Кіріспе
Тауарды өндірудегі салыстырмалы мүмкіндік шығынының төмен болуы. Экономикалық модельдегі салыстырмалы артықшылық – нақты бір тауарды өндірудегі басқаларға қарағандағы артықшылық. Тауарды төменгі салыстырмалы мүмкіндік шығынымен немесе автоаркиялық бағамен, яғни сауда жасамас бұрынғы төменгі салыстырмалы шекті шығынмен өндіруге болады. Салыстырмалы артықшылық – жеке тұлғалардың, фирмалардың немесе мемлекеттердің саудадан алатын табысының экономикалық шындығын көрсетеді, бұл олардың факторлық қорларының немесе технологиялық прогрестің айырмашылықтарынан туындайды. Дэвид Рикардо 1817 жылы салыстырмалы артықшылықтың классикалық теориясын жасады, ол бір елдің жұмысшылары басқа елдердің жұмысшыларына қарағанда барлық тауарларды өндіруде тиімдірек болса да, елдердің халықаралық саудаға қатысу себебін түсіндіруге бағытталған. Ол егер екі ел екі тауарды өндіре алса және еркін нарықта жұмыс істесе (капитал мен еңбек халықаралық жазылымда қозғалмайды деген ережемен), онда әр ел екінші тауарды импорттау арқылы, салыстырмалы артықшылығы бар тауарды экспорттап, жалпы тұтынуын арттырады, егер екі ел арасында еңбек өнімділігінде айырмашылық болса. Экономикадағы ең күшті, бірақ түсініксіз көрінетін ойлардың бірі саналатын Рикардоның теориясы, халықаралық сауданың көп бөлігіне абсолюттік артықшылық емес, салыстырмалы артықшылық жауапты екенін көрсетеді.
Comparative advantage in an economic model is the advantage over others in producing a particular good. A good can be produced at a lower relative opportunity cost or autarky price, i. e. at a lower relative marginal cost prior to trade. Comparative advantage describes the economic reality of the work gains from trade for individuals, firms, or nations, which arise from differences in their factor endowments or technological progress. David Ricardo developed the classical theory of comparative advantage in 1817 to explain why countries engage in international trade even when one country's workers are more efficient at producing every single good than workers in other countries. He demonstrated that if two countries capable of producing two commodities engage in the free market (albeit with the assumption that the capital and labour do not move internationally), then each country will increase its overall consumption by exporting the good for which it has a comparative advantage while importing the other good, provided that there exist differences in labor productivity between both countries. Widely regarded as one of the most powerful yet counter intuitive insights in economics, Ricardo's theory implies that comparative advantage rather than absolute advantage is responsible for much of international trade.
Сауда шарттары
Сауда шарттары – бір тауардың екінші тауарға айырбасталу қатынасы. Егер екі ел де салыстырмалы артықшылығы бар тауарға маманданса, сауда жасағанда, тауардың сауда шарттары (екі тарапқа да пайда әкелетін) әр тараптың мүмкіндік шығындарының аралығында болады. Жоғарыдағы мысалда, матаның бір бірлігі шараптың аралық бірлігімен саудаға түседі.
Haberler-тің мүмкіндікті шығындар формуласы
1930 жылы австриялық-американдық экономист Готфрид Хаберлер салыстырмалы артықшылық туралы ілімді Рикардоның еңбек құнының теориясынан бөліп, қазіргі заманғы мүмкіндік шығыны тұжырымдамасын ұсынды. Хаберлердің салыстырмалы артықшылықты қайта формулировкалауы халықаралық сауда теориясын революцияландырып, қазіргі сауда теорияларының тұжырымдық негізін қалады. Хаберлердің инновациясы – салыстырмалы артықшылық теориясын жақсы X-тің құнын жақсы X-ті өндіруге жұмсалатын еңбек бірліктерімен емес, жақсы Y-тің қысқартылған өндіріс көлемімен өлшеу арқылы қайта формулировкалау болды, Рикардоның тұжырымдамасындағыдай. Хаберлер бұл мүмкіндік шығыны тұжырымдамасын халықаралық сауда теориясына өндіріс мүмкіндіктері қисығын енгізу арқылы іске асырды.
