Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс славян тілдері тобы, Еуропадағы Луазия аймағында таралған.
West Slavic language group spoken in Lusatia, Europe
Сорб тілдері (, ) – жоғары сорб және төменгі сорб тілдері, екі жақын туыс және ішінара өзара түсіністі тілдер. Олар Шығыс Германияның Луазия аймағындағы сорбтардың – батыс славян этномәдени азшылығының тілі болып табылады. Бұл тілдер үнді-еуропа тілдерінің батыс славян тармағына жатады, сондықтан лехит және чех-словак тілдері сияқты басқа екі батыс славян топтарымен тығыз байланысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл тілдер венд тілі (Wends – қазіргі Польша мен Германиядағы ең ерте славян халқының атымен аталған) немесе лузация тілі деп те белгілі болған. Саксониядағы халық және төменгі сорб тілі (долносербский) Бранденбургте шамамен 7000 адамға тараған. Екі тілдің таралған аймағы Луазия деп аталады (жоғары сорб тілінде Łužica, төменгі сорб тілінде Łužyca, неміс тілінде Lausitz). Екеуі де Прага мәдениетінің туындысы. Луазиядан тыс жерлерде сорб тілі неміс тілімен ығыстырылған. 13 ғасырдан бастап тілге ресми түрде дискіминация жасалды. Ресми анықталған сорб қоныстану аймағында екі тіл де неміс тілімен қатар екінші ресми тіл ретінде мойындалған. Жоғарғы Луазиядағы Баутцен қаласы жоғары сорб мәдениетінің орталығы болып табылады. Қала маңында "Баутцен/Будышин" сияқты екі тілді белгілерді кездестіруге болады. Солтүстікке қарай орналасқан Котбус/Чосебуз қаласы төменгі сорб мәдениетінің орталығы саналады, онда да екі тілді белгілер бар. Сорб тілі Техас штатының Ли округіндегі Сербин деген кішкентай сорб ("венд") қонысында да қолданылған, бірақ қазір онда тілді білушілер қалмаған. 1949 жылға дейін сорб тілінде газеттер жарық көрген. Жергілікті диалект неміс және ағылшын тілдерінде сөйлейтін халықтың ықпалымен күшті өзгерген. "Вендтер" (Wenden) және "вендтік" (wendisch/Wendisch) деген неміс терминдері бір кезде жалпы "славяндық" ұғымын білдірген, бірақ бүгінде Германиядағы сорб қауымдастықтарына қатысты "сорбтар" (Sorben) және "сорб тілі" (sorbisch/Sorbisch) терминдері қолданылады.
The Sorbian languages (, ) are the Upper Sorbian language and Lower Sorbian language, two closely related and partially mutually intelligible languages spoken by the Sorbs, a West Slavic ethno cultural minority in the Lusatia region of Eastern Germany. They are classified under the West Slavic branch of the Indo European languages and are therefore closely related to the other two West Slavic subgroups: Lechitic and Czech–Slovak. Historically, the languages have also been known as Wendish (named after the Wends, the earliest Slavic people in modern Poland and Germany) or Lusatian. people in Saxony, and Lower Sorbian (dolnoserbski), spoken by about 7,000 people in Brandenburg. The area where the two languages are spoken is known as Lusatia (Łužica in Upper Sorbian, Łužyca in Lower Sorbian, or Lausitz in German). both derivations of Prague culture. Outside Lusatia, the Sorbian language has been superseded by German. From the 13th century on, the language suffered official discrimination. In the officially defined Sorbian settlement area, both languages are recognized as second official languages next to German. The city of Bautzen in Upper Lusatia is the centre of Upper Sorbian culture. Bilingual signs can be seen around the city, including the name of the city, "Bautzen/Budyšin". To the north, the city of Cottbus/Chóśebuz is considered the cultural centre of Lower Sorbian; there, too, bilingual signs are found. Sorbian was also spoken in the small Sorbian ("Wendish") settlement of Serbin in Lee County, Texas, however no speakers remain there. Until 1949, newspapers were published in Sorbian. The local dialect was heavily influenced by surrounding speakers of German and English. The German terms "Wends" (Wenden) and "Wendish" (wendisch/Wendisch) once denoted "Slav(ic)" generally; they are today mostly replaced by "Sorbs" (Sorben) and "Sorbian" (sorbisch/Sorbisch) with reference to Sorbian communities in Germany.
