай барлық венд жерлері қасиетті Рим империясының құрамына кірді. 12-14 ғасырлардағы Остзидлунгның ең жоғары нүктесінде бұл жерлер немістермен қоныстандырылып, қайта ұйымдастырылды. Неміс қоныстануынан кейінгі ассимиляция процесінің нәтижесінде Одердің батысындағы көптеген славяндар неміс мәдениеті мен тілін қабылдады. Немістермен күшті араласпаған және батыс славян тілдерін қолдануын жалғастырған кейбір ауылдық қауымдар ғана «вендтер» деп аталды. Осы жергілікті славян тілдерінің қолданылуының біртіндеп азаюымен «вендтер» термині де бірте-бірте жоғалып кетті. Кейбір дереккөздер 13 ғасырда Венден қаласының маңындағы Латвияның солтүстігінде (Балтық теңізінің шығысында) «вендтер» немесе «вендер» деп аталатын нақты тарихи халықтар болғанын мәлімдейді. 13 ғасырда өмір сүрген Ливониялық Генрих (Henricus de Lettis) өзінің латын тіліндегі хроникасында «винди» тайпасын сипаттаған. Бүгінде вендтердің бір ғана тобы бар: қазіргі Шығыс Германиядағы лужицалық сорбтар, сондай-ақ халықаралық диаспорасы бар.
According to one theory, Germanic peoples first applied this name to the ancient Veneti. For the medieval Scandinavians, the term Wends (Vender) meant Slavs living near the southern shore of the Baltic Sea (Vendland), and the term was therefore used to refer to Polabian Slavs like the Obotrites, Rugian Slavs, Veleti/Lutici, and Pomeranian tribes. For people living in the medieval Northern Holy Roman Empire and its precursors, especially for the Saxons, a Wend (Wende) was a Slav living in the area west of the River Oder, an area later entitled Germania Slavica, settled by the Polabian Slav tribes (mentioned above) in the north and by others, such as the Sorbs and the Milceni, further south (see Sorbian March). The Germans in the south used the term Winde instead of Wende and applied it, just as the Germans in the north, to Slavs they had contact with; e. g., the Polabians from Bavaria Slavica or the Slovenes (the names Windic March, Windisch Feistritz, Windischgraz, or Windisch Bleiberg near Ferlach still bear testimony to this historical denomination). The same term was sometimes applied to the neighboring region of Slavonia, which appears as Windischland in some documents prior to the 18th century. Following the 8th century, the Frankish kings and their successors organised nearly all Wendish land into marches. This process later turned into the series of Crusades. By the 12th century, all Wendish lands had become part of the Holy Roman Empire. In the course of the Ostsiedlung, which reached its peak in the 12th to 14th centuries, this land was settled by Germans and reorganised. Due to the process of assimilation following German settlement, many Slavs west of the Oder adopted the German culture and language. Only some rural communities which did not have a strong admixture with Germans and continued to use West Slavic languages were still termed Wends. With the gradual decline of the use of these local Slavic tongues, the term Wends slowly disappeared, too. Some sources claim that in the 13th century there were actual historic people called Wends or Vends living as far as northern Latvia (east of the Baltic Sea) around the city of Wenden. Henry of Livonia (Henricus de Lettis) in his 13th century Latin chronicle described a tribe called the Vindi. Today, only one group of Wends still exists: the Lusatian Sorbs in present day Eastern Germany, with international diaspora.
Рим дәуіріне жататын Венеция
"Вендтер" термині рим дәуірінде "венедтер" (славяндар) деп аталған халықтан шыққан, олар Veneti, Venethī немесе Venedī деп те белгілі болған; грек тілінде Οὐενέδαι (Ouenédai) деп айтылған. Бұл халықты Плиний Егде және Птолемей Балтық теңізінің жағалауында қоныстанған деп сипаттаған.
The term "Wends" derived from the Roman era people called in Veneti (Slavs), Venethī or Venedī ; in Οὐενέδαι (Ouenédai) This people is mentioned by Pliny the Elder and Ptolemy as inhabiting the Baltic coast.
