Кіріспе
USS Tiru (SS 416) – Америка Құрама Штаттарының әскери-теңіз флотының кемесі, тұмсықты балықтар тұқымына жататын тиру балығының құрметіне аталған. Тиру 1944 жылдың 17 сәуірінде Калифорния штатының Вальехо қаласындағы Маре аралы әскери-теңіз кемежайында салынды. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына байланысты су асты кемелерін салу бағдарламасы қысқартылғандықтан, үш жыл бойы құрылысы аяқталмай тұрды. 1947 жылдың күзінде Әскери-теңіз флоты Тиру кемесін "GUPPY II" (күшейтілген су асты қозғалтқышы) типті снаorkel қайығы ретінде аяқтауға шешім қабылдады. Оның жаңа дизайнында Әскери-теңіз флотының соңғы жауынгерлік тәжірибесінен және неміс техникалық жетістіктерінен алынған жақсартулар енгізілді. Тиру 1947 жылдың 16 қыркүйегінде суға түсірілді, демеушісі – капитан Джон П. Кромвеллдің жесірі, Жон П. Кромвеллдің әйелі болды. Тиру бір кезде болашақ ФБР директоры, Уотергейт ісімен танымал Л. Патрик Грейдің басқаруында болды.
USS Tiru (SS 416), a , was a vessel of the United States Navy named for the tiru, a member of the lizardfish family. Tiru—laid down on 17 April 1944 at Vallejo, California, by the Mare Island Navy Yard—remained uncompleted for three years as a result of the curtailment of the submarine building program at the end of World War II. In the fall of 1947, the Navy decided to complete Tiru as a "GUPPY II" (Greater Underwater Propulsive Power) snorkel boat. Her altered design incorporated improvements resulting from the Navy's recent combat experience and German technical development. Tiru was launched on 16 September 1947; sponsored by Mrs. John P. Cromwell, the widow of Captain John P. Cromwell, and commissioned on 1 September 1948. Tiru was once under the command of future FBI Director L. Patrick Gray of Watergate notoriety.
1948-1959 жылдар
Тиру 1949 жылғы 10 ақпанда Гавайиге бет бұрудан бұрын Батыс жағалауда оқу-жаттығулар мен сынақтардан өтті. Перл-Харборда базасы орналасқан және 12-ші Субмариналық эскадрильяға (SubRon 12) қарасты "GUPPY" типті суасты кемесі бір жарым жыл бойы Гавайи суларында қызмет етті. Одан кейін ол Перл-Харбордан Батыс жағалауға 12 күндік шноркельдік сапар жасады, ол 1950 жылғы 27 маусымда Сан-Диегоға келгенде аяқталды. 1951 жылғы 9 маусымда Тиру Қиыр Шығысқа жол тартты және алғашқы Батыс Тынық мұхиты (WestPac) миссиясына қатысты. Азия суларында ол Корея соғысына қатысқан Біріккен Ұлттар Ұйымы күштеріне көмек көрсетті. 26 қарашада Жапонияның Йокосука портынан шыққаннан кейін, ол 6 желтоқсанда Перл-Харборға жетті. Гавайи аймағындағы оның қызметі 1952 жылғы 24 ақпанға дейін жалғасты, содан кейін Тиру екінші WestPac миссиясына аттанды. 1952 мен 1959 жылдар аралығында Тиру тағы төрт WestPac миссиясын жүзеге асырды, олар жергілікті операциялармен ұштастырылды – суастына қарсы соғыс (ASW) жаттығуларына қызмет көрсету және типтік оқулар өткізу. 7-ші флотпен бірлесіп жұмыс істеген оның жетінші WestPac сапары 1959 жылғы 1 қаңтардан 17 сәуірге дейін созылды.
1959-1965 жылдар
Тиру күрделі жөндеуден өту үшін Пёрл-Харборға оралды. 1959 жылдың 4 мамырында кеме жасау орнына флотты қалпына келтіру және модернизациялау (FRAM) бағдарламасы бойынша "Guppy III" үлгісіне айналдыруға кірісті. Жұмыс барысында кеменің сыртқы түрі жаңарып, өзгеше болды. Оның корпусы 12 футқа (4 метрге) ұзартылды; бұрынғысына қарағанда 5 футқа (2 метрге) ұзын жаңа бастион мұнарасы орнатылды; сондай-ақ, шыны талшықтан жасалған қанат қосылды. Ішкі жағынан, сонар және қару-жарақ жабдықтарының күшеюі кеменің осы маңызды салалардағы мүмкіндіктерін едәуір арттырды. 1959 жылдың соңғы күні Тиру күрделі жөндеуден кейін дерлік "жаңа" кеме болып шықты. 1960 жылдың 1 қаңтарынан 10 қарашасына дейін Тиру Пёрл-Харбордан FRAM/Guppy III модернизациясының тиімділігін дәлелдеу мақсатында жергілікті операциялар жүргізді. Сынақтан өткізіп, мүмкіндіктерін жетілдіргеннен кейін, 10 қарашада Пёрл-Харбордан 7-ші флотқа тағы бір рет жол тартты. Кейін, өзінің сегізінші WestPac круизін аяқтағаннан кейін 1961 жылдың 10 мамырында Пёрл-Харборға қайта оралды. 1961 жылдың қалған бөлігі мен 1962 жылдың басында өзінің базалық портынан жергілікті операциялармен айналысты. 3 мамырда Гавайи суларына оралғанға дейін наурыз және сәуір айларында тағы да WestPac-қа жіберілді. Келесі айда кеме ASW "аңшы-жойғыш" жаттығуларында әскери кемелер тобымен бірге жұмыс істеді. Суасты кемесі оқ ату жаттығуын жүргізіп жатқанда, корпуска орналасқан торпедалық бөлімде ақаулық туып, бөлімге ауыр зақым келді, ал 18 теңізші уытты газдардың әсерінен зардап шекті. Шапшаң әрекет ету одан да қауісті трагедияны болдырмады және төрт экипаж мүшесі – бір офицер (лейтенант-командир У. Эрл Смит-көпші) және үш сарбаз – Әскери-теңіз күштері мен теңіз жаяу әскерлерінің медалімен марапатталды.