Құрып бара жатқан түр
Сорб тілдерін қолдану бірнеше жылдан бері азайып келеді. Сербин, Техас сияқты эмигрант қауымдастықтарында сорб тілінің жоғалуы күтпеген нәрсе емес. Бірақ сорбтардың өз отандарында да сорбтардың ұлттық санасы мен тіл қолдану деңгейі төмендеп келеді. 2008 жылы сорбтар сорбтарға қарсы үш түрлі қысымға наразылық білдірді: "(1) лигнит кенішінің салдарынан сорб және неміс тілді сорб ауылдарының жойылуы; (2) Саксониядағы сорб мектептері желісінің қысқартылуы; (3) орталық үкіметтің сорб институттарына қаржыландыруды азайтуы." Жоғарғы сорб тіліне жасалған зерттеу тілдің өміршеңдігіне қарама-қарсы келетін бірнеше тенденцияларды көрсетті. "Тұрақсыз диглоссияға" алып келген саясаттар бар. Тілдес адамдардың екі тілдің бірін де қолдану мүмкіндігі бар тілдік салалар жоғалды және сорб тілі дәстүрлі түрде келесі ұрпаққа беріліп келген үлгілер бұзылды. Сонымен қатар, берік жазба дәстүрі жоқ және тілдің кеңінен қабылданған, ресми стандартталған түрі де жоқ. Тілдік құқықтардың жоғалуы сезіліп, тілдер мен олардың қолданушыларына қатысты теріс көзқарас бар.
The use of Sorbian languages has been contracting for a number of years. The loss of Sorbian language use in emigrant communities, such as in Serbin, Texas, has not been surprising. But within the Sorbian homelands, there has also been a decrease in Sorbian identity and language use. In 2008, Sorbs protested three kinds of pressures against Sorbs: "(1.) the destruction of Sorbian and German Sorbian villages as a result of lignite mining; (2.) the cuts in the network of Sorbian schools in Saxony; (3.) the reduction of financial resources for the Sorbian institutions by central government." A study of Upper Sorbian found a number of trends that go against language vitality. There are policies that have led to "unstable diglossia". There has been a loss of language domains in which speakers have the option to use either language, and there is a disruption of the patterns by which the Sorbian language has traditionally been transmitted to the next generation. Also, there is no strong written tradition and there is not a broadly accepted formal standardized form of the language(s). There is a perception of the loss of language rights, and there are negative attitudes towards the languages and their speakers.
Тілдік ерекшеліктері
Жоғарғы және Төменгі сорб тілдерінде есімдер, есімдіктер, сын есімдер және етістіктер үшін дуалдық бар; қазіргі тірі Үнді-Еуропа тілдерінің өте азы ғана осыны грамматиканың өнімді ерекшелігі ретінде сақтап қалған. Мысалы, "рука" сөзі бір қолды білдіреді, "руце" – екі қолды, ал "руки" – екінен астам қолды білдіреді. Көптеген славян тілдеріндегідей, сорб тілінде де артикльдер жоқ.
Both Upper and Lower Sorbian have the dual for nouns, pronouns, adjectives, and verbs; very few living Indo European languages retain this as a productive feature of the grammar. For example, the word ruka is used for one hand, ruce for two hands, and ruki for more than two hands. As with most Slavic languages, Sorbian uses no articles.
Тиісті әдебиет
Вернер, Эдуард. Сорб тілі мысалындағы сирек деректерді ескере отырып, тілдік айырмашылықты бағалау. Мэтт Колер және Эндрю Невинс, редакторлар, Еуропаның аз қамтылған және диаспора тілдеріндегі заманауи зерттеулер (2022): 281–302. Онлайн ашық қолжетімді.
Werner, Eduard. Evaluating linguistic variation in light of sparse data in the case of Sorbian. Matt Coler and Andrew Nevins, eds., Contemporary research in minoritized and diaspora languages of Europe (2022): 281–302. Online open access.