Кіріспе
Американдық инженер-құрылысшы (1854–1938)
Доктор Джон Александр Лоу Уэдделл (15 қаңтар 1854 – 3 наурыз 1938, көбінесе J. A. L. Waddell деп қысқартылып, кейде Джон Александр Уодделл деп те аталады) – канадалық-американдық инженер-құрылысшы және өте көп көпірлерді жобалаған инженер, АҚШ, Канада, сондай-ақ Мексика, Ресей, Қытай, Жапония және Жаңа Зеландияда мыңнан астам құрылысы бар. Уэдделлдің еңбектері жоғары теміржол жүйелері үшін стандарттарды белгіледі және үлкен аралықтағы көпірлерге қолайлы материалдарды әзірлеуге көмектесті. Оның ең маңызды жетістігі – бу күшімен жұмыс істейтін, биік көтерілетін көпірді жасауы. Уэдделл көпірлерді жобалау және инженерлік теория бойынша кеңінен құрметтелген жазушы, сондай-ақ жоғары білім берудегі инженерлік бағдарламалардың сапасын жақсартуды қолдаған адам болды. Ол 1887 жылы құрған «J. A. L. Waddell, Консалтингтік инженер» компаниясы кейін қазіргі заманғы жылжымалы көпірлерді жобалайтын жетекші фирма – «Хардести & Ганновер» компаниясына айналды. Уэдделлдің көптеген сақталған көпірлері қазір тарихи ескерткіштер саналады.
Ерте өмір және білім
Джон Александр Лоу Уэдделл 1854 жылдың 15 қаңтарында Канаданың Онтарио штатындағы Порт-Хоуп қаласында Роберт Уэдделлдің (1815 ж. т.) және Анжелин Э. Джонстың отбасында дүниеге келді. Оның анасы Уильям Джонстың қызы, қаза тапқан 27-ші полк полковнигі және Нью-Йорк қаласының шерифі, сондай-ақ 1844 жылы штат заң шығарушы органының мүшесі болған. Уэдделл сегіз баланың ең үлкені еді. Тоғыз жасқа дейін үйде оқыған Уэдделлдің жастық шағында денсаулығы нашар болған. Кейін ол Порт-Хоуптағы Тринити колледжінде оқыды, он алты жасқа толғанға дейін ата-анасы оны Н.Б. Палмер клиперлік кемесімен Хонконг пен Шанхайға он айлық сапарға жіберді. 1875 жылы Уэдделл Нью-Йорк штатының Троя қаласындағы Ренсселер политехникалық институтынан азаматтық инженерлік мамандығы бойынша бірінші дәрежесін алды. 1882 жылы ол Айова штатының Кунсл-Блаффс қаласынан шыққан Ава Эвереттке үйленді, ол көрнекті адвокат Гораций Эверетттің қызы еді. Ол Канадалық Тынық мұхит темір жолында жұмыс істеді. Уэдделл АҚШ-қа оралып, Батыс Вирджиниядағы көмір компаниясы үшін шахталарды жобалады. 1878 жылы ол Ренсселэрге оралып, 1880 жылға дейін механика курстарын оқытты. Содан кейін Уэдделл батысқа сапар шегіп, Монреальдегі (Квебек) МакГилл университетінен қосымша дәрежелер алды және Айова штатының Кунсл-Блаффс қаласындағы Raymond & Campbell фирмасында біраз уақыт жұмыс істеді. 1882 жылдың шілдесінде Жапония империясының Мейдзи үкіметі оны шетелдік кеңесші ретінде тағайындады және екі кітап жазып жатып Токио императорлық университетінде сабақ берді. Сол жылы Макгилл университеті оған құрметті бакалавр және ғылым магистрі дәрежелерін берді.
Жеке практика
Уэдделл 1886 жылы АҚШ-қа оралды және бір жылдан кейін Канзас-Ситиде жеке инженерлік практика құрды, «А. Л. Уэдделл, кеңесші инженер» деген атпен. Фирма келесі ондаған жылдарда әртүрлі кіші серіктестермен дамыды, оның ішінде 1899 жылы Ира Г. Хедрик, 1907 жылы Джон Л. Харрингтон, 1915 жылы Уэдделлдің ұлы Нидхэм Эверетт және 1927 жылы Шортридж Хардести болды. Уэдделлдің қайтысынан кейін компания Hardesty & Hanover болып өзгерді және бүгінгі күнге дейін сол атаумен жұмыс істеп келеді. Компанияның алғашқы жылдарында, әсіресе теміржол клиенттерімен үлкен табысқа қол жеткізді; Сент-Луис Оңтүстік-Батыс темір жолы мен Ниппон темір жолындағы Уэдделлдің «А» фермалық конструкциясының кеңінен қолданылуымен қатар, 1906 жылғы Техас штатының Браунсвилл қаласындағы газетте доктор Уэдделлдің Халықаралық-Ұлы Солтүстік темір жолындағы барлық көпірлерге жауапты екені жарияланды. Консультациялық мансабының ортасында Уэдделл Нью-Йорк қаласында кеңсе ашты, ол 1920 жылы «Жарқын жиырма жылдардың» экономикалық өркендеу кезеңінде фирманың бас кеңсесіне айналды. Компанияға қалалық аймақтағы соғыстан кейінгі ең маңызды инфрақұрылымдық жобалардың көп бөлігі тапсырылды, оның ішінде Гёталс көпірі және Марин Парквей – Гил Ходжес ескерткіш көпірі бар. Уэдделл сонымен қатар Қытай Республикасының Теміржол министрлігіне кеңесші болды. Қытайда ол Мелоймен бірге MIT және Гарвард университеттерінің тапсырмасымен Ұлттық Оңтүстік-Шығыс университетімен (кейін Ұлттық Орталық университет, содан кейін Нанкин университеті деп аталды) келіссөздер жүргізіп, Шанхайда Қытай-Америка бірлескен инженерлік колледжін құру туралы келісімге келді, бірақ аймақтағы соғыстардың басталуына байланысты ол жақын арада жабылды. Ол кеңінен танылды, Жапония, Ресей, Қытай және Италиядан құрметті наградалар алды, бес құрметті докторлық дипломға ие болды (оның ішінде Жапония, Канада және Пуэрто-Рикодан) және 1936 жылы Америка инженерлік қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды.