Қазіргі теориялар
1817 жылдан бері экономистер Рикардоның моделін жалпылауға және салыстырмалы артықшылық принципін кеңірек жағдайларда шығаруға тырысты, ең әйгілісі – неоклассикалық Рикардо-Винердің нақты факторлар моделі (бұл модельге еңбек күшінен басқа да факторларды қосуға мүмкіндік береді) және факторлар пропорциясы бойынша Гексшер-Олин модельдері. Кейіннен жаңа сауда теориясының дамуы, ішінара Гексшер-Олин моделінің эмпирикалық кемшіліктерімен және сала ішіндегі сауданы түсіндіруге қабілетсіздігімен байланысты, салыстырмалы артықшылықпен түсіндірілмейтін сауданың кейбір аспектілерін түсіндірді. Дегенмен, Алан Дирдорф, Авинаш Диксит, Готфрид Хаберлер және Виктор Д. Норман сияқты экономистер салыстырмалы артықшылық принципінің әлсіз жалпылама нұсқаларын ұсынды, онда елдер салыстырмалы артықшылығы бар тауарларды экспорттауға бейім болады.
Dornbusch және басқалардың тауарлар тұтастығы
Рикардолық және HO модельдерінде салыстырмалы артықшылық теориясы 2 ел/2 тауар жағдайы үшін қалыптастырылған. Оны 2 ел/көп тауар жағдайына немесе көп ел/2 тауар жағдайына кеңейтуге болады. Тауарлардың үздіксіз тізбегін құру үшін тауарларды қосу – Дорнбуш, Фишер және Самуэльсонның маңызды еңбегіндегі негізгі ой. Шындығында, салыстырмалы артықшылық тізбегіне тауарлардың санын арттыру еңбек талаптарының арақатынастарындағы айырмашылықты мардымсыз етеді, осылайша бастапқы модельдегі әр тауарға қатысты үш тепе-теңдік жағдайы бірдей нәтижеге келеді. Бұл, әсіресе, көлік шығындарын ескеруге мүмкіндік береді, бірақ аталған жүйе екі елмен ғана шектеледі. Алайда, көптеген елдерде (3-тен астам ел) және көптеген тауарларда (3-тен астам тауар) салыстырмалы артықшылық тұжырымы айқын күрделірек формулировканы талап етеді.
Диардорфтың салыстырмалы артықшылық туралы жалпы заңы
Салыстырмалы артықшылыққа күмәнданушылар оның теориялық салдары көптеген тауарлар бар әлемде жеке тауарларға немесе тауарлар жұптарына қолданғанда көбінесе орындалмайтынын көрсетеді. Диардорф салыстырмалы артықшылық туралы түсініктер, егер теория барлық тауарлар бойынша орташа мәндермен қайта формулировкаланса, сақталатынын мәлімдейді. Оның модельдері сауда векторлары мен салыстырмалы артықшылықтың өзіндік баға өлшемдері бар векторлар арасындағы корреляциялар туралы көптеген түсініктерді ұсынады. "Диардорфтың салыстырмалы артықшылықтың жалпы заңы" – тарифтерді, тасымалдау құнын және саудаға кедергі келтіретін басқа да факторларды ескеретін көп тауарлы модель.
Баламалы тәсілдер
Жақында Ю. Шиозава Рикардоның өндіріс шығындарына негіделген құндылық теориясы дәстүрінде халықаралық құндылық теориясын құруға қол жеткізді. Бұл көптеген шарттарға негізделген: көптеген елдер; көптеген тауарлар; бір елде бір өнімді өндірудің бірнеше тәсілі; кіріс саудасы (аралық тауарлар еркін саудаланады); белгілі бір мерзім ішінде тұрақты тиімділікке ие ұзақ өмірлі капитал тауарлары; көлік шығындарының болмауы (оң шығындарға дейін кеңейтілуі мүмкін). Маккензи атап көрсеткендей: "Егер мақта Англияда өсірілгенде, Ланкашир мақта матасын өндіруге шақырылмауы мүмкін екені бірден көзге көрінеді". Алайда, Маккензи және кейінгі зерттеушілер математикалық қиындықтарға байланысты аралық тауарларды қамтитын жалпы теорияны құра алмады. Джон Чипман көрсеткендей, Маккензи "аралық өнімдер саудасын енгізу классикалық талдауды түбірімен өзгертуді талап етеді" деген қорытындыға келді. Машиналар мен жабдықтар сияқты ұзақ өмірлі капитал тауарлары, бөліктер мен ингредиенттер сияқты, өндіріс процесіне тікелей қатысады. Жаңа теория тұрғысынан қарағанда, ешқандай физикалық критерий жоқ. Диардорф екі топқа бөлінген 10 түрлі анықтаманы қарастырды, бірақ аралық тауарлар жағдайында жалпы формула бере алмады.
