Кіріспе

Камиль Сент-Сенс жазған 1874 жылғы тондық поэма, ортағасырлық аллегория. Danse macabre, Op. 40 – француз композиторы Камиль Сент-Сенс 1874 жылы оркестр үшін жазған симфониялық поэма. Оның тұңғыш көрсетілісі 1875 жылдың 24 қаңтарында болды. Ол G минор тонында жазылған. Бұл туынды 1872 жылы ақын Анри Казалис француз тілінде жазған мәтінімен, Камильо Антона Траверсидің Danza macàbra пьесасы негізінде дауыс пен фортепианоға арналған ән ретінде бастау алды. 1874 жылы композитор осы әнді кеңейтіп, симфониялық поэмаға айналдырып, вокалдық партияны жеке скрипкамен алмастырды.

Талдау

Аңыз бойынша, Өлім жыл сайын Хэллоуин күні түнгі жартысында пайда болады. Өлім қабірден қайтыс болғандарды шақырып, оған би билейді, ал ол скрипка тартып (мұнда жекелеген скрипкамен бейнеленген). Бұл туынды арфаның D нотасын он екі рет қайталауымен басталады (түн ортасының он екі соққысы), оған ішекті аспаптар бөлімінің жұмсақ аккордтары қосады. Жекелеген скрипка тритонды орындайды, ол Орта ғасыр мен Барокко дәуірінде «музыкадағы шайтан» (diabolus in musica) деп аталған, ол A және E ноталарынан тұрады. Скордатура реттеуінің мысалы ретінде, скрипкашының E ішегі E нотасына дейін төмендетіліп, диссонансты тритонды құрайды. Бірінші тақырып жекелеген флейтада естіледі, одан кейін екінші тақырып – жекелеген скрипкадағы төмендейтін гамма, оған ішекті аспаптар бөлімінің жұмсақ аккордтары сүйемелдейді. Бірінші және екінші тақырыптар немесе олардың бөліктері оркестрдің әртүрлі бөлімдерінде қайта естіледі. Туындының ортасында екінші тақырыпқа негізделген контрапункт бөлімінен кейін, Дис Ираэ әнінің тікелей цитаты орындалады. Бұл реквиемнен алынған Грегориан әні, мелодиялық тұрғыдан туындының екінші тақырыбымен байланысты. Дис Ираэ әдеттегіден өзгеше, мажорлық тоналдықта ұсынылған. Осы бөлімнен кейін туынды бірінші және екінші тақырыптарға оралып, толық оркестрдің өте күшті динамикасымен аяқталады. Содан кейін текстурада кенеттен үзіліс болады және кода таңның атқанын (гобойда ойналатын әтештің дауысы) және сүйектердің қабірлеріне оралуын көрсетеді. Бұл туындыда сүйектердің сыңғырлаған дыбысын имитациялау үшін ксилофон ерекше қолданылады. Сен-Санс «Жануарлар карнавалының» «Қазбалар» бөлімінде ұқсас мотивті қолданады. Минорлық вальстің прогрессиясы мен мелодиясы Вагнердің «Ұшқан голландық» операсының үшінші актісін ашатын «Құрметті капитан, қарауылды тастаңыз» әніндегі теңізшілер хорының (мысалы, «олардың жандары барлық өлді») қысымдарына ұқсас.

Аспаптар

Danse macabre бір скрипка мен оркестр үшін жазылған. Оркестр құрамына бір пикколо, екі флейта, екі гобой, B тонындағы екі кларнет, екі фагот; G және D тонындағы төрт мүйіз, D тонындағы екі труба, үш тромбон, бір туба; тимпан, ксилофон, бас барабан, цимбалдар және үшбұрыштан тұратын соққы аспаптар бөлімі; бір арфа және скрипкалар тобы кіреді.

Қабылдау

1875 жылы 24 қаңтарда алғаш рет орындалған «Danse macabre» көрермендердің көңілінен шықпады және үлкен алаңдаушылық тудырды. XXI ғасырдың ғалымы Роджер Николс «бұрмаланған Dies irae әуені», «жеке скрипканың қорқынышты шылауы», ксилофонның қолданылуы және «гипнотикалық қайталаулар» туралы жағымсыз пікірлерді айтады, Николс мұнда Равельдің «Болеро» туындысының алғы көрінісін естиді. Бүгінде бұл Сент-Сенстің шедеврлерінің бірі саналады және жоғары мәдениет пен халықтық мәдениетте кеңінен танылып, қайта өңделеді.

Жазбалар

Премьерадан кейін көп ұзамай, бұл шығарманы Сент-Сенстің жақын досы Франц Лист (S.555) фортепианоға орындау үшін жазды. Көптеген басқа фортепианоға орындаулардың қатарында Эрнест Гиро фортепиано төрт қолға арналған нұсқасын жасады, ал Сент-Сенс өзі екі фортепианоға арналған нұсқасын жазды, сондай-ақ 1877 жылы скрипка мен фортепианоға арналған нұсқасын да жазды. 1942 жылы Владимир Хоровиц Листтің орындауын кеңінен өзгертті. Қазіргі таңда осы нұсқа ең көп орындалады. Тим Мюллеман пьеро ансамблі (флейта, кларнет, скрипка, виолончель, фортепиано) үшін, ал Эдвин Лемаре органға арналған орындаулар жасады. Грег Андерсон екі фортепиано, екі соққы аспабы шеберлері және скрипкаға арналған Danse Macbre Baccanale деп аталатын нұсқасын құрды.