Көтерілу (7001000)
Біздің заманымыздың 1-ші мыңжылдығында славян көші-қоны кезінде славяндар оңтүстік, шығыс және батыс топтарға бөлінді. Соның салдарынан, кейбір батыс славяндары Эльба мен Одер өзендері арасындағы аймаққа шығыстан батысқа және оңтүстіктен солтүстікке қарай қоныс аударды. Олар көші-қон кезеңінде осы аймақты тастамаған герман халқымен араласты. Олардың неміс көршілері Эльба өзенінің шығысындағы халықтарды атау үшін қолданылған сөзді славяндарға бейімдеп, оларды вендтер деп атады, бұрынғы венділерді және, мүмкін, вандалдарды да осылай атағандай. VI ғасырдың соңында жазылған «Армения тарихы» еңбегінде Мовсес Хоренаци олардың Вананд деп аталған жерлерге жасаған шабуылдары туралы айтады. Вендтер Германия Славица деп аталған аймаққа ірі, біртекті топтар болып келді, бірақ көп ұзамай әр түрлі шағын тайпаларға бөлінді. Тайпалық елді мекендердің арасында үлкен орманды алқаптар жатты. Тайпалық атаулары көбінесе жергілікті жер-су атауларынан шықты, кейде германдық дәстүрді қабылдады (мысалы, Хавельден – Хевелер, Ругианнан – Ружанес). Елді мекендер ағаш пен саздан салынған дөңгелек бекіністермен қоршалған. Бұл бекіністер тайпаластық шабуылдар кезінде халықты қорғауға немесе әскери нығайтулар мен алғы шептер ретінде пайдаланылуға мүмкіндік берді. Кейбір тайпалар үлкен, герцогтықтарға ұқсас бірлестіктер құрды. Мысалы, оботриттер Голштейн және Батыс Мекленбург тайпаларының бірігуінен пайда болды. Оларды Германия Саксониясына шабуылдарымен танымал болған күшті герцогтар басқарды. Лутицтер – оботриттер мен помераниялықтар арасында қоныстанған тайпалар одағы. Олар герцогтың билігіне бағынбады, тәуелсіздіктерін сақтады. Олардың басшылары Ретра ғибадатханасында жиналатын. 983 жылы көптеген венд тайпалары Киелі Рим империясына қарсы үлкен көтеріліске қатысты. Бұл империя бұрын христиандық миссионерлерді, неміс колонияларын және неміс әкімшілік мекемелерін (Нордмарк және Билунгермарк сияқты маркаларды) вендтердің жеріне орналастырған болатын. Көтеріліс сәтті аяқталды және вендтер германизация процесін шамамен екі ғасырға тоқтатты. Вендтер мен даниялықтар ертеден және үздіксіз байланыста болды, оның ішінде қоныстану да болды. Бұл байланыс ең жақын Оңтүстік Дания аралдары – Мён, Лолланд және Фальстер арқылы жүзеге асты. Осы аралдардың барлығында вендтік шыққан жер-су атаулары бар. Сонымен қатар, Роскилде сияқты Данияның маңызды қалаларында сауда және қоныстану бекеттері болды. «Виндбодер» (Вендтердің дүкендері) – қаланың бір ауданының атауы осыдан куәлік береді. Даниялықтар мен вендтер де пираттық шабуылдар мен крест жорықтары салдарынан соғысқан.