Салыстырмалы артықшылыққа эмпирикалық көзқарас
Салыстырмалы артықшылық – мамандану мен сауданың қамтамасыз ететін пайдалар туралы теория, нақты мінез-құлықты қатаң болжау емес. (Іс жүзінде, үкіметтер түрлі себептермен халықаралық сауданы шектейді; Улисс С. Гранттың кезінде АҚШ өнеркәсіптері күшейгенге дейін еркін саудаға ашылуды кейінге жылдырды, бұл бұрын Ұлыбритания көрсеткен үлгіге ұқсас болды.) Дегенмен, салыстырмалы артықшылықтың болжамдарын тексеруге бағытталған көптеген эмпирикалық зерттеулер бар. Эмпирикалық зерттеулер көбінесе нақты бір модельдің болжамдарын тексеруді қамтиды. Мысалы, Рикардоның моделі елдер арасындағы технологиялық айырмашылықтар еңбек өнімділігінің айырмашылықтарына алып келеді деп болжайды. Еңбек өнімділігінің айырмашылықтары өз кезегінде түрлі елдердің салыстырмалы артықшылықтарын анықтайды. Мысалы, Рикардолық модельді тексеру үшін салыстырмалы еңбек өнімділігі мен халықаралық сауда үлгілері арасындағы байланыс қарастырылады. Аяқ киім өндірісінде салыстырмалы түрде тиімді ел аяқ киімді экспорттауға бейім.
Тікелей сынақ: Жапонияның табиғи эксперименті
Қазіргі заманғы экономикалардың мысалдарымен салыстырмалы артықшылықтың жаһандық масштабтағы дұрыстығын бағалау аналитикалық тұрғыдан қиын, себебі жаһандануға ықпал ететін көптеген факторлар бар: шындығында, инвестициялар, көші-қон және технологиялық өзгерістер саудадан өзге де маңызды рөл атқарады. Егер ашық сауданың әрекетін басқа процестерден бөліп қарастыра алсақ та, оның себептік әсерін анықтау да күрделі болып қалады: бұл үшін ашық саудасыз болжамдық әлеммен салыстыру қажет. Жаһанданудың әртүрлі аспектілерінің беріктігін ескере отырып, ашық сауданың нақты бір экономикаға тигізетін әсерін бағалау қиын. Дэниел Бернхофен мен Джон Браун осы мәселені шешуге тырысып, нарықтық экономикада ашық саудаға кенеттен өтудің табиғи тәжірибесін пайдаланды. Олар Жапония мысалына назар аударады. Жапон экономикасы бірнеше ғасыр бойы автономия және халықаралық саудадан шала оқшауланған жағдайда дамыды, бірақ 19-ғасырдың ортасына қарай 30 миллион халқы бар дамыған нарықтық экономикаға айналды. Батыстың әскери қысымымен Жапония тең емес шарттар арқылы экономикасын шетелдік саудаға ашты. 1859 жылы жасалған шарттар тарифтерді 5%-ға дейін шектеді және батыс елдеріне сауда жасауға мүмкіндік берді. Автономиядан, яғни өзін-өзі қамтамасыз етуден ашық саудаға өтудің қиын болғанын ескерсек, сауданың алғашқы 20 жылында экономиканың негізгі принциптерінде көп өзгеріс болған жоқ. Салыстырмалы артықшылықтың жалпы заңы бойынша, экономика орташа есеппен өзін-өзі қамтамасыз ету бағасы төмен тауарларды экспорттауы, ал өзін-өзі қамтамасыз ету бағасы жоғары тауарларды импорттауы керек. Бернхофен мен Браун 1869 жылға қарай Жапонияның негізгі экспорттық тауары – жібек және одан туындаған өнімдердің бағасы нақты шамамен 100%-ға өскенін, ал көптеген импорттық тауарлардың бағасы 30-75% төмендегенін анықтады. Келесі он жылда импорттың жалпы ішкі өнімге қатынасы 4%-ға жетті.
Құрылымдық бағалау
Салыстырмалы артықшылықтың дұрыстығын көрсетудің тағы бір маңызды тәсілі – "құрылымдық бағалау" әдістері болды. Бұл тәсілдер екі ел үшін екі тауардың Рикардолық формуласына және көптеген тауарлар немесе көптеген елдерді қамтитын кейінгі модельдерге негізделген. Мақсат – нақты әлемдегі жағдайды дәлірек бейнелеу үшін көптеген тауарлар мен елдерді есепке алатын формулаға қол жеткізу болды. Джонатан Итон мен Сэмюэл Кортум, сенімді модельге Дорнбуш және авторлар ұсынған тауарлардың «үздіксіздігі» (continuum) идеясын енгізу қажеттігін атап көрсетті, бұл тауарлар мен елдердің екеуіне де қатысты. Олар бұл мүмкіндікті кез келген (толық) i елдер санын қарастыра отырып, және әр елдегі әр тауарға (бірлік аралығындағы әрбір нүкте үшін біреу) бірлік еңбек шығынымен ғана жұмыс істеу арқылы іске асыра алды (соның ішінде i ел бар).
