Кіріспе
Франц Листтің фортепиано мен оркестрге арналған шығармасы: "Totentanz": "Dies irae" парафразы, S.126 – Франц Листтің жеке фортепиано мен оркестрге арналған шығармасы. Бұл шығарманың ерекшелігі – негізінде Грегориандық "Dies irae" әуені жатыр, сонымен қатар стильдік жаңалықтарымен де көзге түседі. Ол 1838 жылы жоспарланып, 1849 жылы аяқталды, жарияланды және 1853 және 1859 жылдары қайта өңделді.
Totentanz : Paraphrase on Dies irae, S.126, is the name of a work for solo piano and orchestra by Franz Liszt notable for being based on the Gregorian plainchant melody Dies irae as well as for stylistic innovations. It was first planned in 1838, completed and published in 1849, and revised in 1853 and 1859.
Өлімге деген құмарлық
Листтің кейбір шығармаларының атаулары, мысалы, «Тотентанц», «Фунерайл», «Ла лугубре гондола» және «Пенсе дес Мерт», композитордың өлімге деген әуесқойлығын көрсетеді. Жастық шағындағы Листтің өлімге, дінге, сондай-ақ жұмақ пен тозаққа деген құштарлығын байқауға болады. Алан Уокердің сөзінше, Лист 1830-шы жылдардың басында Париждің «ауруханаларына, құмар ойындарының казиноларына және психиатриялық емдеу орындарына» жиі баратын, тіпті өлім жазасына кесілгендерді көру үшін түрмелердің қараңғы бөлмелеріне түсіп кеткен.
Нысан көздері
Романтизм дәуірінде ортағасырлық мәдениетке деген қызығушылықтың арқасында, фантастикалық немесе қабілетсіздікке дейін қорқынышты ирония жиі бастапқы моральдық мақсатты ығыстырып шығарды. Мұндай иронияның музыкалық мысалын Гектор Берлиоздың «Фантастикалық симфониясының» соңғы бөлімінде кездестіруге болады, онда ортағасырлық (Грегориан) «Dies Irae» (Соңғы сот күні) әуені таңғажайып модернистік стильде қолданылған. 1830 жылы Лист симфонияның алғашқы орындалуына қатысып, оның күшті жаңалықтарына тәнті болды. Листтің «Тотентанц» (Өлім биі) – фортепиано мен оркестрге арналған вариациялар жиынтығы, ол «Dies Irae» әуенінің қайта жаңғыртуын ұсынады. Жас Листтің шабыттанып өскен тағы бір көзі – Пизадағы Кампо-Сантодағы Франческо Трайнидің «Өлімнің жеңісі» атты танымал фрескасы (Лист заманында Андреа Орканьяға, ал қазір Буонамико Буффалмаккоға жатқызылады). Лист сүйіктісі, графня д’Агультпен Италияға қашып, 1838 жылы Пизаға сапар шекті. Тек он жыл өткен соң Листтің алғашқы эскиздері «Тотентанцтың» толық нұсқасына айналды. 1853 және 1859 жылдары түзетулер енгізіліп, оның соңғы нұсқасы алғаш рет 1865 жылдың 15 сәуірінде Гаагада Листтің шәкірті Ханс фон Бюловтың орындауында таныстырылды, оған бұл туынды арналған.
Стильдік жаңалықтар
Грегориандық материалға негізделгендіктен, Листтің «Тотентанцы» шығармасында канондық контрапунктпен ортағасырлық дыбыс үзінділері кездеседі, бірақ партитураның ең инновациялық аспектісі – фортепиано партиясының таң қалдыратын модернистік, тіпті соққылы сипаты. Оның басы Бартоктің екі фортепиано мен соққылы аспаптарға арналған сонатасының кіріспесіне өте жақын, бұл шығарма шамамен жүз жылдан кейін жазылған. Бұл кездейсоқ болмауы мүмкін, себебі Барток Листтің «Тотентанцын» жиі орындаған. Басқа да модернистік ерекшеліктердің бірі – пианисттің қайталап ойнайтын ноталары оркестрде зұлымдықпен күшті соққылармен дыбысталатын, сондай-ақ оркестрдегі ерекше дыбыс эффектілері. Мысалы, скрипкадағы кол леньо (col legno) үрейлі немесе сүйектердің сыңғырлағандай дыбысын тудырады. Ричард Поль (алғашқы биограф) атап көрсетеді: «Әрбір вариация жаңа кейіпкерді ашады – адал адам, көңілді жас, күмәнданушы, дұға оқитын монах, батыл әскер, нәзік қыз, ойнақы бала».
Қолда бар нұсқалары
Лист шығармаларының көпшілігі сияқты, осы туындының да бірнеше нұсқасы бар. Листтің «Тотентанц» туындысының алғашқы нұсқасымен қатар, Ферруччо Бусони (1919) Листтің қолжазбалары негізінде екінші «De Profundis» нұсқасын дайындады. Стандартты нұсқа – туындының соңғы және үшінші нұсқасы (1859). Лист сонымен қатар екі фортепианоға (S.652) және жеке фортепианоға (S.525) арналған нұсқаларын да жазды. Эмиль фон Зауэр өңдеген екі фортепианоға арналған алғашқы басылым, алайда, Листтің фортепиано мен оркестрге арналған туындысының жеке бөлігін ғана қамтыды, ал оркестрлік сүйемелдеу екінші фортепианода транскрипцияланған. Доктор Андрей Каспаров осы нұсқаны кейін фортепиано дуэті үшін жаңадан ойлап шығарды. Бұл, екі орындаушы арасында тең бөлінген кезде «Тотентанц» туындысының кеңдігін керемет көрсетеді. Стивен Тарп осы туындыны жеке органға арнап транскрипциялады.
Белгілі орындаушылар
Ханс фон Бюлов, Бела Барток, Сергей Рахманинов және Ферруччо Бусонидің орындауынан басқа, тарихи маңызы бар орындаулардың ішінде Листтің шәкірті Хосе Вианна да Моттаның (1945 – Port Nat S IPL 108) орындауы, сондай-ақ Гьёрги Цифра (EMI 74012 2), Клаудио Арау, Хорхе Боле (Decca), Артуро Бенедетти Микеланджели (1961 – Arkadia HP 507.1; 1962 – Memoria 999 001), Мишель Берофф (EMI Classics), Байрон Янис (RCA), Марта Аргерих, Кристиан Зимерман (Deutsche Grammophon), Арнальдо Коэн (Naxos және BIS), Раймонд Левентал және Энрико Пейс 1989 жылғы екінші халықаралық Франц Лист фортепиано конкурсында болған орындаулары да бар.