In the 1st millennium AD, during the Slavic migrations which split the Slavs into Southern, Eastern and Western groups, some West Slavs moved into the areas between the Rivers Elbe and Oder moving from east to west and from south to north. There they assimilated the remaining Germanic population that had not left the area in the Migration period. Their German neighbours adapted the term they had been using for peoples east of the River Elbe before to the Slavs, calling them Wends as they called the Venedi before and probably the Vandals as well. In his late sixth century work History of Armenia, Movses Khorenatsi mentions their raids into the lands named Vanand after them. While the Wends were arriving in so called Germania Slavica as large homogeneous groups, they soon divided into a variety of small tribes, with large strips of woodland separating one tribal settlement area from another. Their tribal names were derived from local place names, sometimes adopting the Germanic tradition (e. g. Heveller from Havel, Rujanes from Rugians). Settlements were secured by round burghs made of wood and clay, where either people could retreat in case of a raid from the neighbouring tribe or used as military strongholds or outposts. Some tribes unified into larger, duchy like units. For example, the Obotrites evolved from the unification of the Holstein and Western Mecklenburg tribes led by mighty dukes known for their raids into German Saxony. The Lutici were an alliance of tribes living between Obotrites and Pomeranians. They did not unify under a duke, but remained independent. Their leaders met in the temple of Rethra. In 983, many Wend tribes participated in a great uprising against the Holy Roman Empire, which had previously established Christian missions, German colonies and German administrative institutions (Marken such as Nordmark and Billungermark) in pagan Wendish territories. The uprising was successful and the Wends delayed Germanisation for about two centuries. Wends and Danes had early and continuous contact including settlement, first and mainly through the closest South Danish islands of Møn, Lolland and Falster, all having place names of Wendish origin. There were also trading and settlement outposts by Danish towns as important as Roskilde, when it was the capital: 'Vindeboder' (Wends' booths) is the name of a city neighbourhood there. Danes and Wends also fought wars due to piracy and crusading.
Төмендеу (10001200)
983 жылы қол жеткізген сәттіліктерден кейін вендтер немістер, даниялықтар және поляктар тарапынан күшейтілген қысымға ұшырады. Поляктар Померанияға бірнеше рет шапқындады. Даниялықтар Балтық теңізінің жағалауына жиі шабуыл жасады (ал вендтер өз кезегінде шабуыл жасаушыларға қарсы шабуылдар ұйымдастырды). Киелі Рим империясы және оның маркграфтары өздерінің марштарын қайта құруға тырысты. 1068/69 жылдары неміс әскерлері Ретраны басып алып, жайлады – ол маңызды пұтқа табынушы венд ғибадатханасы болған. Содан кейін вендтердің діни орталығы Арконаға көшті. 1124 және 1128 жылдары померандықтар мен бірқатар лютичтер христиан дініне өтті. 1147 жылы қазіргі Германияның солтүстік-шығысында вендтерге қарсы крест жорығы өтті. Алайда, бұл қазіргі Саксониядағы венд халқына әсер етпеді, онда неміс және славян тұрғындарының салыстырмалы түрде тұрақты өмір сүруі, сондай-ақ венд және неміс ақсүйектерінің жақын династиялық және дипломатиялық байланыстары орнатылған еді (қараңыз: Гройцштен Випрехт). 1168 жылы Солтүстік крест жорықтары кезінде Дания епископ Абсалон мен Ұлы король Вальдемар басшылығымен Ругия вендтеріне қарсы крест жорығы ұйымдастырылды, мақсаты – оларды христиан дініне көшіру. Крестшілер вендтердің ғибадатханалық бекінісі Арконаны басып алып, жайлады және венд құдайы Свантевиттің мүсінін қиратты. Ругия вендтері капитуляциялағаннан кейін соңғы тәуелсіз пұтқа табынушы вендтер айналасындағы христиан феодалдық күштерге жеңілді. 12-14 ғасырларда германдық қоныс аударушылар венд жерлеріне көптеп көшіп келіп, аймақтың мәдениетін славяндықтан германдыққа айналдырды. Жергілікті әмірлер мен монастырлар соғыстарда қираған егістік жерлерді қайта қоныстандыру және Батыс Еуропада дамыған темір құралдарды пайдалана отырып, кең орманды және ауыр топырақты жаңа егістік жерлерді игеру үшін қоныс аударушыларды шақырды. Сонымен қатар, көптеген жаңа қалалар Германияның қала құқығы бойынша құрылды, олар заңды түрде бекітілген нарықтарды, келісімшарттарды және меншік құқықтарын енгізді. Екі ғасыр бойы жүргізілген бұл шаралар жиынтығы Ostsiedlung (Германияның шығысқа қарай кеңеюі) деп аталды. Германиялық қоныс аударушылардың бір бөлігі венд аумағынан Венгрияға, Богемияға және Польшаға көшіп, онда оларды ауыл шаруашылығы және қолөнердегі шеберліктері үшін құрметпен қарсы алды. Полаб тілі 17-18 ғасырларға дейін Төменгі Саксонияның орталық аймағында және Бранденбургте қолданылды. Неміс халқы вендтердің көп бөлігін ассимиляциялады, олар сорбтардан басқа этникалық азшылық ретінде жоғалып кетті. Дегенмен, шығыс Германиядағы көптеген жер аттары мен кейбір тегілер әлі күнге дейін вендтік тегін көрсетеді. Сонымен қатар, Мекленбург, Рюген және Померания герцогтарының вендтік ата-бабалары болған. 1540 жылдан 1973 жылға дейін Швеция патшалары ресми түрде шведтер, готтар және вендтер (латын тілінде: суиондар, готтар және вандалдар) патшалары деп аталды (свер, гот және венд королі). 1972 жылы Дания королі Маргрете II бұл атақтарды қолданудан бас тартқаннан кейін швед королі Карл XVI Густав та "Швеция королі" (Sveriges Konung) атағын ғана таңдады, осылайша ұзақ жылдарға созылған дәстүрді өзгертті. Орта ғасырлардан бастап Дания және Дания-Норвегия патшалары Вендтер патшасы (1362 жылдан) және Готтар патшасы (12 ғасырдан) атақтарын қолданды. Екі атақтың да қолданылуы 1973 жылы тоқтатылды.