Ертедегі эмпирикалық жұмыс
Салыстырмалы артықшылықтың алғашқы екі сынағын Макдугалл (1951, 1952) жүргізді. Екі елдік Рикардоның салыстырмалы артықшылық моделінің болжамы бойынша, елдер бір жұмысшыға шаққандағы өнім (яғни өнімділік) жоғары тауарларды экспорттайды. Яғни, бір жұмысшыға шаққандағы өнім мен экспорт саны арасында оң байланыс күтіледі. Макдугалл бұл байланысты АҚШ және Ұлыбритания деректерімен сынап, шындығында оң байланыс тапты. Стерн (1962) және Баласса (1963) жаңа деректермен осы оң байланыстың статистикалық тексеруін қайталады. Дози және авторлар (1988) халықаралық сауданың негізінен ұлттық технологиялық біліктіліктердің айырмашылықтарынан туындайтынын көрсететін кең ауқымды эмпирикалық зерттеу жүргізді. Салыстырмалы артықшылықтың оқулық моделіне қатысты сын – онда тек екі тауар қарастырылады. Модельдің нәтижелері осы тұжырымға берік. Дорнбуш және авторлар (1977) теорияны жалпылап, бір-бірімен үздіксіз байланысқан көптеген тауарларды қарастыруға мүмкіндік берді. Осы модельдегі жалпылауларға негізделген Дэвис (1995) ұқсас ресурстарға ие елдер арасындағы сауданы түсіндіру үшін Рикардолық тәсілді қайта қарастырды. Соңғы уақытта Голуб және Хси (2000) салыстырмалы өнімділік пен сауда үлгілері арасындағы байланыстың қазіргі заманғы статистикалық талдауын ұсынды, онда айқын байланыстар анықталды, ал Нанн (2007) келісімшарттарды тиімді орындаушы елдердің қарым-қатынасқа арналған инвестицияларды талап ететін тауарларға мамандануын анықтады. Кең көлемде қарастырғанда, халықаралық сауданың пайдасы туралы зерттеулер жүргізілді. Zimring & Etkes (2014) Газа секторының блокадасы Газаға импортты едәуір шектегенін, нәтижесінде үш жыл ішінде еңбек өнімділігі 20%-ға төмендегенін көрсетті. Маркусен және авторлар (1994) Мэйдзи реставрациясы кезінде автоархиядан еркін саудаға өтудің әсерін баяндады, нәтижесінде ұлттық табыс 15 жыл ішінде 65%-ға дейін өсті.
Сын
Салыстырмалы артықшылықты еркін сауданы қолдау үшін негіз ретінде пайдалануға қарсы бірнеше аргументтер келтірілді және олар экономистер арасында қолдау тапты. Джеймс Брендер мен Барбара Спенсер әлемдік нарық үшін бірнеше фирмалар бәсекелесетін стратегиялық жағдайда экспорттық субсидиялар мен импорттық шектеулер шетелдік фирмаларды ұлттық фирмалармен бәсекелесуден тоқтатып, осы стратегиялық сауда саясатын жүзеге асыратын елде әл-ауқатты арттыратынын көрсетті. Салыстырмалы артықшылықтың пайдасы туралы мәлімдемелерге күмәнді қараған экономистер де бар. Джеймс Галбрейт "еркін сауда құдай статусына ие болды" және "әлемдегі ең сәтті сауда аймақтарының ешқайсысы, Жапония, Корея, Тайвань және қазіргі Қытайдың материктік бөлігі сияқты, неолибералды сауда қағидаларын қабылдап қазіргі деңгейге жеткен жоқ" деді. Оның пікірінше, салыстырмалы артықшылық тұрақты өнімділікке сүйенсе, ол көбінесе дұрыс емес. Галбрейттың сөзіне қарағанда, егер елдер ауыл шаруашылығына маманданса, олар мәңгілік кедейлікке түсуі мүмкін, себебі ауыл шаруашылығы шектеулі және көбеймейтін табиғи ресурс – жерге тәуелді.