1966 жыл
Кеме 1965 жылы жергілікті операцияларды жоспарлауға оралғанға дейін тағы үш рет WestPac аймағындағы операцияларға қатысты. 1965 жылдың 6 желтоқсанында "Тиру" тағы бір күрделі жөндеуден өтті, оның барысында снорклеу кезінде кеменің өзіндік шуын жасыратын маскалау жүйесі орнатылды. Ішкі құрылымындағы өзгерістер оның жауынгерлік қабілетін де, өмір сүру жағдайын да жақсартты. 1966 жылдың 14 маусымына дейін теңізде сынақ жүргізілді, содан кейін Гавайиден Кейпорттағы Әскери-теңіз торпеда стансасына қару жүйесін баптау және сынау үшін кеме бағытталды. Су асты кемесі 9 шілдеде Батыс жағалаудан Гавайи суларына қарай жолға шықты және тоғыз күннен кейін Перл-Харборға жетіп, алдын ала дайындық операцияларын бастады. Гавайиден 16 күндік сапардан кейін "Тиру" 12 қазанда Брисбенге (Австралия) келді. Үш күннен кейін ол Австралия, Ұлыбритания, Жаңа Зеландия және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің соғыс кемелерімен Корал теңізіндегі ASW жаттығуларын бастау үшін теңізге шықты. Тоғыз күндік жаттығулар кезінде су асты кемелері патрульдеу, барлау және авиатасымалдағыштар мен эсминецтерге қарсы шабуыл операцияларын жүзеге асырды, содан кейін 26 қазанда су асты кемесі Брисбенге оралды. 2 қарашада "Тиру" Филиппин аралдарындағы Субик шығанағына қарай жолға шықты. Бір күннен кейін су асты кемесі Фредерик рифінде қағылып қалды. Екі күндік уақыт бойы "Тиру" өз күшімен қиын жағдайдан шығуға тырысты, бірақ нәтиже болмады. 6 қарашада азаматтық буксир "Карлок" және австралиялық эсминец оқиға орнына жетіп, 7-ші флоттың құтқару офицерінің басшылығымен құтқару жұмыстарын бастады. Брисбенге оралғаннан кейін "Тиру" апаттық жөндеулер мен зақымдануды бағалау үшін Оңтүстік Брисбен кемежайында құрғақ докқа қойылды. Сонарлық күмбезін, сыртқы корпусын және келін уақытша жөндеуден өткізгеннен кейін, су асты кемесі Австралиядан Жапонияның Йокосука қаласындағы АҚШ Әскери кеме жөндеу орталығына абайлап жолға шықты. Сапар барысында "Тиру" Гуамға тоқтады, онда "Протеус" кемесімен бірге жаңа экипаж мүшелерін алды. 29 қарашада Йокосукаға келген су асты кемесі құрғақ докқа кірді.