After their successes in 983 the Wends came under increasing pressure from Germans, Danes and Poles. The Poles invaded Pomerania several times. The Danes often raided the Baltic shores (and, in turn, the Wends often raided the raiders). The Holy Roman Empire and its margraves tried to restore their marches. In 1068/69 a German expedition took and destroyed Rethra, one of the major pagan Wend temples. The Wendish religious centre shifted to Arkona thereafter. In 1124 and 1128, the Pomeranians and some Lutici were baptised. In 1147, the Wend crusade took place in what is today north eastern Germany. This did not, however, affect the Wendish people in today's Saxony, where a relatively stable co existence of German and Slavic inhabitants as well as close dynastic and diplomatic cooperation of Wendish and German nobility had been achieved. (See: Wiprecht of Groitzsch). In 1168, during the Northern Crusades, Denmark mounted a crusade led by Bishop Absalon and King Valdemar the Great against the Wends of Rugia in order to convert them to Christianity. The crusaders captured and destroyed Arkona, the Wendish temple fortress, and tore down the statue of the Wendish god Svantevit. With the capitulation of the Rugian Wends, the last independent pagan Wends were defeated by the surrounding Christian feudal powers. From the 12th to the 14th centuries, Germanic settlers moved into the Wendish lands in large numbers, transforming the area's culture from a Slavic to a Germanic one. Local dukes and monasteries invited settlers to repopulate farmlands devastated in the wars, as well as to cultivate new farmlands from the expansive woodlands and heavy soils, with the use of iron based agricultural tools that had developed in Western Europe. Concurrently, a large number of new towns were created under German town law with the introduction of legally enforced markets, contracts and property rights. These developments over two centuries were collectively known as the Ostsiedlung (German eastward expansion). A minority of Germanic settlers moved beyond the Wendish territory into Hungary, Bohemia and Poland, where they were generally welcomed for their skills in farming and craftsmanship. The Polabian language was spoken in the central area of Lower Saxony and in Brandenburg until around the 17th or 18th century. The German population assimilated most of the Wends, meaning that they disappeared as an ethnic minority except for the Sorbs. Yet many place names and some family names in eastern Germany still show Wendish origins today. Also, the Dukes of Mecklenburg, of Rügen and of Pomerania had Wendish ancestors. Between 1540 and 1973, the kings of Sweden were officially called kings of the Swedes, the Goths and the Wends (in Latin translation: kings of Suiones, Goths and Vandals) (Svears, Götes och Wendes Konung). After the Danish monarch Queen Margrethe II chose not to use these titles in 1972 the Swedish monarch, Carl XVI Gustaf also chose only to use the title King of Sweden" (Sveriges Konung), thereby changing an age old tradition. From the Middle Ages the kings of Denmark and of Denmark–Norway used the titles King of the Wends (from 1362) and Goths (from the 12th century). The use of both titles was discontinued in 1973.