Қалқа көпір
Уэдделлдің азаматтық инженерия саласына қосқан ең алғашқы үлестерінің бірі – "А" фермалық көпір болды. 1893 жылы патенттелген, тиімді құрылымы арзан әрі жылдам салуға мүмкіндік берді, сондай-ақ бу локомотивтерімен жүретін пойыздардың ауыр жүктерін оңай көтеруге болатын. Жапон империясының және Американың батыс және орталық аймақтарында көптеп салынып, бұл қарапайым конструкция Екінші өнеркәсіптік революция кезінде бірнеше теміржол компаниясының қарқынды дамуына септігін тигізді.
Тік көтеру көпір
Көтергіш және айналмалы көпірлер ұрпақтар бойы қолданылып келген, бірақ олардың қазіргідей ауқымды болуы соңғы кездерде ғана болды. Уадделл заманауи үлгіні алғаш рет ойлап тапты, ол бастапқыда Миннесота штатының Дулут портындағы Миннесота мүйісі арқылы өтетін тар арнаны көтеруге арналған еді. Оның жобасы 1892 жылы қалалық сайыста жеңіске ие болды, бірақ Соғыс министрлігі бұл ұсынысқа қарсылық білдірді. Қала 1905 жылы сол жерде әуе көліктік көпір салды. 1929 жылы ол Уадделлдің жобасына ұқсас Аэролифт көпіріне айналдырылды. Уадделл 1893 жылы тік көтеру концепциясын жетілдірді және ол, ақыры, Чикаго өзені арқылы салынған Оңтүстік Халстед көшесінің көтергіш көпіріне айналды. Чикаго қаласы Уадделлдің жобасы бойынша салынған алғашқы көтергіш көпір болса, екіншісі 1907 жылы құрылған механикалық инженер Джон Лайл Харрингтонмен серіктестікке дейін күтілуге тиіс болды. Уадделл мен Харрингтон 1909 жылы Иллинойс штатының Китсбург қаласында Миссисипи өзені арқылы өтетін Айова орталық темір жолы үшін тік көтергіш көпірді (қазір бұзылған) жобалады. 1914 жылы Харрингтон кеткенге дейін, олар келесі бес жылда жиырмадан астам тік көтергіш көпірлерді жобалады, соның ішінде Канзас-Ситидегі ASB көпірі де бар.
Өлім
Әйелі Ада қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң, Уэдделл 1938 жылдың 3 наурызында Манхэттендегі "Эрл" қонақ үйіндегі пәтерінде дүние салды. Некролог бойынша, оның өлімі үш ай бұрын өткерген инсульт салдарынан туындаған асқынуларға байланысты болды. Уэдделл және оның әйелі Айова штатының Кансил-Блаффс қаласындағы Фэрвью зиратында мәңгілікке көшірілді.
Кітап тізімінің ішінара сипаттамасы
"Жай темір жол көпірлерін жобалау" [1884] (1891), 5-ші басылым (ағылшын тілінде). Нью-Йорк: Джон Уайли & Sons, 252 бет. Жапония үшін темір теміржол көпірлері жүйесі (1885). Токио: Токио университеті, 258 бет. De Pontibus: Көпір инженерлеріне арналған қалта кітабы (1898), 1-ші басылым. Нью-Йорк: Джон Уайли & Sons, 403 бет. Инженер-құрылысшы доктор Дж. А. Л. Уэдделлдің негізгі ғылыми еңбектері, Уэдделл, Дж. (ред.). (1905). 2017 жылдың 31 желтоқсанында алынды. Көпір инженерлігі, I және II том (1916). Нью-Йорк: Джон Уайли & Sons, 2177 бет. Инженерлік экономика, Уэдделл, Джон Александр Лоу, Канзас университеті, 1917. 2017 жылдың 31 желтоқсанында қол жеткізілді. Көпір құрылысының экономикасы: Көпір инженерлігіне толықтыру (1921). Нью-Йорк: Джон Уайли & Sons, 512 бет. Инженерлік мамандық алдағы 50 жылда. Ланкастер, Пенсильвания: New Era Printing Co. баспасы (1918). "Екі онжылдықтың естеліктері мен құттықтаулары", Фрэнк Вудвард Скиннермен бірге, Дж. Л. Харрингтон редакциясымен (1928). Нью-Йорк: Mack Printing Company, 1174 бет. Америка инженерлер қауымдастығының инженерлік білім беру комитетінің "Инженерлік салаларда кәсіби бағдарлама" (1933). Уэдделл де үлес қосты.