1967-1970 жылдар
Тәртіпке келтірілген соң, Тиру 1967 жылғы 9 қаңтарда Йокосукадан Оңтүстік Кореяның Чин Хэ қаласына бағыт алды. Сапар барысында Ивакуниде орналасқан патрульдік ұшқыштар эскадрильясына қызмет көрсетті. 15 қаңтардан 17 қаңтарға дейін Корея Республикасының (ROK) су астына қарсы күштерімен (ASW) бірлесіп жұмыс істеген Тиру, 22 қаңтарда күтімге алу үшін Йокосукаға оралды. 7 ақпаннан 20 наурызға дейін су асты кемесі арнайы операциялар жүргізіп, содан кейін Вьетнамға "Янки станциясына" жіберілгенге дейін қосымша күтімге қайтты. Кейін ол Қытайдың ұлтшыл күштерімен су астына қарсы жаттығуларға қатысты, қосымша арнайы операциялар жүргізді және Ивакуниде орналасқан патрульдік ұшқыштар эскадрильясына тағы да қызмет көрсетті. 15 мамырда ол Гавайиге қайтып келді. 1967 жылдың қалған бөлігін Перл-Харбордан жергілікті операцияларға жұмсаған Тиру, 1968 жылды Су асты кемелерінің 72-ші дивизиясы (SubDiv 72), SubRon 7 және Су асты кемелерінің 5-ші флотилиясының (SubFlot 5) құрамында бастады. 16 мамырда су асты кемесі 7-ші флоттың операциялық бақылауына берілді, ал үй порты Йокосука, Жапонияға ауыстырылды. Вьетнам соғысы аймағынан өтуді қамтыған турдан кейін 4 қазанда Батыс Тынық мұхитынан шығып, Тиру Батыс жағалауға оралды. Оның үй порты Калифорния штатының Сан-Франциско қаласына ауыстырылды, ол SubDiv 52, SubRon 5 және SubFlot 1 құрамына кірді. 1969 жылдың 12 қарашасына дейін кемеде күрделі жөндеу жұмыстары мен жергілікті операциялар жүргізілді, содан кейін Тиру тағы бір WestPac-ке бағытталды. 6 желтоқсанда 7-ші флоттың қолбасшылығына берілген су асты кемесі 10 желтоқсанда Йокосукаға келді. Бес күннен кейін ол 1970 жылға дейін жалғасқан арнайы операцияларға шықты. Тиру АҚШ және Австралия теңіз күштерімен бірге "Sea Rover" жаттығуына қатысып, WestPac-тен оралғаннан кейін АҚШ-қа қайтты. Гуамға жақындағанда, ол әдетте кешкі ауа райы хабарларын көшіріп алып, кемені іздеу-құтқару (SAR) операциясы туралы шұғыл хабарлады. Бұл операция ауыр теңізде екі күннен бері жоғалып кеткен шағын қайықтың құтқарылуына бағытталған. Гуамдағы SAR күштері осы уақытқа дейін ештеңе таба алмады, бірақ Тиру бес адамды – олардың екеуі жапондық азаматтар – тауып алып, қараңғылық пен күшті толқындарға қарамастан құтқарып алды. 1970 жылғы 14 сәуірде Тиру Гуамға келгеннен кейін жапон консулы кемеде болып, үкіметінің кеме экипажына алғысын білдірді.
1970-1975 жылдар
Кейін Пёрл-Харборда қысқа уақыт болғаннан кейін 8 мамырда Сан-Диегоға келді, «Тиру» жергілікті операцияларды жүргізді, Ханттерс-Пойнт теңіз кеме жасақтауында күрделі жөндеуден өту үшін Сан-Францискоға өтті және 1 тамызда Атлантика флотына ауысудан бұрын Сан-Диегоға оралды. 6 тамызда Чарльстон, Оңтүстік Каролина, оның жаңа үй портына бағыт алған «Тиру» Мексикадағы Акапулькоға, Родманға (Канал аймағы), Панама каналы арқылы өтіп, 2 қыркүйекте Чарльстон портына жетуден бұрын Ямайкадағы Кингстонға тоқтады. Жылдың қалған бөлігінде кеме жергілікті операцияларды жүргізді, қызметтер көрсетті және 1972 жылға дейін жалғасқан типтік оқуларға қатысты. Кейін 1972 жылы SubFlot 6, SubRon 4, SubDiv 41 құрамына ауыстырылған «Тиру» Кариб теңізінде және АҚШ-тың төменгі шығыс жағалауында жұмыс істеді, сондай-ақ 1975 жылға дейін Еуропа суларына екі рет жол тартты. 1 шілдеде 1975 жылы «Тиру» әскери-теңіз флотының тізімінен шығарылып, түрік үкіметіне сатуға ұсынылды. Алайда, Грекия мен Түркия арасындағы Кипр шиеленісіне байланысты Түркияға қару-жарақ эмбаргосы сатуды кешіктірді, тіпті келіссөздер мен келісімдер жоспарлау кезеңінде болғанына қарамастан. Сату ешқашан аяқталмады, ал 19 шілдеде 1979 жылы «Тиру» «Сильверсайдс» су асты кемесімен Солтүстік Каролина штатының Кейп-Хаттерас мүйісінен шамамен теңізде нысана ретінде батырылды. «Тиру» – «Балау» класындағы соңғы құрылған және соңғы декоммиссияланған су асты кеме болды. «Тиру» сонымен қатар екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі дизайн бойынша декоммиссияланған АҚШ Әскери-теңіз күштерінің соңғы су асты кемесі еді.
Қызықты деректер
"Тиру" кемесі қызметтен шығарылған кезде АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі ең ескі суасты кемесі еді. "Тигроне" (SS 419) кемесі 1975 жылдың 27 маусымында қызметтен шығарылғаннан кейін ол бұл мәртебені тек төрт күн бойы сақтап қалды. Сонымен қатар, ол "Балао" класындағы соңғы қызметтен шығарылған кеме болды.