Мұра
Венд халқы ғасырлар бойы неміс қоныс аударушыларымен бірге өмір сүрді және біртіндеп неміс тілді мәдениетіне ассимиляцияланды. 1356 жылғы Алтын бұқа (Германия Рим империясының конституциялық негіздерінің бірі) өзінің 31-бабында Германия Рим империясының «әдет-ғұрыптары, өмір салты және тілі жағынан ерекшеленетін түрлі ұлттардан» тұратын көпұлтты мемлекет екенін нақты мойындады. Осыған байланысты, «танымал сайлаушы князьдердің ұлдары немесе мұрагерлері, олардың неміс тілін табиғи түрде үйренгендігі күтілуде, жеті жасынан бастап итальян және славян (яғни венд) тілдерінің грамматикасын оқуға тиіс» деп белгіленді. Орталық және Солтүстік Германиядағы көптеген географиялық атаулардың славяндық тегіне қатысы болуы мүмкін. Типтік славян жұрнақтары: itz, itzsch және ow. Оларды Делич және Рохлиц сияқты қалалардың аттарында кездестіруге болады. Тіпті Лейпциг және Берлин сияқты ірі қалалардың аттары да вендтік текті болуы мүмкін. Бүгінде венд халқының жалғыз қалған азшылық тобы – сорбтар өздерінің дәстүрлі тілі мен мәдениетін сақтап, Домовина арқылы мәдени өзін-өзі анықтау құқығын жүзеге асырады. Саксонияның үшінші премьер-министрі Станислав Тиллих (2008–2017 жж.) сорб тегінен шыққан, ол Германияның федералдық жерінің этникалық азшылық өкілі болған алғашқы басшысы.
The Wendish people co existed with the German settlers for centuries and became gradually assimilated into the German speaking culture. The Golden Bull of 1356 (one of the constitutional foundations of the German Roman Empire) explicitly recognised in its Art. 31 that the German Roman Empire was a multi national entity with "diverse nations distinct in customs, manner of life, and in language". For that it stipulated "the sons, or heirs and successors of the illustrious prince electors, since they are expected in all likelihood to have naturally acquired the German language, shall be instructed in the grammar of the Italian and Slavic (i. e. Wendish) tongues, beginning with the seventh Year of their age." Many geographical names in Central Germany and northern Germany can be traced back to a Slavic origin. Typical Slavic endings include itz, itzsch and ow. They can be found in city names such as Delitzsch and Rochlitz. Even names of major cities like Leipzig and Berlin are most likely of Wendish origin. Today, the only remaining minority people of Wendish origin, the Sorbs, maintain their traditional language and culture and enjoy cultural self determination exercised through the Domowina. The third minister president of Saxony Stanislaw Tillich (2008–2017) is of Sorbian origin, being the first head of a German federal state with an ethnic minority background.
Техас бұрыштары
1854 жылы Техас вендері Лузатиядан үлкен еркіндік іздеп, «Бен-Невис» кемесімен Техастың орталық аймағына, әсіресе Сербинге қоныстанды. Вендерлер Уарда, Гиддингс, Остин, Хьюстон, Федор, Швейцария Альпі, Порт-Артур, Мангейм, Копперас-Ков, Вернон, Уолбург, Гроув, Бишоп және Рио-Гранде аңғарына дейін тарады. Бүгінде вендтердің алғашқы қоныс аударушыларының ұрпақтарында дәстүрлерге, қағидаларға және білімге берілгендік күшті байқалады. Қазір мыңдаған техастықтар мен басқа американдықтар (көптегендері өз тегін білмейді) вендердің мұрасын өздеріне жатқыза алады.
In 1854, the Wends of Texas departed Lusatia on the Ben Nevis seeking greater liberty, in order to settle an area of central Texas, primarily Serbin. The Wends succeeded, expanding into Warda, Giddings, Austin, Houston, Fedor, Swiss Alp, Port Arthur, Mannheim, Copperas Cove, Vernon, Walburg, The Grove, Bishop, and the Rio Grande Valley. A strong emphasis on tradition, principles, and education is evident today in families descendant from the Wendish pioneers. Today, thousands of Texans and other Americans (many unaware of their background), can lay claim to the heritage of the Wends.